«ەكىباستۇز جىلۋ-ەنەرگو» جشس-دا تاريف سوڭعى رەت 2021 جىلى وزگەرىپتى. بۇل 2020 جىلدىڭ ناقتى شىعىندارىن ەسەپتەي كەلە ناقتىلانعان. كەيىن بۇل تاريف 2022 جىلى قايتا قاراستىرىلۋعا ءتيىس بولعان. الايدا سول جىلى قاراشا ايىندا ەكىباستۇزدىڭ جىلۋ جۇيەسىندە ۇلكەن اپات بولىپ, قالاداعى كوپ ءۇي قىستىڭ ايازىندا قاتىپ قالعانى ءمالىم. شاھاردا توتەنشە جاعداي ورناعانى سەبەپتى ءتاريفتى قاراستىرۋ ماسەلەسى كەيىنگە شەگەرىلدى. بىلتىر بۇل ماسەلە قايتا قوزعالىپ, كاسىپورىن جىلۋ ءتاريفىن ءوسىرۋ بويىنشا 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان جوباسىن ۇسىندى. العاشقى ەكى ءوتىنىمدى جەرگىلىكتى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتى قاراستىرا كەلىپ, ونىڭ كەيبىر تۇستارى زاڭعا تومپاق ءارى نەگىزسىز ەكەنى انىقتالدى. سوعان وراي ءارى قاراي قاراستىرۋدان باس تارتتى. بىراق جىلۋ ستانساسىنىڭ ءۇشىنشى ءوتىنىمى قۇپتالىپ, قابىلدانىپ كەتكەنىن جەرگىلىكتى تۇتىنۋشىلار تۇسىنە الماي وتىر. سەبەبى كەيىنگى ءۇش ايدا كەنشىلەر قالاسىنداعى جىلۋ ءتاريفىن ءوسىرۋ بويىنشا 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان جوبا جۇرت اراسىندا قىزۋ تالقىلانىپ, قالا تۇرعىندارى وزگەرىستەرگە كەلىسپەۋشىلىك تانىتقان ەدى.
– جىلۋ كومپانياسىنىڭ باسشىلىعى ءوتىنىمدى جاڭادان ءتۇزىپ, جىبەرۋگە تولىق قۇقىلى بولعان. ءۇشىنشى ءوتىنىمدى قاراستىرا كەلىپ, ونىڭ كاسىپورىننىڭ نەگىزگى شىعىندارىن جابۋعا ارنالعانىنا كوزىمىز جەتتى. تابيعي مونوپوليانىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە جاڭا تاريف ەنگىزۋدىڭ وزىندىك ەكونوميكالىق نەگىزدەرى بولادى. تاريف ماسەلەسىن تالقىلاعاندا قاراپايىم تۇتىنۋشىلار بىلە بەرمەيتىن جايتتار بار. قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ كورەيىن. مىسالى, ءسىز ءۇيىڭىزدى قىستا جىلىتقاندا پەشكە پايدالانىلاتىن كومىر مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى قوسىمشا شىعىن بولاتىنى انىق قوي. تاريف دەگەن – سول شىعىنداردىڭ جيىنتىعى. كومىر مەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ قۇنى جىل ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقانىن جاسىرا المايمىز. بىراق جىلۋ كاسىپورىندارىندا تاريفقۇراۋشى فاكتور كوپ. ونىڭ نەگىزگى شىعىندارى رەتىندە ەڭ اۋەلى ساتىپ الىناتىن كومىر, ەلەكتر ەنەرگياسى جانە قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جىلۋ ورتالىقتارى ءۇشىن ەڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق تاۋار – كومىر. 2021 جىلى كەزەكتى تاريف بەكىتىلگەندە كومىردىڭ ءبىر تونناسى 2 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىرگى كۇنى بۇل 2 953 تەڭگەگە جەتكەن. ال الداعى ءساۋىر ايىنان كاسىپورىن كومىردىڭ تونناسىن 3 089 تەڭگەدەن ساتىپ الادى, سەبەبى ءوندىرۋشىنىڭ بەلگىلەگەن باعاسى – سول. تۇپتەپ كەلگەندە, تەك كومىر بويىنشا شىعىندار كەيىنگى 3 جىلدا 50 پايىزعا ارتقان. بۇل – ءبىر فاكتور.
«ەكىنشىدەن, جىلۋ كاسىپورنىنداعى جالاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى وتاندىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جالاقىدان ەداۋىر تومەن. سالدارىنان ستانسادان بىلىكتى ماماندار كەتىپ جاتىر, كادر تۇراقتاماۋشىلىعى جيىلەگەن. ورتاشا جالاقى – 197 مىڭ تەڭگە. ال رەسپۋبليكامىزدىڭ وسى سالاسىندا ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا بەكىتىلگەن ورتاشا جالاقى قازىرگى ساتتە 321 مىڭ تەڭگە بولۋى كەرەك. ايىرماشىلىق – جەر مەن كوكتەي. سوندىقتان قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ دە نەگىزگى فاكتور رەتىندە ەسەپكە الىندى. بۇعان قوسا ەلەكتر قۋاتىنىڭ, وندىرىسكە قاجەت قوسالقى جابدىقتار قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى, امورتيزاتسيالىق شىعىندار, كاسىپورىننىڭ الداعى جىلعا قاراستىرىپ وتىرعان ينۆەستيتسيالىق باعىتى دا ەسكەرىلدى», دەيدى پاۆلودار وبلىسى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى نۇرلان نۇرمۇراتوۆ.
جاۋاپتى دەپارتامەنت ەسەپتەي كەلە, ءتاريفتىڭ نەگىزگى سالماعى بيۋدجەتتىك مەكەمەلەرگە تۇسەدى دەگەن تۇجىرىمدى ۇناتقان ءتارىزدى. ياعني ءتاريفتىڭ وسۋىنەن الداعى ءبىر جىلدا كاسىپورىن 2,1 ملرد تەڭگە قوسىمشا قاراجات تابادى. تابيعي مونوپوليالار زاڭىنا سايكەس تاريفتەن كەلىپ تۇسەتىن پايدا – سۋبەكتى ءۇشىن ەشبىر كىرىس كوزى ەمەس. بۇل – تەك شىعىندارىن جاباتىن قارجى قۇرالدارى عانا. ءتاريفتى ۇلعايتۋ ناتيجەسىندە كاسىپورىننىڭ قوسىمشا شىعىندارى قازىرگى 5 ملرد تەڭگەدەن 7,1 ملرد تەڭگەگە ارتقالى وتىر, ياعني ءوندىرىس ورنىنىڭ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيەدى. ال مونوپوليانى رەتتەۋ كوميتەتى ءوز كەزەگىندە ءتاريفتىڭ وسۋىنەن پايدا بولاتىن قوسىمشا 2,1 ملرد تەڭگەنىڭ ىسكە جاراتىلۋىن باقىلاپ, جىل اياقتالعان سوڭ مونوپوليستەن ەسەپ الادى. الگى 2,1 ملرد تەڭگە بەكىتىلگەن شىعىنداردىڭ تەك 100 ملن تەڭگەسى نەمەسە 5 پايىزى عانا جەكە تۇتىنۋشىلارعا تيەسىلى. ونداي ابونەنتتەر سانى – 48 106. ال شىعىنداردىڭ 81 پايىزىن (1,7 ملرد تەڭگە) بيۋدجەتتىك ۇيىمدار كوتەرگەلى تۇر.
تۇپتەپ كەلگەندە, تاريفتەر بىلايشا ءوستى: 1 گيگاكالوريا جىلۋ ءۇشىن ءتاريفتىڭ ورتاشا دەڭگەيى 41,2 پايىزعا ءوسىپ, 7 880,63 تەڭگە بولىپ وتىر. جەكە تۇرعىندار ءۇشىن ورتاشا تاريف وزگەرىسسىز قالسا, بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن بۇل 30 پايىزعا كوتەرىلدى. جاڭا تاريف بويىنشا ەسەپتەگىش قۇرالدارى بار ابونەنتتەر اقپان ايىنان باستاپ قازىرگى 1 807,89 تەڭگەنىڭ ورنىنا 2 554,16 تەڭگە تولەيدى. تاريف 41,38 پايىزعا نەمەسە 746,27 تەڭگەگە كوبەيىپ وتىر. ال ۇيلەرىندە ورتاق ەسەپتەگىش قۇرالدارى جوق جەكە تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاريف بۇرىنعىشا 1 گكال ءۇشىن 3 337,64 تەڭگە بولىپ قالدى. بىراق ەسەپتەي كەلگەندە, سوڭعى تاريف تۇتىنۋشىلارعا ءبارىبىر قولايلى ەمەس. ەسەپتەگىش قويعان ۇيلەر ولارعا قاراعاندا از تولەيدى. بۇل – ءبىر جاعىنان ءۇي يەلەرىن ەسەپتەگىش قۇرال ورناتۋعا ىنتالاندىرۋدىڭ ۇلگىسى.
ال بيزنەس وكىلدەرى ءۇشىن تاريف مولشەرى 27,6 جانە 69 پايىزعا ءوستى. العاشقى اتالعان پايىزدىق ءوسىم ەسەپتەگىش قۇرال ورناتقاندارعا ارنالعان. تسيفرمەن ايتقاندا, ەسەپتەگىش قۇرال قوندىرعاندار 1 گكال ءۇشىن 10 712,1 تەڭگە (قولدانىستاعى تاريف – 8 393,63 تەڭگە), ەسەپتەگىشتى ەلەمەي وتىرعاندار 14 185,3 تەڭگە (قولدانىستاعى تاريف – 8 393,63 تەڭگە) تولەيدى.
جوعارىدا اتاعانىمىزداي, مەملەكەت ءتاريفتىڭ نەگىزگى سالماعىن وزىنە الىپ وتىر. بيۋدجەتتىك ۇيىمدار ءۇشىن بۇل ورتاشا ەسەپپەن 94 پايىزعا قىمباتتادى. ەسەپتەۋ قۇرالى بارلارى 1 گكال جىلۋ ءۇشىن 47 701,5 تەڭگە (قولدانىستاعى تاريف – 25 421,46 تەڭگە, ءوسىم – 88%), ەسەپتەگىش ورناتپاعان مەكەمەلەر 73 911,1 تەڭگە (قولدانىستاعى تاريف – 25 421,46 تەڭگە, ءوسىم – 191%) تولەيدى.
پاۆلودار وبلىسى,
ەكىباستۇز قالاسى
