جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار ەكولوگيالىق تازا كولىكتى تانىمال ەتۋ جانە ەلەكتروموبيلدەرگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. اتالعان قۇجات بويىنشا ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى سامات مۇساباەۆ بايانداما جاسادى.
زاڭ جوباسىندا كولىك قۇرالدارىنىڭ تۇرلەرىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە سايكەستەندىرۋ ءۇشىن «گيبريدتى اۆتوموبيل» جانە «ەلەكتروموبيل» ۇعىمدارى ەنگىزىلەدى. ەلەكتروموبيلدەر تۇراق پەن پاركينگتەردە ارنايى ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, ال ولاردىڭ يەلەرى اۆتوتۇراق اقىسىن تولەۋدەن بوساتىلادى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى ەلەكتر كولىكتەرگە سۇرانىس ارتا باستاعان. ماسەلەن, 2020 جىلى الەمدە 3 ميلليون 240 مىڭ ەلەكتروموبيل ساتىلعان. بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 43 پايىزعا كوپ. 2021 جىلى 6,5 ميلليون ەلەكتر كولىگى يەسىن تاپقان. ءسويتىپ, ساتىلىم 109 پايىزعا ۇلعايعان. 2022 جىلى الەمدە 7,8 ميلليون دانا ساتىلىپتى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 17 ميلليونعا جۋىقتاعان.
«قىتاي 2030 جىلعا قاراي بەنزيندى قوزعالتقىشتاردان تولىق باس تارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, 2035 جىلعا قاراي الەم بويىنشا ەكسپلۋاتاتسيادا 130 ميلليون ەلەكتروموبيل بولادى. 2021 جىلى گلازگودا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كليمات سامميتىندە ۇلىبريتانيا, ءۇندىستان, اۋستريا, پولشا, كانادا, تۇركيا سەكىلدى 33 مەملەكەت, سونىمەن قاتار ءىرى التى اۆتوموبيل ءوندىرۋشى: «General Motors», «Ford», «Mercedes», «Volvo», «Jaguar/Land Rover» جانە BYD (Build Your Dreams) 2040 جىلعا دەيىن ىشتەن جانۋ قوزعالتقىشى بار كولىكتەردەن تولىق باس تارتاتىنىن جاريالادى.
دۋباي قالاسىندا وتكەن بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى 28-كونفەرەنتسياسىنىڭ سەگىز كليماتتىق ءىس-قيمىل قاراستىرىلعان قورىتىندى قۇجاتى قابىلداندى. نەگىزگى ءىس-قيمىلداردىڭ ءبىرى – ءتۇرلى تاسىلمەن كولىك قۇرالدارىنىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋ, ونىڭ ىشىندە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە نولدىك نەمەسە تومەن شىعارىندىلارى بار كولىكتەردى جىلدام ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋ. ويتكەنى ەلەكتروموبيلدەردىڭ ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشى بار كولىكتەرمەن سالىستىرعاندا ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق جاعىنان تيىمدىلىگى باسىم», دەدى س.مۇساباەۆ.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدەگى احۋال دا تۇبەگەيلى وزگەرگەن. مىسالى, 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ەلەكترقوزعالتقىشى بار 812 جەڭىل كولىك تىركەلسە, ون ەكى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 7 793 ەلەكتر كولىگى ساتىلعان. ياعني ەلەكتروموبيل سانى 9,5 ەسە وسكەن. وسى ورايدا, دەپۋتات «جاسىل» كولىكتەرگە سۇرانىستىڭ كوبەيۋى قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى ىلگەرىلەتۋدى تالاپ ەتەتىنىن جەتكىزدى.
«زاڭ جوبالارىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى», «اۆتوموبيل جولدارى تۋرالى», «اۆتوموبيل كولىگى تۋرالى», «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى», «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭدارىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كوزدەلگەن. زاڭ جوباسى مىناداي نەگىزگى نورمالاردى قاراستىرادى. «ەلەكتروموبيل» جانە «ەلەكترقۋاتتاندىرعىش ستانسا» ۇعىمدارى ەنگىزىلەدى. كوممۋنالدىق اقىلى اۆتوتۇراقتار مەن پاركينگتەردە ەلەكتروموبيل كولىگىنىڭ يەلەرى تەگىن ورىندارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. تۇرعىن ايماقتاردا ەلەكترقۋاتتاندىرعىش ستانسالاردى جوبالاۋ, ورناتۋ, تەحنيكالىق پايدالانۋ ەرەجەلەرىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىلىگى انىقتالادى», دەدى س.مۇساباەۆ.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ەلەكترقۋاتتاندىرعىش ستانسالاردى ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشىمدەردى قابىلداۋ قۇقىعى بەرىلمەك. سونداي-اق تاكسي تۇراقتارىن, اۋەجايلاردا, ۆوكزالداردا, 1 جانە 2-ساناتتى ستاتسيونارلىق ساۋدا جانە مادەني ويىن-ساۋىق نىساندارىن, مادەني-دەمالىس پاركتەرى مەن الاڭدارىن, داڭعىلداردى, كوشەلەردى, كۆارتالداردى ەلەكترقۋاتتاندىرعىش ستانسالارمەن جابدىقتاۋ جۇكتەلمەك.
«اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ جوباسى ەلەكتروموبيلدەر ءۇشىن بولىنگەن ورىنداردا كولىك قۇرالدارىن توقتاتۋ نەمەسە توقتاتىپ تۇرۋ قاعيدالارىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى ەنگىزۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن.
سونىمەن قاتار جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ نىسانىنا جاتقىزىلاتىن «ەلەكترقۋاتتاندىرعىش ستانساسى» تۇسىنىگى ەنگىزىلەدى. جولداردى جوبالاۋ كەزىندە ولار ءۇشىن بولەك ورىندار جابدىقتاۋ, ەگجەي-تەگجەي جوسپارلاۋ جوباسىندا اۋماقتى ەلەكترمەن قۋاتتاۋ ستانسالارىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن رەزەرۆكە قويۋ, ولاردى تۇرعىن جانە قوعامدىق ايماقتاردا ورنالاستىرۋ جوسپارلانعان. «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭعا ەلەكتر قوزعالتقىشتارىمەن جابدىقتالماعان كولىك قۇرالدارىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرىنە ەلەكتر زاريادتاۋ ستانسالارىمەن جابدىقتالعان ورىنداردا تۇراقتاۋعا تىيىم سالاتىن نورما ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. بۇل ءۇشىن اكىمشىلىك كودەكستە جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلەدى.
بۇدان بولەك, جيىن بارىسىندا «حالىقارالىق سۋ اعىندارىن كەمە جۇرمەيتىن پايدالانۋ تۇرلەرىنىڭ قۇقىعى تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى. كونۆەنتسيا 1997 جىلعى 21 مامىردا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىندا قابىلدانىپ, 2014 جىلى 17 تامىزدان باستاپ كۇشىنە ەندى. زاڭ جوباسى جونىندە سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ بايانداما جاسادى.
«قازاقستانعا ترانسشەكارالىق سۋلاردى پايدالانۋ جونiندەگi كۇردەلi ماسەلەلەردi شەشۋ بارىسىندا تانىلعان حالىقارالىق تاجiريبە مەن بiلiمگە سۇيەنۋ وتە ماڭىزدى. بۇل ترانسشەكارالىق سۋدى پايدالانۋدىڭ نەعۇرلىم وتكىر مەملەكەتارالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ورتاق قۇقىقتىق الاڭ قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كونۆەنتسياعا قوسىلۋدىڭ نەگiزگi فاكتورلارىنىڭ بiرi – وزبەكستانمەن ترانسشەكارالىق وزەن باسسەيندەرiندە گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار سالۋ جونiندە جوسپارلانعان iس-شارالاردى ۇيلەستiرۋ. سونىڭ iشiندە قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ترانسشەكارالىق سۋ ايدىندارىن بiرلەسiپ باسقارۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى كەلiسiم جوباسىنىڭ نورمالارىن تالقىلاۋ جانە كەلiسۋ», دەدى ن.نۇرجىگىتوۆ.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كونۆەنتسيادا وزەن بويىنداعى مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ءتيىستى اۋماقتارى شەگىندە حالىقارالىق سۋ اعىنىن ءادىل جانە اقىلعا قونىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان.
«سۋ اعىنى مەملەكەتتەرى حالىقارالىق سۋ اعىنىن ونى وڭتايلى ءارى ورنىقتى پايدالانۋعا قول جەتكىزۋ جانە وسىعان بايلانىستى پايدا الۋ ماقساتىندا, ءتيىستى سۋ اعىنى مەملەكەتتەرىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, سۋ اعىنىن تيىسىنشە قورعاعان كەزدە پايدالانادى جانە يگەرەدى.
سۋ اعىنى مەملەكەتتەرى حالىقارالىق سۋ اعىنىن ءادىل ءارى اقىلعا قونىمدى پايدالانۋعا, يگەرۋگە جانە قورعاۋعا قاتىسادى. مۇنداي قاتىسۋ سۋ اعىنىن پايدالانۋ قۇقىعىن دا, وسى كونۆەنتسيادا كوزدەلگەندەي ونى قورعاۋ مەن يگەرۋدە ىنتىماقتاسۋ مىندەتىن دە قامتيدى», دەدى ن.نۇرجىگىتوۆ.
قۇجاتتىڭ 10-بابىنىڭ 2-تارماعىندا «حالىقارالىق سۋ اعىنىن پايدالانۋ تۇرلەرى اراسىندا قايشىلىق تۋىنداعان جاعدايدا, ول ادامنىڭ اسا ءزارۋ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ تالاپتارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, 5-7-باپتاردى ەسكەرە وتىرىپ شەشىلۋگە ءتيىس», دەپ كورسەتىلگەن. ياعني حالىقارالىق سۋ اعىندارىنداعى سۋدىڭ قاجەتتى ساپاسى ساقتالۋى جانە قاۋىپسىز اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت.
كونۆەنتسياعا سايكەس سۋ اعىنى مەملەكەتى ءوز اۋماعىندا حالىقارالىق سۋ اعىنىن پايدالانۋ كەزىندە باسقا مەملەكەتتەرگە ايتارلىقتاي زيان كەلتىرۋدى بولعىزباۋ ءۇشىن بارلىق ءتيىستى شارانى قابىلدايدى.
سۋ اعىنى مەملەكەتتەرى سۋ اعىنى, سۋدىڭ ساپاسى جانە ءتيىستى بولجامدار تۋرالى وڭاي قولجەتىمدى دەرەكتەرمەن جانە اقپاراتتارمەن تۇراقتى نەگىزدە الماسا الادى. سونىمەن قاتار سۋ اعىنى مەملەكەتتەرى ءبىر-بىرىنە كونسۋلتاتسيا بەرەدى, حالىقارالىق سۋ اعىنىنىڭ جاي-كۇيى ءۇشىن جوسپارلاناتىن شارالاردىڭ ىقتيمال سالدارى تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزە الادى.
جالپى وتىرىستا 2014 جىلى 23 جەلتوقسانداعى ەاەو اياسىندا مەديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىمدار اينالىمىنىڭ بىرىڭعاي قاعيداتتارى مەن قاعيدالارى تۋرالى كەلىسىمگە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما راتيفيكاتسيالاندى. قۇجات جونىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينيات بايانداما جاسادى.
حاتتاماعا وداققا مۇشە مەملەكەتتەردە تىركەلگەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ يمپورتىن قوسا العاندا ولاردىڭ اينالىمعا شىعارىلۋىنىڭ توقتاتىلۋىنا بايلانىستى تاپشىلىقتىڭ تۋىنداۋ قاۋپىن بولدىرماۋ ماقساتىمەن قول قويىلدى. حاتتاماعا سايكەس مۇشە مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنىڭ تالاپتارى بويىنشا مەديتسينالىق بۇيىمداردى تىركەۋ قۇقىعىن بەرۋ 2025 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن ۇزارتىلادى.
«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەڭەسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە مەديتسينالىق بۇيىمدار اينالىسىنىڭ بىرىڭعاي قاعيداتتارى مەن قاعيدالارى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى 4 حاتتامانى ماقۇلدادى. ءبىرىنشى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ ۇلتتىق ءراسىم بويىنشا بەرىلگەن مەرزىمسىز تىركەۋ كۋالىكتەرى بار مەديتسينالىق بۇيىمدارعا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە قايتا تىركەمەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا ەركىن اينالىستا بولۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ەكىنشى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ ۇلتتىق تىركەۋدى 2022 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن ۇزارتۋعا جانە ۇلتتىق زاڭناما بويىنشا جاڭا مەديتسينالىق بۇيىمداردى تىركەۋگە جول اشادى. ءۇشىنشى حاتتامادا ناقتى ءبىر پاتسيەنتكە ارنالعان مەديتسينالىق بۇيىمداردى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قاعيدالارى بويىنشا مىندەتتى تىركەۋدى قاجەت ەتپەيتىنى كورسەتىلگەن», دەدى ا.عينيات.
سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءتورتىنشى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ جوباسى ۇلتتىق تىركەۋدى 2025 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن ۇزارتۋعا جانە ۇلتتىق زاڭناما بويىنشا جاڭا مەديتسينالىق بۇيىمداردى تىركەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 1 820 مەديتسينالىق بۇيىمدى وندىرەتىن 118 وتاندىق ءوندىرۋشى بار. ۇلتتىق زاڭناما بويىنشا 12 مىڭعا جۋىق مەديتسينالىق بۇيىم تىركەلگەن, ولاردى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە قايتا تىركەۋ قاجەتى جوق. مەديتسينالىق بۇيىمدار وتاندىق نارىعىن ساقتاۋ, سونداي-اق وداق قاعيدالارى بويىنشا مەديتسينالىق بۇيىمداردى تىركەۋدىڭ تولىق اۋىسۋىنا دايىندالۋ ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر 2025 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن ۇلتتىق زاڭناما بويىنشا جاڭا مەديتسينالىق بۇيىمداردى تىركەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءراسىمدى ۇزارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى», دەدى ا.عينيات.
سونداي-اق ءماجىلىس كوميتەتتەرى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر تۋرالى زاڭ جوباسىن, قۇرىلىس جانە سۋ كودەكستەرىنىڭ جوباسىن, سونداي-اق 10 جاڭا زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. جالپى وتىرىس سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى.
