جاھاندىق جىلىنۋ جانە «جاسىل ەنەرگيا»
وتىرىس بارىسىندا سەنات دەپۋتاتتارى «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارىن سانيتارلىق قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. كەلىسىم تاراپتارعا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قولداۋعا قاتىستى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەرەجەلەردى بەكىتۋگە ارنالعان.
زاڭ تمد-عا مۇشە ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەمياعا قارسى ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ كەزىندە ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋگە ىقپال ەتۋدى كوزدەيدى. بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, حالىقارالىق مەديتسينالىق-سانيتارلىق ەرەجەلەرگە سايكەس دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە توتەنشە جاعدايلار تۋعىزۋى مۇمكىن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن بولدىرماۋعا قاتىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
سونداي-اق پالاتا وتىرىسىندا «1999 جىلعى 4 ماۋسىمداعى ونەرتابىستاردى قۇقىقتىق قورعاۋ سالاسىندا مەملەكەتارالىق قۇپيالاردىڭ ساقتالۋىن ءوزارا قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قارالىپ, ماقۇلداندى. حاتتاماعا سايكەس, ماسەلەنىڭ وزەكتى بولماۋىنا بايلانىستى تمد ەلدەرى كسرو كەزىندەگى ونەرتابىستاردىڭ قۇپيالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى توقتاتادى.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى جاھاندىق جىلىنۋعا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ىسكە اسىرۋ تۋرالى ارنايى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى دا ماقۇلدادى. اتالعان زاڭنىڭ نورمالارى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىنداعى ءىرى جوبالاردى ىلگەرىلەتۋ, ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ورنىقتى دامۋ ارقىلى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن نىعايتۋعا باعىتتالعان. بۇل تاراپتاردىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ماقساتتارىنا, باسىمدىقتارى مەن مىندەتتەمەلەرىنە قول جەتكىزۋگە, ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالارعا كوشۋگە جانە شىعارىندىلاردى ازايتۋعا ىقپال ەتەتىن جوبالارعا قاتىستى بولماق.
«قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرى جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەسىنە باسا ءمان بەرىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە قورشاعان ورتانى ساقتاۋعا ارنالعان ناقتى شارالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تاياۋدا دۋبايدا وتكەن كليمات جونىندەگى سامميتتە قازاقستان مەتان قالدىقتارىن ازايتۋ جونىندەگى جاھاندىق مىندەتتەمەگە قوسىلاتىنىن مالىمدەدى. بۇگىن قارالعان ارنايى كەلىسىم ەلىمىزدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا سالاسىنداعى ءىرى جوبانى ىسكە اسىرۋدى كوزدەيدى. جالپى, زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ ەلىمىزدە «جاسىل» ەنەرگيانىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى سەنات توراعاسى.
شەتكە كەتكەن جەتىمدەر تۋرالى مالىمەت جوق
وتىرىس كەزىندە سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. سەناتور دارحان قىدىرالى ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا شەتەلگە كەتكەن جەتىمدەردىڭ تاعدىرى تۋرالى ماسەلە كوتەردى. دەپۋتات بۇل ماسەلە بىرنەشە رەت كوتەرىلگەنىن, ءتىپتى پروكۋراتۋرا تاراپىنان جاعدايدى رەتتەۋ ارەكەتتەرى بولعانىن اتاپ ءوتتى. بىراق سەناتور اتاپ وتكەندەي, كوزگە كورىنەتىن ناتيجە ءالى جوق.
«ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى 2014 جىلى شەتەل اسقان بالالاردىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ارنايى تەكسەرىس جۇرگىزدى, جەتىم بالالار مەن ولاردى اسىراپ الۋعا نيەت بىلدىرگەن ازاماتتاردىڭ بىرىڭعاي مالىمەتتەر جۇيەسىن قۇرۋدى ۇسىندى. بۇل تەكسەرىستىڭ ناتيجەسى جانە قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى بىزگە بەيمالىم. ايتالىق, وڭتۇستىك افريكا, كەنيا, فيليپپين, مەكسيكا, مالتا, ارگەنتينا سياقتى ەلدەرگە كەتكەن 120 بالا باقىلاۋعا الىندى ما؟ بىرىڭعاي مالىمەتتەر جۇيەسى قۇرىلدى ما؟» دەپ سۇرادى دارحان قىدىرالى.
ەلىمىز شەتەل ازاماتتارى اسىراپ العان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا 2010 جىلى «بالالاردى قورعاۋ جانە بالانى شەتەلدىك اسىراپ الۋعا قاتىستى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كونۆەنتسيانى» راتيفيكاتسيالادى. بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان بولىپ سانالاتىن وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, كونۆەنتسياعا قول قويعالى بەرى شەتەلدىك ازاماتتار 158 قازاقستاندىق بالانى اسىراپ العان. سونىڭ ىشىندە 2013-2019 جىلدارى 157 بالا شەتەل اسسا, كەيىنگى 4 جىلدا 1 بالا سىرتقا شىققان.
«كونۆەنتسياعا قول قويعانعا دەيىن, 1999-2011 جىلدار اراسىندا شەتەلدىكتەر 8 805 بالانى اسىراپ العان. ولاردىڭ 5 217-ءسى قازىر كامەلەتتىك جاسقا تولۋىنا بايلانىستى ەسەپتەن شىعارىلعان. كامەلەتكە تولماعان 3 588 بالا تۋرالى مالىمەت-ەسەپ الىنىپ تۇرادى. وكىنىشكە قاراي, ەسەپ بەرمەيتىندەر دە از ەمەس. ماسەلەن, وڭتۇستىك افريكا ەلىنە كەتكەن 30 بالادان حابار-وشار جوق. سول سياقتى اقش-تاعى – 104, بەلگياداعى – 113 بالانىڭ تاعدىرىن بىلمەيمىز. ەڭ سوراقىسى, 1999 جىلعا دەيىن ەلىمىزدەن قانشا جەتىم بالانىڭ شەتەلگە كەتكەنى تۋرالى مۇلدەم مالىمەت جوق», دەدى سەناتور.
دەپۋتات 1999 جىلعا دەيىن شەتەلگە كەتكەن جەتىمدەر تۋرالى دەرەكتەر بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ, ول بالالارعا بيولوگيالىق اتا-اناسىن تابۋعا كومەكتەسۋ, سونداي-اق ولاردىڭ قالاۋى بويىنشا ەلىمىزدىڭ ازاماتتىعىن الۋعا جاردەمدەسۋدى ۇسىنىپ وتىر.
تەرى وڭدەۋشىلەرگە سۋبسيديا بەرىلۋى كەرەك
قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا قۋاتتىلىعى جىلىنا 4 ملن-عا دەيىن ءىرى قارا مالدىڭ تەرىسىن وڭدەيتىن 10-نان استام بىلعارى كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى, بىراق ولار تەك 30%-عا عانا جۇكتەلگەن. كوپشىلىگى بىردە ىستەپ, بىردە تۇرالاپ تۇر, ال ۇشىنشىسىندە ۇنەمى شيكىزات جەتىسپەيدى. سەناتور جانبولات جورگەنباەۆ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋىل شارۋاشىلىعى وڭدەۋشىلەرىنىڭ پروبلەمالارى تۋرالى ايتىپ بەردى.
«2023 جىلدىڭ قاڭتار–قاراشا ايلارىندا وتاندىق كاسىپورىندار 220 مىڭ دانا ءىرى قارا مال تەرىسىن قايتا وڭدەدى, 2022 جىلدىڭ توعىز ايلىق كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا ءوندىرىس 55 پايىزعا تومەندەدى. بۇنى ماماندار ءۇشىنشى ەلدەر تاراپىنان بىلعارى ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى بولدى دەپ وتىر. ۇكىمەت مال تەرىسىن كادەگە جاراتۋ ماسەلەسىنە 2014-2015 جىلداردان بەرى عانا ءىشىنارا كوڭىل بولە باستادى. بىراق ونىڭ سيپاتى مال تەرىسىنىڭ ەكسپورتىن شەكتەۋ نەمەسە شەكتەۋدى الىپ تاستاۋمەن عانا رەتتەلەدى», دەدى سەناتور.
دەپۋتات سالانىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىنىڭ قاتارىندا شاعىن شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارىندا وندىرىلگەن ءونىم ساپاسىنىڭ تومەندىگى, شيكىزات ساتىپ الۋعا اينالىم قارجىسىنىڭ بولماۋى, جابدىقتاردىڭ توزۋ دارەجەسىنىڭ جوعارىلىعى جانە دايىنداۋ جۇيەسىنىڭ كەنجە قالعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, بىلعارى ءوندىرىسى مەن جارتىلاي بيازى ءجۇندى وڭدەيتىن ءىرى كاسىپورىنداردى اشۋ ماسەلەنى شەشە الادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قازىرگى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدى دامىتۋدىڭ 2028 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارىن ازىرلەگەن بولاتىن. سەناتور وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسىنا بىرقاتار ۇسىنىستار جولدادى.
«بىرىنشىدەن, تەرىدەن بۇيىم جاسايتىن ءوندىرىس ورىندارىنا جابدىقتار مەن تەحنيكانى ساتىپ الۋعا ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا قاراستىرۋ كەرەك. سونداي-اق مالدىڭ تەرىسىن وڭدەيتىن وندىرىسكە شيكىزات ساتىپ الۋ ءۇشىن سۋبسيديا مەن سالىق جەڭىلدىكتەرى قارالۋعا ءتيىس. ءاربىر وڭىردە تەرى جانە ءجۇن جيناۋدىڭ سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. سونىمەن قاتار جانۋارلاردى ەسەپكە الۋدىڭ جاڭا تسيفرلىق پلاتفورماسىن ازىرلەۋ كەزىندە اكىمشىلەندىرۋ مەن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ تەتىكتەرى دە كوزدەلۋگە ءتيىس», دەدى سەناتور.
ناۋرىز – ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ نەگىزى
سەناتور ءالي بەكتاەۆ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ناۋرىزدى مەرەكەلەۋ ءداستۇرىن نىعايتۋ ءۇشىن يدەولوگيالىق نەگىز قالىپتاستىرۋدى ۇسىندى. ول ءۇش مىڭ جىلدىق تاريحى بار ناۋرىزدى بۇۇ باس اسسامبلەياسى مويىنداعانىن جانە ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسى تىزىمىنە ەنگىزگەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بۇل مەرەكە ەرەكشە ماڭىزعا يە.
«حالقىمىزدا ناۋرىز – ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى, جىل باسى, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەن كۇنى دەپ ايتىلادى. ءدال وسى كۇندەرى بىتەلگەن بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشىپ, جەرگە تال وتىرعىزىپ, اركىم ءوز اۋلاسى مەن ءۇي-جايىن تازالاعان. ەگىسكە شىعىپ ەگىن ەگىپ, مالمەن اينالىساتىندار ءتول الۋعا كىرىسىپ, جىل باسى قايناعان ەڭبەككە ۇلاسقان. ياعني ناۋرىز – حالقىمىزدىڭ ناعىز رۋحاني جانە ەڭبەك مەرەكەسى. سوندىقتان ناۋرىز ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ نەگىزى بولۋى كەرەك. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, ناۋرىز – جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ رامىزىنە اينالۋعا ءتيىس», دەدى ءالي بەكتاەۆ.
ناۋرىز مەيرامى ىنتىماقتىڭ, جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ رامىزىنە اينالۋى ءۇشىن سەناتور وسى مەرەكەنى دارىپتەۋگە جانە ونى تويلاۋ ءداستۇرىن ىلگەرىلەتۋگە ىقپال ەتەتىن جالپى ۇلتتىق تۇجىرىمداما قابىلداۋدى ۇسىندى. دەپۋتات ناۋرىز قارساڭىندا كوپبالالى جانە از قامتىلعان وتباسىلارعا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا قولداۋ جانە كومەك كورسەتۋ بويىنشا بۇكىلحالىقتىق ءىس-شارالاردى باستاۋدى ۇسىندى. ەڭبەك ادامدارىن ماراپاتتاۋ جانە ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاۋ دا ماڭىزدى. سەناتوردىڭ ۇسىنىستارىنىڭ ىشىندە بۇل كۇندەرى سوعىستان زارداپ شەككەن ەلدەرگە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ دە بار.
سەنات وتىرىسى بارىسىندا, سونداي-اق ولگا بۋلاۆكينا, ەرنۇر ايتكەنوۆ, تالعات ءجۇنىسوۆ جانە ەۆگەني بولگەرت وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. سەناتور ولگا بۋلاۆكينا ۇكىمەتتى بەلوۋسوۆ كەن ورنىن جويۋ جوباسىنا ساراپتاما جۇرگىزۋگە شاقىرسا, ەرنۇر ايتكەنوۆ ەرتىس وزەنىندەگى سۋدىڭ ازايۋىنا جانە ق.ساتباەۆ اتىنداعى ارنادا بوگەتتىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. تالعات ءجۇنىسوۆ ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ تاربيەشىلەرىنە قوسىمشا اقى تولەنبەيتىنىن, سودان تۋىندايتىن ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى. ال ەۆگەني بولگەرت بيزنەستى ءوزىن-ءوزى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتىپ, بۇل باعىتتا بىرقاتار شارا ۇسىندى.
