ءيا, ء«داستۇر» – قازىر ءبىزدىڭ قوعامدا ەڭ كوپ تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپتىڭ ءبىرى. بۇل – كورەرمەننىڭ ءوز كينوسىنا, جالپى ونەرىنە بەيجاي قارامايتىنىنىڭ دالەلى. وسىعان قاراپ كينوسۇيەر قاۋىمنىڭ بۇرىنعىداي «بارعا قاناعات» دەپ بارىنە بىردەي باس شۇلعىپ, كەلىسە بەرمەي, كەرىسىنشە ءوز قارسىلىعىن ايتىپ, قىزۋ پىكىرتالاسقا بارا الاتىن ساۋاتتىلىعى مەن بەلسەندىلىگىن دە ايقىن اڭعارتسا كەرەك. ال مۇنىڭ كوڭىلگە قۋانىش ورناتقان تۇسى مول. ويتكەنى تالقىلاۋ بار جەردە تانىم ءھام تالعام دا بار.
قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق تۇيتكىلدەرىنە بويلاۋعا ۇمتىلعانى جانە ونى ۇتىمدى جانر نەگىزىندە بەدەرلەۋى جارىققا شىققان تۋىندىنىڭ كورەرمەن تاراپىنان زور قىزىعۋشىلىققا يە بولۋىنىڭ نەگىزگى كىلتى بولسا كەرەك. سوڭعى ۋاقىتتا كينوتەاترلارداعى شەكتەن تىس كوبەيىپ كەتكەن, ءبىرى ەكىنشىسىنەن كوپ دارالانا قويمايتىن بىرتەكتەس كومەديالىق فيلمدەردەن جالىققان كورەرمەنىڭ «داستۇرگە» بارىپ ء«دۇر سىلكىنگەنىنىڭ» سىرى وسىندا جاتىر دەپ توپشىلادىق. سەبەبى حوررور – ءاۋ باستان-اق كورەرمەندى قىزىقتىراتىن نەگىزگى جانرلاردىڭ ءبىرى. الەمدىك كينووندىرىس تاجىريبەلەرىنە سۇيەنسەك, اتالعان جانردى جانداندىرۋدىڭ ارقاسىندا ءبىر عانا گولليۆۋد كينوسىنىڭ ءوزى اتاعىن اسپانداتىپ, زور تابىسقا كەنەلىپ وتىر.
از-كەم شەگىنىس جاساپ, كينو تاريحىنا ۇڭىلسەك, حوررور جانرى باستاۋىن ارىدەن الادى. ونىڭ ناعىز ونەر باستاۋى حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنداعى نەمىس ەكسپرەسسيونيزمىمەن تىعىز بايلانىستى. دەسەك تە كينو ونەرى العاش پايدا بولعان جىلداردا جارقىراي كورىنگەن جورج مەلەستىڭ فيلمدەرىنەن دە حورروردىڭ ەلەمەنتتەرىن كورۋگە بولادى. بەلگىلى كينوتانۋشى ءنازيرا راحمانقىزىنىڭ ايتۋىنشا, قازاق اۋديتورياسىنا اتالعان جانر 2020 جىلى ءتۇسىرىلىپ, جارىققا شىققان ەرنار نۇرعاليەۆتىڭ «جانىم, ايتسام سەنبەيسىڭ» اتتى ءفيلمى ارقىلى ەندى. ول فيلم دە كورەرمەنىن بەيجاي قالدىرمادى. ارينە, جانر زاڭدىلىقتارىنا ءدال «داستۇردەي» تەرەڭنەن بويلاماعانىمەن ءارى تابىس تۇرعىسىنان دا بۇل فيلمدەي كاسسانىڭ الدىنا شىقپاعانىمەن, ول كارتينا دا شاما-شارقىنشا جاقسى ناتيجە كورسەتىپ, پروكاتتان پايدا اكەلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى 40-تان اسا كينوفەستيۆالعا قاتىسىپ, سونىڭ ون توعىزىندا جۇلدەگە يە بولدى. دەمەك «داستۇرگە» دەيىن دە حوررور جانرىنا قازاق رەجيسسەرلەرى تاراپىنان تاجىريبە جاسالعان. ياعني «جانىم, ايتسام سەنبەيسىڭ» ءفيلمى ء«داستۇردىڭ» دۇنيەگە كەلۋىنە ىقپال ەتكەن العىشارتتىڭ ءبىرى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
دەسە دە فيلم جارىققا شىققاننان بەرى ءتۇسىرىلىم توبىن زورلىق-زومبىلىقتى اشىق ناسيحاتتاپ وتىر دەپ ايىپتاۋشىلار دا كوپ بولدى. بىراق كينونى ونەگەلى ونەر دەپ اقتاپ, شىندىقتى بۇركەمەلەي بەرۋ ادىلەتتى مە؟ ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «ادەپتىلىكتى ادەپسىزگە قاراپ ۇيرەندىم» دەگەن ايگىلى سوزىنە سۇيەنسەك, كەيدە جيرەندىرۋ ارقىلى دا قوعامدى تاربيەلەۋگە بولادى. ايتپەسە كۇنى بۇگىنگە دەيىن «كينو – يدەولوگيانىڭ باستى قۇرالى» دەپ ۇرانداتىپ, ءتۇرلى باعىتتاعى ناسيحاتتىق فيلمدەر تۇسىرۋدەن الدىنا جان سالمايتىن قازاق قوعامى تۇزەلىپ كەتسە, قانەكي؟ ارينە, ءبىر ءفيلمنىڭ كۇللى قوعامدى وزگەرتىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەمەس. ايتسە دە تەڭىزدىڭ تامشىدان قۇرالاتىنىن ەسكەرسەك, مۇنداي تۇيتكىلدەردى وقتىن-وقتىن قوزعاپ وتىرۋ دا قاجەت. ماسەلە تەك قالاي ايتىپ, قالاي جەتكىزە الۋدا.
رەجيسسەر قۋانىش بەيسەك تۇسىرگەن فيلمدەگى جانە ءبىر داۋلى ماسەلە – ءفيلمنىڭ اتاۋى. قازاقتىڭ قاستەرلى ۇعىمى ء«داستۇردى» جەلەۋ ەتىپ, وزدەرىنىڭ جىمىسقى ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرعىسى كەلگەن دەگەن سىڭارجاق پىكىر البەتتە ويلانتپاي قويمايدى. شىنىمەن سولاي ما؟ قازاقتىڭ ءداستۇرى مەن فيلمدەگى ء«داستۇردىڭ» ارا-جىگىن نە بولەدى؟ الدە ەكەۋى ءبىر ۇعىم با؟ قالىڭ كورەرمەننىڭ الاڭى قانشالىقتى قيسىندى؟.. بىراق قالاي دەسەك تە, داۋلى «داستۇرگە» بارۋشىلاردىڭ قاتارى قالىڭ. كينوتەاتر ەسەبىنە جۇگىنسەك, ء«داستۇر» ءفيلمىنىڭ كاسسالىق تابىسى العاشقى اپتانىڭ وزىندە ءبىر ميلليارد تەڭگەدەن اسقان. ال «تيكەتون» بيلەت ساتىپ الۋ جۇيەسىنىڭ دەرەگىنشە, فيلم پروكاتتىڭ ءتورت كۇنىندە (28–31 جەلتوقسان ارالىعىندا) 445 ميلليون تەڭگە جيناعان. جارىققا شىققاننان بەرگى بىرنەشە اپتا بويى كينوتەاتر كاسساسىنىڭ كوشىن باستاپ تۇرعان ءفيلمنىڭ فەنومەنى نەدە؟ ەندەشە, كورەرمەن ساناسىن جاڭا جانرمەن جاڭعىرتقان ء«داستۇر» جايىن سول سالا ماماندارىنىڭ پىكىرى نەگىزىندە تارقاتىپ كورەيىك.
ءنازيرا راحمانقىزى, كينوتانۋشى, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
«داستۇرگە» قوعامنىڭ اسا نازار اۋدارۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى تاقىرىبىندا جاتسا كەرەك. ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ – وكىنىشكە قاراي وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى ءبىزدىڭ قوعامعا وتە تانىس ءارى ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىنان ەكەنى بەلگىلى. فيلم قازىرگى قوعامدا ەڭ ءجيى قوزعالاتىن پروبلەمالارعا بويلاپ, ونى حوررور تىلىندە, ياعني فورماسىندا كوركەم ساراپتاۋعا ۇمتىلعان. بىزدىڭشە, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە كارتينا جانر تابيعاتىن تولىق ساقتاعان. اكتەرلىك ويىن, وپەراتورلىق جۇمىس, مونتاج جانە تاعى دا باسقا كينو ءتۇسىرۋ تالاپتارى دا دىتتەگەنىنە جەتكەن, ياعني كينەماتوگرافيالىق تۇرعىدان ءتاپ-ءتاۋىر شىققان فيلم دەۋگە بولادى. ءبىر جارىم ساعات بويى ەكران الدىندا تاپجىلتپاي ۇستاپ وتىراتىن جاندىلىعىنىڭ ءوزى جاقسى جەتىستىك دەپ ويلايمىن. الايدا كوپتەگەن كورەرمەن سەكىلدى, فيلمنەن سوڭ مەنى دە ءبىر سۇراق مازالادى. كينودا ءبىر عانا جاعىمدى كەيىپكەر بار, ول – اۋىل مەشىتىنىڭ يمامى. جانە سوڭىنا قاراي, اسىرەسە كۋلميناتسياسىندا بار باسىمدىق يمامعا, ول وقيتىن جىن-پەرىلەردى قۋاتىن سۇرەگە بەرىلەدى. ارينە, جىن-پەرى حوررور جانرىندا ءجيى كەزدەسەتىن موتيۆتەردىڭ ءبىرى عوي. بىراق ءدال وسى ءموتيۆتىڭ شەشىمى بۇل فيلمدە قالاي كورىنىس تاپقانى ويلانتىپ قويدى. ياعني استارىنان قالاساڭىز دا, قالاماساڭىز دا بارلىق جاماندىق اتاۋلىدان قۇتقاراتىن تەك مەشىت, مولدا دەگەن وي وقىلادى. جانە وسى وي كورەرمەنىن اداستىرماس پا ەكەن دەگەن كۇماننىڭ دە كوڭىلدى مازالايتىنى راس. الايدا مۇنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار عوي, جىن-شايتاندى سۇرەمەن الاستاۋ ءموتيۆى ارقىلى جانردى حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ كەيبىر ساتتەرىنە جاقىنداتۋعا تالپىنىس تا بولۋى مۇمكىن. فيلم ءوز جانرىنان اۋىتقىماي, قانشالىقتى جاقسى شىقسا دا, وسىنداي ساتتەرى ەكىۇدايىلىققا ۇرىندىرعاندىعىن جاسىرمايمىن. بۇعان اسا ءمان بەرىلمەس تە مە ەدى, ەگەر يمام فيلمدەگى جالعىز جاعىمدى كەيىپكەر بولماسا. بولات بەينەسىندەگى ز ۇلىمدىقتى قۇرىقتاۋعا جان ادامنىڭ قاۋقارى جەتپەيدى, وسىندايدا تەك الدەبىر تىلسىم كۇشتىڭ, ياعني سۇرەنىڭ عانا كۇشى جەتەدى دەپ قابىلداۋعا دا بولاتىن شىعار. الايدا فيلمدە جىن-پەرى ءموتيۆى كۇتپەگەن جەردەن باستالادى, ياعني ونىڭ پايدا بولۋىنىڭ العىشارتتارى نانىمدى بەرىلمەگەن. ال ول وتە ماڭىزدى ەدى. ويتكەنى بۇل ءموتيۆتىڭ ۇشى يمامعا اكەلىپ تىرەيدى. سوندىقتان قازىر وسىعان بايلانىستى ءتۇرلى پىكىر تۋىنداپ جاتقانى زاڭدى دەپ ويلايمىن. وسى تۇستا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە – فيلمدەگى كەيىپكەرلەردىڭ ەسىمدەرى, اۋىلدىڭ, دۇكەندەردىڭ اتى, بىلاي قاراساڭىز, ساياسي ماسەلەنى قوزعاعانداي كورىنەدى. بىراق بۇل – كينودا ابدەن تاپتاۋرىن بولعان ءتاسىل, مۇنىسىمەن تۋىندى ەشقانداي جاڭالىق اشپاعانى انىق. ال ەندى تاقىرىبى مەن مازمۇنىنا كەلسەك, بۇل جەردە فيلم اۆتورلارى ءاربىر ادام ءۇشىن قاستەرلى حالىق داستۇرلەرىنىڭ مازمۇنى ەمەس, فورماسىنا عانا ءمان بەرىلەتىنىن ايىپتاپ, سىناپ وتىر. اۋىل اكىمىنىڭ اقىلىمەن بولاتتىڭ اتا-اناسى قىزدىڭ اكە-شەشەسىنە كەلىپ: «بۇكىل اۋىل ەستىدى. قىزدىڭ تاعدىرى ەندى نە بولادى, ودان دا ءداستۇرىمىز بويىنشا ەكى جاستى قوسايىق», دەيدى. ارينە, بۇل كەشە عانا مەكتەپ ءبىتىرىپ, ۇلكەن ساحناعا شىقسام دەگەن ۇكىلەگەن ارمانى بار ورىمدەي جاس قىزدىڭ بولاشاعىنا بالتا شاپقان جالعىز ۇلىن تۇرمەدەن الىپ قالۋ ءۇشىن جاسالعان قادام ەكەنى بەلگىلى عوي. ياعني بۇل جەردە وزدەرى ايتىپ وتىرعان ءداستۇر اۋىر قىلمىس جاساعان بولاتتى اقتاپ الۋ ءۇشىن عانا كەرەك بولىپ تۇر. ءارى قاراي قىزدىڭ اكەسىنىڭ بولاتتىڭ اكەسىنەن قوماقتى اقشا الاتىن, مەشىتتەگى نەكە قيۋ, تويداعى ءتۇرلى كورىنىستى ەسىمىزگە تۇسىرەيىكشى. اۋىلدارىندا قانداي قىلمىستىڭ بولعانىن بىلە تۇرا, ءبارى بىلمەگەنسيدى. ويتكەنى توي دا, نەكە قيۋ دا – ءبارى-ءبارى ء«داستۇر» بويىنشا ءوتىپ جاتقانداي, بىراق شىن مانىندە ونىڭ استارىندا قانداي سۇمدىقتاردىڭ جاسىرىنعانىن كورسەڭىز, جانىڭىز تۇرشىگەدى. سەبەبى فيلمدە قازاقى ءداستۇر ەمەس, ءداستۇردىڭ اتىن جامىلىپ, جىمىسقى ارەكەتىن جۇزەگە اسىرعىسى كەلگەندەردىڭ نيەتى كورىنەدى. ياعني ەكى جاستى ءبىر-بىرىنە اتاستىرىپ, ەل مەن ەلدى جاقىنداتقان, مىڭ جىلدىق قۇدا بولىپ, ءورىسىن كەڭەيتكەن, ۇرپاعىنىڭ, اۋلەتىنىڭ قامىن ويلاپ, بولاشاعىنا الاڭداتقان وسىناۋ ءداستۇردىڭ شىن مانىندەگى ماڭىزىنىڭ جۇرناعى دا قالماعان. ونىڭ ورنىنا وزىنەن كىشىلەرگە, السىزدەرگە الىمجەتتىك كورسەتۋ, قىز زورلاۋ, بىراق ەشتەڭە بولماعانداي ءارى قاراي تايراڭداپ جۇرە بەرۋ, جاعىمپازدانا, جارامساقتانا ءجۇرىپ, باقاي ەسەبىن تۇگەندەپ الۋ, كوز الدارىندا قىزدارى زورلانادى, بىراق ونى بىلسە دە بىلمەگەنسۋ سىندى سۇمدىقتار بۇل اۋىلدىڭ ادامدارى ءۇشىن شىن مانىندەگى داستۇرگە اينالعان. بىزدىڭشە, ءفيلمنىڭ ء«داستۇر» دەپ اتالۋىنىڭ استارىندا وسىنداي وي جاتقانداي. ياعني ء«داستۇر» – قازىرگى قوعام كورىنىسى.
بۇگىندە قازاقى ءداستۇردىڭ مازمۇنى جوعالىپ, تەك سىرتقى فورماسى قالعانىن سىناۋ وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن تۇسىرىلگەن سەرىك اپرىموۆتىڭ «اۋىل» فيلمىندە دە بار. ول ەندى اۆتورلىق كينو باعىتىندا تۇسىرىلگەن تۋىندى عوي. ءفيلمنىڭ دە نەگىزگى نىسانى – قازىرگى قازاق اۋلى مەن ونىڭ تۇرعىندارى. باستى كەيىپكەرى سول اۋىلداعى جالعىز قوناقۇيدىڭ يەسى, اۋىل شەتىندەگى زيراتتى تراكتورمەن ءسۇرىپ, ونداعى ادامداردىڭ ءمايىتىن قازىپ الىپ, باسقا جاققا جەرلەمەكشى. ماقساتى – زيراتتىڭ ورنىنا بەنزين ساتاتىن ورىن اشۋ. بىراق ۇنەمى ء«بىز ءداستۇرىمىزدى ساقتاۋىمىز كەرەك» دەيدى دە جۇرەدى. ىستەپ جۇرگەنى – ز ۇلىمدىق, اۋزىنداعى ءسوزى – جاڭاعىداي. وسى فيلمدە كىشكەنتاي بالانىڭ تۇساۋىن كەسەتىن ەپيزود بار. اۋلىنا تالاي ز ۇلىمدىق جاساپ جۇرگەندەر سول جەردە ءداستۇر تۋرالى جالىندى سوزدەر ايتادى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بۇگىنگى تاڭداعى ءداستۇر تاقىرىبى ء«داستۇر» فيلمىندە تۇڭعىش رەت قوزعالىپ وتىرعان جوق. ستيليستيكاسى, فورماسى, جانرى جاعىنان ارقيلى ەكى فيلمدە دە ءبىر ماسەلەنىڭ ايتىلۋى كەزدەيسوق ەمەس. ولاي بولسا, بۇل ءبىزدىڭ قازىرگى قوعامداعى بار ماسەلە دەگەن ءسوز عوي.
دانا امىربەكوۆا, كينوتانۋشى:
ءفيلمنىڭ اتىن ء«داستۇر» دەپ قويۋ – وتە پروۆوكاتسيالىق قادام, ياعني كورەرمەن نازارىن اۋدارتىپ, جارناما جاساۋدا وتە ۇتىمدى پايدالانىلعان ايلا. ءفيلمنىڭ ماعىناسىنا ۇڭىلسەك, كەلەسى سۇراقتار تۋىندايدى: زورلانعان قىزدى تۇرمىسقا بەرۋ دەگەن قايدان شىققان, قاشان پايدا بولعان ءداستۇر؟ ءداستۇر – ۇلتتىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان ءومىر ءسۇرۋ قاعيدالارى مەن قوعام زاڭى بولىپ نەگىزدەلگەن, سانا, تاعىلىم, تاربيە, تىرشىلىك ەرەجەسىن قۇرايدى. ال قىزدى زورلىقپەن تۇرمىسقا بەرۋ – مىڭنان ءبىر كەزدەسەتىن قاسىرەتتى جاعداي. قوعام زاڭدىلىقتارىنا قايشى كەلەتىن ونداي جاعدايلاردى قالايشا ءداستۇر رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى؟ جوق نارسەنى بار دەپ كورسەتۋ ارقىلى فيلم اۆتورلارىنىڭ كوزدەگەنى نە؟
وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق تاقىرىبىن جالاۋلاتقان فيلم رەاليستىك الەۋمەتتىك دراما رەتىندە باستالىپ, ەكىنشى جارتىسى ءدىني ميستيكالىق ەلەمەنتتەرى بار تاپتاۋرىنعا تولى حوررور دەڭگەيىنە تۇسەدى. وقيعا جەلىسىنىڭ جىندارمەن شايقاسقا تۇسەتىن جەرىنەن باستاپ زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى ۇمىتىلىپ, ءفيلمنىڭ جەلىسى باسقا ارناعا بۇرىلادى. «ناعىز قازاق – قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا» دەيمىز. الايدا فيلمدەگى جان تۇرشىگەرلىك ساحنالار دومبىرانىڭ ۇنىمەن سۇيەمەلدەنىپ, قاستەرلى اسپابىمىزدىڭ كۇمبىرى فيلمدە جاۋىزدىق پەن قاسىرەتتىڭ سيمۆولىنا اينالعان. ال اياتۋل-كۇرسى سۇرەسى سول جاماندىقتان قۇتقاراتىن جالعىز جول رەتىندە كورسەتىلسە, ز ۇلىمدىقتىڭ كۇرەسكەرى رەتىندە مولدا بەينەسى الدىڭعى پلانعا شىعارىلعان. مۇنداي پايىم يسلام دىنىنەن ءبىلىمى تاياز ادامداردىڭ ساناسىن استارلى اياتتار مەن حاديستەردى تىكەلەي قابىلدايتىن سالافيزم يدەولوگياسىنا ەلىكتىرىپ, تەرىس اعىمنىڭ توزاقتان ساقتايتىن جالعىز جول ەكەنىنە يلاندىرادى. وسىلايشا, سانا-سەزىمى ءالى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن, اق پەن قارانىڭ ارا-جىگىن اجىراتا المايتىن جاس بۋىننىڭ, دەمەك ءفيلمنىڭ تىكەلەي اۋديتورياسىنىڭ ميىن ۋلاپ, ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزدان بارىنشا الشاقتاتا تۇسەرى ءسوزسىز.
ال ەندى ءفيلمنىڭ كەيىپكەرلەرىنە كەلەيىكشى. اۋىل تۇرعىندارىن جەكەمەنشىك شارۋاشىلىعى ارقىلى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ەڭ سىيلى ادام – نۇرسۇلتان. ول – وتباسىنا قاراعاندا قوراداعى مالى ءۇشىن كوبىرەك الاڭدايتىن, ايەل زاتىن ادام قاتارىنا قوسپايتىن, ءوز پايداسى ءۇشىن ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن كەيىپكەر. نۇرسۇلتاننىڭ ۇلى بولات بولسا, اكەسىنىڭ بەدەلى ارقاسىندا اسكەردەن جالتارىپ, ويىن-كۇلكى مەن ساۋىق-سايرانعا سالىنعان, ەسىرتكىدەن ەسىرىپ, اراق-شاراپقا بەرىلگەن بەينە. اۋىلدىڭ بيلىك تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان اكىم ءۇشىن زاڭدى اتتاپ, پارا الىپ, ۇرلىق جاساۋ – قالىپتى جاعداي. زورلىقتى كورە تۇرا كوز جۇما قارايتىن ديانانىڭ اكە-شەشەسى بولسا, قورلانعان قارشاداي قىزدى قورعاۋدىڭ ورنىنا جابىرلەۋشىنىڭ قۇشاعىنا كۇشتەپ سالۋدى ءجون سانايدى. قالىڭ مالعا قىزىققان ولار ءۇشىن قىزدارىنىڭ باقىتىنا قاراعاندا, ەل-جۇرت الدىندا ۇياتقا قالماۋ ماڭىزدىراق. بولات پەن ديانانىڭ نەكەسىن قيعان مولدا دا ەركىندىك سۇراپ شىرىلداپ وتىرعان قىزدىڭ ەرىكسىز كەلگەنىن كورە تۇرا, ءبارىن بىلە تۇرا ەش ارەكەت جاسامايدى. اۋىل تۇرعىندارى دا ورىن العان قىلمىستى كورمەگەندەي, ەشتەڭە بىلمەگەندەي كەيىپ تانىتادى. ال ازاماتتاردىڭ تىنىشتىعىن ساقتاپ, قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋى مىندەت پوليتسيا قىزمەتكەرى بولسا – اۋىل اكىمى مەن نۇرسۇلتاننىڭ ايتقانىمەن جۇرەتىن, ءوز پىكىرى جوق, جالتاق, دارمەنسىز, ءالجۋاز كەيىپكەر. فيلمدەگى جالعىز جاعىمدى كەيىپكەر – ديانا. ول ار مەن ۇياتتان بەزگەن, ادامي قۇندىلىقتاردان ادا قوعامنىڭ قۇربانى رەتىندە بەينەلەنگەن. ديانا ءۇشىن بۇل قوعامنىڭ قىسپاعىنان قۇتىلىپ, ەركىندىككە جەتۋدىڭ جالعىز جولى – ءولىم. اۆتورلاردىڭ پايىمداۋىنشا, دەنى ءتۇزۋ ادام قالماعان بۇل اۋىل قاناۋشىلار مەن قۇربانداردىڭ مەكەنى ەكەن. كۇناعا باتقان قوعامدى قاتەردەن قۇتقارۋعا قاۋقارلى جالعىز ادام – مولدا ەكەن. مىسالى, ەسىنەن اداسىپ, كەلىنشەگى مەن اناسىن ولتىرگەن بالاسىن كورگەن اكەسى كومەك سۇراپ مولداعا بارادى. ال پوليتسيا قىزمەتكەرى بولسا قىلمىسكەرمەن كۇرەسۋگە مولدانى جىبەرىپ, ءوزى اۆتوموبيل ىشىندە جاسىرىنىپ, قۇدايعا جالبارىنىپ وتىرادى. زايىرلى مەملەكەتتە تۇرىپ, قارۋلى پوليتسيا قىزمەتكەرى مولدادان كومەك سۇراپتى دەگەندى ەستىگەندەرىڭىز بار ما؟ ال ءفيلمنىڭ اۆتورلارى وسىنداي ميعا سىيمايتىن قيسىنسىز نارسەنى ميلليونداعان اۋديتورياعا قالىپتى جاعداي رەتىندە كورسەتەدى.
«بولاشاق» اۋىلىن مەملەكەتىمىزدىڭ مودەلى رەتىندە بەينەلەگەن اۆتورلار فيلم بارىسىندا وبەكتيۆتىلىكتەن الىستاپ, تىم بىرجاقتى كوزقاراس ۇسىنعان. ءومىر تەك اق پەن قارادان تۇرمايدى. ادامدار دا جاۋىز نەمەسە پەرىشتەدەي پاك بولمايدى. شەبەر دراماتۋرگ كەيىپكەر تابيعاتىن اشۋدا ونىڭ بولمىسىنا ءۇڭىلىپ, ىشكى الەمىنىڭ قاتپار-قاتپار قالتارىسىنا سۇڭگيدى. ال بۇل فيلمدەگى كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى بىربەتكەي, وقيعاسى جۇرەكپەن ەمەس, ەسەپپەن باياندالعانى بايقالادى. فيلمدەگى بايلار بەينەسى ادامي قۇندىلىقتاردان ادا, رۋحانيلىقتان الشاق, جابىرلەۋشى قوعام وكىلدەرى رەتىندە سۋرەتتەلسە, بيلىك ەل مۇددەسىن ەمەس, ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ جاي-كۇيىن ويلايتىن پاراقور, ال پوليتسيا باي-قۋاتتىلاردىڭ قولشوقپارى رەتىندە كورسەتىلگەن. بۇنداي كوزقاراس قوعامدى ەكىگە ءبولىپ, ىرىتكى سالارى ءسوزسىز.
ءفيلمنىڭ سوڭى بولاتتىڭ جىندىحانادا وتىرعان ساحناسىمەن اياقتالادى. سوندا الدىمەن قىزدى زورلاپ, وعان ماجبۇرلىك جاساپ ۇيلەنىپ, ولىمگە يتەرمەلەپ, ولىكپەن توسەك قاتىناسىنا ءتۇسىپ, ول از بولعانداي, اناسىنىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولىپ, اكەسىن پىشاقتاپ ولتىرگەن ادامعا لايىقتى جازاسىن بەرۋدىڭ ورنىنا جىندىحاناعا جاتقىزىلىپ, ونىڭ پسيحولوگيالىق داعدارىسقا ۇشىراۋىمەن اياقتالادى. دەمەك كەز كەلگەن قىلمىسكەر ىستەگەن ءىسىن موينىمەن كوتەرۋدىڭ ورنىنا, قارعىسقا ۇشىراعانىن ايتىپ اقتالۋىنا بولادى دەگەن وي قالىپتاسادى. مۇنداي ديسكۋرس قوعام ءۇشىن اسا قاۋىپتى. ەستەرىڭىزدە بولسا, قىزدى زورلاپ, ونى ولىمگە جەتكىزگەن ساتىندە وعان ءالى جىن كىرمەگەن بولاتىن.
قازاقتىڭ ءداستۇرلى ەتيكاسى فيلمدە تاسپالانعانداي بوداندىق پەن كونفورميزمگە نەگىزدەلمەگەن. ءبىزدىڭ حالىق – ەركىندىكتى سۇيەتىن, ويىن بۇقپاي ايتاتىن دەموكراتياشىل ەل. جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن قاڭعىتپاعان ءبىزدىڭ قوعام ادىلەت جولىندا ويىن قايمىقپاي ايتىپ, قورعانسىزدارعا قولۇشىن بەرۋگە قاشاندا دايىن. وكىنىشتىسى, ديانا سياقتى ءجابىر كورگەن قىزدار دا جوق ەمەس. الايدا ونى داستۇرگە اينالعان ءۇردىس رەتىندە كورسەتىپ, سوڭىندا ادىلدىكتى العا تارتپاۋ – اۆتورلار تۇرعىسىنان ادام ومىرىنە دەگەن قۇرمەتسىزدىك. اربىردەن سوڭ ادام ءومىرىن قۇنسىزداندىرۋ, ناقتىراق ايتساق, ايەل ءومىرىن اياقاستى ەتۋ دەسەك تە قالت ايتپايمىز. ايەل دەمەكشى, فيلمدەگى جاۋىزدىقتىڭ ورىن الۋىنا سەبەپشىلەر – ايەلدەر. ءبىرى ەشقاشان بەتىنەن قاقپاي ەركەلەتىپ, دۇرىس تاربيە بەرمەي وسىرگەن ۇلىن تۇرمەدەن الىپ قالۋ ماقساتىندا كۇيەۋىنە پارا بەرگىزسە, ەكىنشىسى جۇرت الدىندا ۇياتقا قالماس ءۇشىن 10 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە قالىڭ سۇراتىپ, تۋعان قىزىن جابىرلەۋشىسىنە تۇرمىسقا شىعۋعا ماجبۇرلەيدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ايەلدى شايتاننىڭ تورىمەن تەڭەيتىن حاديس بار. سوعان ساي اۆتورلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ز ۇلىمدىق – ايەلدەن. ەگەر فيلم اۆتورلارى زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىن وتىمدىلىگى ءۇشىن ەمەس, ايەل تاعدىرىنا دەگەن شىنايى جاناشىرلىق تانىتقاندىقتارىنان كوتەرسە, ەكراننان جىننىڭ ويناعىن الدىڭعى پلانعا شىعارماي, ادىلدىكتىڭ جەڭىسىن كورسەتەر ەدى.
ء«داستۇر» ءفيلمى – مازمۇنى مەن ايتار ويى, ءمانى مەن ماعىناسى جاعىنان قوعامعا كەرى اسەر ەتەتىن, دراماتۋرگياسى قيسىنسىز, كينو ءتىلى تۇرعىسىنان ستيليستىك ەكلەكتيكاعا تولى فيلم. بۇل ەشقانداي دا قوعامدى سىنعا الاتىن نەمەسە وي تاستايتىن فيلم ەمەس. ءدىن اتىن جامىلعان تەرىس اعىمدى ۋاعىزدايتىن اتالعان دۇنيە – بۇگىنگى تاڭداعى ءوتىمدى تاقىرىپتاردى جالاۋلاتقان پروفاناتسيا. كەز كەلگەن تۋىندى, اسىرەسە كينو – ادامنىڭ سانا-سەزىمىنە اسەر ەتەتىن الپاۋىت كۇش. سول سەبەپتى دە اۆتورلار كورەرمەننىڭ نازارىنا نەنى جانە قانداي ماقساتتا ۇسىنىپ وتىرعاندارىنا مۇقيات قاراپ, ۇلت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەندەرى ابزال.
