سۋرەتتى تۇسىرگەن – اۆتور
ء«بىزدى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىڭدەر!»
قاڭتار ايىنىڭ باسىندا 4 قۇتقارۋشى مەن جەر استىنا ءتۇسىپ كەتكەن اۆتوبۋستىڭ جاعدايى بۇگىندە تۇتاس ەلدىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ وتىرعانى ءمالىم. قۇتقارۋشىلار قولدان كەلەتىن بار دارمەنىن جاساپ باققانىمەن, ويىق تۇبىندەگى توپىراق اراسىندا ءالى دە ەكى ادام تابىلماي جاتىر.
دەي تۇرعانمەن, قازىر كەنتتە تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ شەتى تۇتانىپ كەلەدى. شاحتا ماڭايىن جاعالاي ورنالاسقان كونە ۇيلەردىڭ, اتاپ ايتقاندا «شانحاي» شاعىن اۋدانىنىڭ جۇرتى كەيىنگى ءتورت-بەس جىلدا جەر استىنداعى دۇمپۋلەر مەن بۇرعىلاردىڭ داۋسى ايقىن ەستىلە باستاعانىنا, ۇيلەرىنىڭ ىرگەتاسى مەن قابىرعالارى جارىلىپ, ءۇي توبەسىن ۇستاپ تۇرعان اعاش تىرەۋلەردىڭ قاقىراي تۇسكەنىنە الاڭداۋلى. ايتۋلارىنشا, كەنىش ۇيلەردىڭ استىن كەۋلەپ, كەن بايىتۋ كومبيناتىنا قاراي جىلجىپ بارادى. كوپشىلىك ءبىر كۇنى الگى اۆتوبۋس قۇلاعان سياقتى جەر وپىرىلىپ, استىنا ءتۇسىپ كەتەمىز بە دەپ ۇرەيلەنەدى.
13 قاڭتار كۇنى باياناۋىل اۋدانى اكىمىنىڭ, جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, «مايقايىڭالتىن» اق باسشىلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن كەنتتە كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلىپ, جۇرتشىلىق كوكەيدە جۇرگەن ماسەلەلەرىن اشىق جەتكىزدى.
– التىن دالا كوشەسى, №3 ۇيدە تۇرامىن. ءۇيىمىزدىڭ سىلاعى ءتۇسىپ, قابىرعالارى جارىلىپ جاتىر. جەر استىندا جارىلىس جاساعان سايىن جانىمىزدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ وتىرامىز. ءتۇن ورتاسىندا ۇيىقتاپ جاتقاندا ءۇيىمىزدىڭ استىنان گۇرىلدەگەن تەحنيكا مەن شاق-شۇق ەتكەن دىبىستاردان كىشكەنتاي بالالارىمىز شوشىپ ويانىپ, جىلايدى. كەنىشتىڭ توڭىرەگىندە ورنالاسقان ۇيلەردىڭ استى شاحتا ەكەنىنە كۇمانىمىز جوق. ءوزىمنىڭ جاسىم 60-تان استى. بۇل ۇيدە 8 جان بارمىز. نەمەرەلەرىمىز ۇنەمى ۇيدە, ۇساق. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ۇيلەر ورنالاسقان اۋماقتا دەنى دۇرىس جول جوق. كوكتەم مەن جازدا تاكسي شاقىرساق, ۇيىمىزگە كەلمەيدى. ويدىم-ويدىم, شالشىق جەرگە كىم جولاسىن؟ ونىڭ ۇستىنە كوپ ۇيلەرگە اۋىز سۋ تارتىلماعان, سۋدى كادىمگى قۇدىقتان الىپ ءىشىپ ءجۇر, – دەپ شاعىمداندى مايقايىڭدىق اجەي كاجەن سىنعادوللا.
تاجىك-اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى تولەگەن بوتاەۆ – كوپبالالى وتباسىنىڭ وتاعاسى. ايتۋىنشا, ءۇيىنىڭ ىرگەتاسى قاقىراپ, سوگىلىپ بارادى. «كەشكىلىك ۇيدە جاتقاندا كەنشىلەردىڭ قيمىلىن, ەكسكاۆاتوردىڭ جەر جىنىستارىن ويىپ جاتقانىن انىق ەستيمىز. تۇنەۋگۇنى شاحتادا قاتتى جارىلىس بولدى. ءۇيىمىز تەڭسەلىپ كەتكەندەي كۇي كەشتىك. قورىققانىمىزدان دالاعا اتىپ شىقتىق. جىل سايىن ۇيىمىزگە جوندەۋ جۇرگىزە-جۇرگىزە, شىعىنعا باتتىق. مىنا تۇرىمەن ءبىر كۇنى قۇلايتىنى انىق. بىزگە كەنتتىڭ وزگە قاۋىپسىز جەرىنەن ءۇي سالىپ بەرىپ, سوندا كوشىرسىن. ءۇي ساتىپ الۋعا ءبىزدىڭ جاعدايىمىز جوق. ونسىز دا قۇر جالاقىعا, زەينەتاقىعا قاراعان ادامدارمىز. شامامەن 40-50-دەي ءۇي بار بولۋى كەرەك. جاڭادان ۇيلەر سالۋعا ميللياردتاپ تابىس تاباتىن كاسىپورىننىڭ قالتاسى كوتەرەدى. ويتپەسە, جاقىن جىلدارى ادام شىعىنى بولاتىنى انىق», دەيدى ول. تۇرعىننىڭ بۇل ايتقاندارىن كورشىلەرى ءۇمىت كۋديكەنوۆا, مەرۋەرت قابىكەنوۆا, اقنيا قايرات, ايناش حاكىم, بەكىشەۆ جارىلعاسىن, ميزامحان التىبايىم, اتەيحان ەركەبۇلان, ديناشقان مالقاي, كۇلاتاي كالپەي جانە وزگەلەرى قوستاپ وتىر.
تاعى ءبىر مايقايىڭدىق انا ماحاببات ابساتتاروۆا قاۋىپ كوزىندە تۇرعان ءۇيىنىڭ جاعدايىنان قورقىپ, قازىرگى كۇنى كەنت ورتاسىندا باسپانا جالداپ تۇرىپ جاتىر. كەنىش جانىنداعى ۇيلەرىنىڭ قابىرعالارىنان قىستا ۇنەمى ىزعار سوعىپ, 15 جاسار قىزى سىز ءوتىپ اۋىرىپ قالعان. دارىگەرلەر سوزىلمالى تسيستيت جانە بۇيرەك اۋرۋى دياگنوزىن قويىپ وتىر. اناسىنىڭ ءوزى دە اۋرۋشاڭ, وتباسىمىزبەن دەنساۋلىعىمىزدى جوعالتتىق دەپ مۇڭىن شاقتى.
ەندى ءبىر ادامدار جارىلىس بولعان سايىن ۇيلەرىمىزدىڭ توبەسىنەن توپىراق ساۋلايدى, كەنىشتەن شىققان ۋلى گاز اۋزى-مۇرنىمىزعا كىرىپ تۇنشىقتىرادى دەيدى. «ەكولوگيالىق تەكسەرىس مۇلدە جۇرگىزىلمەيدى. جازدا كەنىشتەن فابريكاعا كەن تاسىعان جۇك كولىكتەرى اينالانىڭ ءبارىن شاڭداتىپ, دالاعا كىر جايا الماي قالامىز. قىستا قار بەتىنە كادىمگىدەي قىزىل شاڭ تۇرادى. زياندى اۋا جۇتىپ وتىرعانىمىزدى بىلەمىز. الايدا وسىنى تەكسەرىپ, زياندىلىعىن دالەلدەيتىن ەكولوگتەر جوق. جەرگىلىكتى بيلىك ماسەلەمىزدى ەلەمەي وتىر», دەپ شاعىمداندى كوپشىلىك.
ال تۇرعىن ايناش حاكىم 4 قاڭتار كۇنى كەشكىلىك كەنىشتە الاپات جارىلىستار ورىن العانىن, سالدارىنان قابىرعادا ءىلىنىپ تۇرعان شكاف قۇلاپ, ىدىس-اياعى كۇل-تالقان بولعانىن اشىنا جەتكىزدى. بۇل تۇرعىننىڭ ءۇيى كەنىشتەن نەبارى 300 مەتردەي جەردە عانا تۇر. سول كۇنى شاحتا ۇستىندە قارا شاڭ كوتەرىلىپ, اينالانىڭ ءبارىن تۇمشالاپ تاستاعانىن ايتادى كۋاگەرلەر.
– بۇل قولدان جاسالىپ وتىرعان اپات دەپ ويلايمىز. كەزىندە مەن بۇل شاحتادا پدم ءماشينيسى بولىپ ەڭبەك ەتكەن ەدىم. شىندىقتى ايتقانىم ءۇشىن جۇمىستان شىعارىپ جىبەردى. كەنتتەن ءبىراز جەردە «الپىس» دەگەن كەنىش بار. ول جەردىڭ التىنىن الدەبىر ينۆەستورلار الىپ, ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە تۋ-تالاقايىن شىعارىپ قازىپ, ورتاسىنا ءتۇسىرىپ كەتتى. مىنا جەردە «مايقايىڭالتىن» اق-نىڭ اكتسيونەرلەرى دە سولاي جاساعىسى كەلىپ وتىر. زاڭسىزدىق كوپ, – دەگەن پىكىرىن اشىنا جەتكىزدى تاعى ءبىر مايقايىڭدىق تۇرعىن ماقسات توقتارحان. جەرگىلىكتى بەلسەندى جاستىڭ ءبىرى ەرتاي ماقسۇم ونىڭ ءسوزىن قوستاي كەلىپ, كاسىپورىندا ەڭبەككەرلەر بويىنشا «قارا ءتىزىم» جاسالاتىنىن, باسشىلىققا جاقپاعاندار جۇمىستان شىعارىلىپ جاتاتىنىن اڭگىمەلەدى.
بايقاعانىمىزداي, قابىرعالارى جارىلىپ, سىلاقتارى ءتۇسىپ جاتقان ۇيلەر ءا.مولداعۇلوۆا, كەنشى, التىن دالا كوشەلەرىندە ورنالاسقان. ادامدار ۇيلەرىنىڭ توبەلەرى وپىرىلىپ تۇسپەس ءۇشىن بولمە ىشىندەگى بەلدەۋ اعاشتارعا تىرەۋ قويىپ جاتىر. كەيبىر باسپانالاردا توبەدەگى بورەنەلەر كادىمگىدەي جارىلىپ, سىنا باستاعانى كورىنەدى. بۇل زارداپتاردىڭ بارلىعى – كەنىشتە تىنباي جۇرگىزىلەتىن جارىلىستاردىڭ سالدارى.
بيلىك پەن كاسىپورىننىڭ شەشىمى قانداي؟
باياناۋىل اۋدانىنىڭ اكىمى ارداق كىسەنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كۇنى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن قۇرىلعان ارنايى كوميسسيا كەنتتەگى وقىس وقيعانىڭ سەبەپ-سالدارىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تەكسەرۋدە. ارنايى ساراپتامالار جۇرگىزىپ, ماماندار بارلىق جاعدايدى ەسەپكە الىپ جاتىر. كوميسسيانىڭ قورىتىندىسى شىققان سوڭ عانا اپاتتىڭ ءمان-جايى تولىق حاباردار ەتىلەدى.
– ەگەر ۇيلەرىڭىزدىڭ قاۋىپ كوزىندە تۇرعانى دالەلدەنسە, ماسەلەنى شەشۋگە ابدەن بولادى. تەك كوميسسيانىڭ ناتيجەسى شىققانىن كۇتىڭىزدەر. ەكىنشىدەن, قازىر شىن مانىندە اپاتتىق جاعدايدا, قۇلاعالى تۇرعان باسپانالار بولسا, ولارعا كەزەكتەن تىس ءۇي الىپ بەرۋ مۇمكىندىگى بار. ول ءۇشىن ارنايى ساراپتاما جاساتىپ, قۇجاتىن ءبىزدىڭ قولىمىزعا تيگىزسەڭىزدەر بولعانى. بۇعان دەيىن اۋدانداعى ءبىر وتباسىنا وسىنداي مۇمكىندىك جاساعانبىز. «شانحايدىڭ» ينفراقۇرىلىمى جونىندەگى ماسەلەلەردى دە جاقسى بىلەمىز. «شانحاي» مەن «پلوششادكا» ىقشام اۋداندارىنا بيىل جالپى ۇزىندىعى 9,5 كم اسفالتتى جول سالىنادى. وعان اۋدان بيۋدجەتىنەن 334 ملن تەڭگە ءبولىندى, – دەپ جاۋاپ بەردى.
ماسەلەنىڭ ىزىمەن «مايقايىڭالتىن» اق-نىڭ باس ديرەكتورى قۋانىش ءبوتيندى سوزگە تارتتىق. كاسىپورىن باسشىسى ۇيلەردىڭ استى شاحتا دەگەن قۇر قاۋەسەت, شىندىققا جاناسپايدى دەپ وتىر.
– مەنىڭ ءۇيىم دە سول «شانحايدا» ورنالاسقان, قاۋىپ جوق ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. سەيسمولوگتەردىڭ پىكىرىنشە, جەر استىندا بولاتىن جارىلىستاردىڭ ءدۇمپۋى وتە الىسقا تارايدى. سونىڭ تولقىنى سىزدەردىڭ ۇيلەرىڭىزگە جەتۋى مۇمكىن, سەبەبى باسپانالار كەنىشتىڭ ءدال ىرگەسىندە تۇر. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى قازىر تەكسەرۋ جۇرگىزىپ جاتقان كوميسسيا انىقتايدى دەگەن سەنىم زور, – دەيدى ول. جوعارىدا ءسوز بولعان «الپىس» كەنىشى سوناۋ 2014 جىلى ءوز جۇمىسىن توقتاتقان, سەبەبى ودان شىعارىلعان كەن سۇيىلىپ, شىعىنىن اقتاماعان.
ء«بىزدىڭ كاسىپورىندا جاسىرىپ قالاتىن ەشتەڭە جوق. 3 قاڭتار كۇنى كەشكىلىك ساعات 7 مەن 8-دەر اراسىندا كەنىشتە كەن جارۋ ءىس-شارالارى بولدى. مۇنداي جارىلىستار كۇن سايىن جۇرگىزىلەدى. ال اكتسيونەرلىك قوعام پايدا بولعالى كەنتتە جاڭادان باسپانالار سالماعانى راس. وعان قارجىلىق مۇمكىندىك جوق. ەسەسىنە, كەنتتىڭ سۋى مەن جىلۋىنا, كارىز جۇيەسىنە ءبىزدىڭ كاسىپورىن جاۋاپتى. جىل سايىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 3,5 ملن تەڭگە تولەيمىز. جىلۋ ينفراقۇرىلىمىن قالىپتى ۇستاۋعا 400 ملن تەڭگە شىعىنداساق, تاريف تولەمدەرى ارقىلى تەك 72 ملن تەڭگەسى قايتارىلدى. قالعان شىعىندى ءوزىمىز كوتەرىپ وتىرمىز. بۇل – كەنتكە جاساپ وتىرعان الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىمىزدىڭ ءبىرى عانا. كەزىندە مۇنداعى ورتالىق جىلۋ جۇيەسى توقتاپ قالعان ەدى. 2016 جىلدان باستاپ جىلۋدى ءوز قاراۋىمىزعا الىپ, بارلىق ۇيگە جۇيەنى قايتا تارتتىق. قازاندىقتارىمىز تولىقتاي جاڭارىپ, قازىرگى كۇنى جىلۋدىڭ ساپاسى دا ارتتى. وعان تۇرعىندار كۋا. كەلەشەكتە ورتالىق جىلۋعا قوسىلماي تۇرعان وزگە ۇيلەردى دە جۇيەگە كىرىكتىرۋ جوسپارىمىزدا تۇر», دەپ ناقتىلادى ءسوزىن قۋانىش سوۆەت ۇلى. بۇعان قوسا ول قازىرگى كۇنى كاسىپورىندا 1 مىڭنان اسا ادام ىستەيتىنىن, ورتاشا ەڭبەكاقىنىڭ مولشەرى 500 مىڭ تەڭگە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
قورىتىندىلاي ايتقاندا, بيلىك وكىلدەرى ارنايى كوميسسيا اپاتتىڭ سەبەپ-سالدارىن جاريا ەتكەن سوڭ عانا شەشىم قابىلدانادى دەپ وتىر. سەبەبى شاحتانىڭ شىن مانىندە ۇيلەردىڭ استىندا بار-جوعىن ماماندار انىقتاپ جاتىر. كۇماندەرى شىندىققا اينالسا, ونسىز دا ۇرەيلەنىپ وتىرعان جۇرتتىڭ بەرەكەسى قاشاتىنى انىق. كوپشىلىگىنىڭ بارار جەر, باسار تاۋى جوق. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى ۇكىمەت دەڭگەيىندە نازارعا الۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى,
مايقايىڭ كەنتى
