– پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ گازەتىمىزگە بەرگەن سۇحباتى قوعامدا جان-جاقتى تالقىلانىپ جاتىر. ءسىز قانداي پىكىر ءتۇيدىڭىز؟ ۇلت رۋحانياتىنا قانداي دا ءبىر اسەرى بولدى ما؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۇحباتىندا جوشى حانعا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋى تاريحقا جاڭا ءبىر كوزقاراس اكەلۋى مۇمكىن. ويتكەنى جوشى بار جەردە شىڭعىس حان, ول قۇرعان مەملەكەت, مەملەكەتتىڭ ورنى, حالقى بار. وسى ۇلى تاريحىمىزدى جاڭارتۋ – ادىلەتتى قازاقستانعا جاساعان ۇلكەن قادامىمىز بولعالى تۇر. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنتىمىزدىڭ ناۋرىزعا جوعارى كوڭىل بولۋگە ۇندەۋى – بۇل دا ءبىر جاڭا باستاما, ۇلكەن قۇبىلىس. ءبىز جاڭا جىلعا تاۋەلسىزدىك كۇنىنەن بۇرىن دايىندالامىز, ال ناۋرىز دەگەن – ۇلتتىق جاعىنان, تاريحي, كۇنتىزبەلىك, عىلىمي جاعىنان الساق تا, جىلدىڭ باسى. ويتكەنى كوكتەم – بۇكىل تابيعاتتىڭ قايتا ءتىرىلۋى. «ناۋ» دەگەن – تۇرىكتىڭ جاڭا كۇن, جاڭا ۇلىس دەگەن ءسوزى.
– «ەرلى-زايىپتىلار», ء«بىر وكىنىش, ءبىر ءۇمىت», «بەيتانىس ايەلدىڭ قۇپياسىنان» باستاپ ءسىزدى وقىرمان ماحاببات جىرشىسى دەپ تانيدى. قازىر بۇل تاقىرىپقا قالام تارتاسىز با؟
– سەكسەننەن اسسام دا ءالى سەزىم سۋرەتتەرىن جازىپ كەلە جاتىرمىن. «اتا جاۋ» دەگەن رومان جازدىم, ونىڭ الدىندا ء«اي, دۇنيە-ايدى» جازدىم. بارىندە ايەل تاقىرىبى قامتىلادى. ادەبيەتتە ايەل تاقىرىبى, ەركەك تاقىرىبى دەگەن تاقىرىپ بولماۋى كەرەك. مەن شىعارمالارىمدا ايەلدى حالىقتىڭ بەينەسىندە الامىن. ۇلتتىڭ باسىنان كەشكەننىڭ ءبارى ايەلدىڭ باسىنان وتەدى. تاۋەلسىزدىگىڭ, تاۋەلدىلىگىڭنىڭ ءبارى ايەلگە بايلانىستى. جۇبان اعامىزدىڭ «مەن قازاقپىن, مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» دەگەن ولەڭ جولىنا ءمان بەرىپ قارالىقشى. مىڭ ولەتىن كىم, مىڭ ولەتىن قازاقتىڭ ەركەگى, باتىرى, حانى, سۇلتانى. ال سول حالىقتى قايتا ورنىنا اكەلەتىن كىم؟ بۇل – انالار. مىڭ ولسەڭ, مىڭ رەت تىرىلتەتىن دە انا. سوندىقتان اناعا ۇلكەن قاسيەت بەرگەن, انالار ۇلتتى ساقتاۋشى, حالىقتى, جەردى ساقتاۋشى. شۇيكەدەي عانا كەمپىرلەر ەلدى ۋىسىندا ۇستايتىن باتىردىڭ, دانانىڭ اناسى ەمەس پە؟ سوندىقتان مەن ايەل تاقىرىبىن ريزاشىلىقپەن جازامىن.
– كوپتەن بەرى ءباسپاسوز بەتىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەملەسى تۋرالى ايتىپ ءجۇرسىز.
– احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى دەيدى. بۇكىل عالىمدار اقاڭنىڭ ءتىل عىلىمىنىڭ اتاسى ەكەنىنە قارسى ەمەس. بىراق سونىڭ ەڭبەگىن نەگە جالعاستىرماي وتىرمىز؟ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ء«تىل قۇرالى» دەگەن ەڭبەگى بار. وسى كىتاپتىڭ ەملەسى بويىنشا ءبىرشاما ماقالامدى جاريالادىم. ءتىلدىڭ تابيعاتىن بۇزباۋىمىز كەرەك, قازاق ءتىلى بۇكىل تۇركى تىلدەرى ىشىندەگى ءتۇبىرىن ساقتاعان ءتىل دەسەك تە, قازىر ءتىل تابيعاتىن بۇزىپ الدىق. ماسەلەن, «قايىڭ» دەگەندە «ي» دان كەيىن «ى» ءارپى بار. ال «قيىن» دەسەك, «ق» دان سوڭ بىردەن قىسقا «ي» ءارپى باستالىپ كەتەدى. ەكەۋى دە ءبىر جۇيەدەگى سوزدەر, نەگە ەكى ءتۇرلى؟ مىنە, ءبىز ءتىلدى بۇزىپ قولدانىپ ءجۇرمىز. بايتۇرسىن ۇلى ءسوزدى ايتىلۋىنا قاراي جازۋدى قولداعان. ال قازىر كوپ ءسوزىمىزدىڭ ايتىلۋى باسقا دا, جازىلۋى باسقا.
– ءبىر ارمانىڭىز ورىندالار بولسا, نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– مەنىڭ ارمانىم – احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ ءتىل جايىنداعى عىلىمى جۇزەگە اسسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. سوندا قازاقتىڭ ءتىلى بۇزىلمايدى, جوعالمايدى, ءوزىنىڭ تابيعاتىن ساقتاپ قالادى.
– ادەبيەتتەگى ەرەكشە قامقورلىق كورگەن قاي اعاڭىزدى ساعىناسىز؟
– ول – مۇقاعالي. العاش ءۇشارال دەگەن جەردە مۇعالىم بولدىم, ءبىر جىلدان كەيىن وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە كوتەرىلدىم. سول جەردە ءجۇرىپ ءوز شەشەمنىڭ تاعدىرىن ويلادىم. شەشەمنىڭ اعالارىنىڭ ءبىرى بي, ءبىرى بولىس بولىپ, قۋدالاۋ باستالعاندا قىتاي اسىپ كەتىپ, شەشەم عانا قالىپ قويعان. انام اكەمنەن ەرتە ايىرىلعان سوڭ, تاعى ءبىر رەت تۇرمىسقا شىعادى, ءبىر ءىنىم, ءبىر قارىنداسىم بار. وسىنىڭ ءبارىن باعامداي وتىرا, شەشەمنىڭ ءومىرىن قامتىپ, «كۇنالى ماحاببات» دەگەن پوۆەست جازدىم. ايەلدىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى العاشقى شىعارمام وسىلاي دۇنيەگە كەلدى, تۋىندىمدى الىپ, الاسۇرىپ جازۋشىلار وداعىنا كەلدىم. قولىمدا ون ءبىر ايلىق بالام, جانىمدا كەلىنشەگىم بار. ەرتە كەلسەك, ەشكىم جوق, ساعات ونعا تاقاعاندا ءبىر سارعىش ايەل كەلدى. «ولار (جازۋشىلار) ون ەكىگە تامان كەلەدى عوي», دەدى ول. ءبىر ساتتە دەنەسى ءىرى ءبىر كىسى ەسىكتى سىقىرلاتىپ كىرىپ كەلدى, الدىنان شىعىپ امانداسا جونەلدىم. الگى كىسى جۇزىمە قاراپ, «الىكسالام, ءيا, نەعىپ وتىرسىڭدار؟» دەدى. «جۇلدىزعا» كەلگەنىمدى ايتتىم. «نە ماسەلە؟» دەدى. جازعانىم بار ەدى دەپ قولجازبامدى كورسەتتىم. مۇقاڭ «سەن پروزاشى ەكەنسىڭ عوي, پروزانىڭ باستىعى اقان نۇرمانوۆ دەگەن اعاڭ, ول قوستانايدا, كەيكى باباسىنىڭ تاريحىن جازعالى ءجۇر», دەدى. اقان نۇرمانوۆ سول كەزدە «قۇلاننىڭ اجالىن» جازىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. قۇلان دەگەن كەيكىنىڭ رۋى عوي, مىنە, باس كەيىپكەردى جاسىرىن الىپ وتىر, و كەزدە كەيكى دەپ تۋرا ايتىلمايدى. الدىمداعى قولمەن جازعان ون ەكى بەتتىك داپتەردى كوردى دە, ء«ا, مۇعالىم ەكەنىڭ كورىنىپ تۇر» دەدى مۇقاڭ. سوسىن شىعارمامدى الىپ, ماشينكا باساتىن ايەلگە «مىنانى باسىپ بەر, اقشاسىن ءوزىم تولەيمىن» دەپ ۇسىندى. «باراتىن جەرىڭە بارىپ كەل, كەيىنىرەك كەلگەن سوڭ جولىعامىز», دەپ اقىن اعا قوشتاسىپ شىعارىپ سالدى. ون كۇننەن سوڭ كەلدىم, ماشينكاعا پوۆەسىمدى باستىرىپ قويىپتى. مۇقاعالي باسىلعان شىعارمامدى الىپ, ء«بىرىنشى وقيىن, ەرتەڭ تاڭعى توعىزدا كەل», دەدى. ەرتەسىنە توعىزدا تاعى باردىق, مۇقاڭ كەلىپ, ء«اي, بالا» دەدى دە, «قارلىعاشىم كەلدىڭ بە؟» دەگەن جيناعىن ۇسىنىپ تۇرىپ, ايەلىمە قاراپ: «مىناۋ جازۋشى ەكەن, سەن بۇنى جوعالتىپ الماي كۇت», دەدى. كىتابىنا جازعان قولتاڭباسىندا: «بەكسۇلتان! پوۆەسىڭنىڭ ءبىر ءارپىن قالدىرماي, مەن قالاي وقىسام, سەن دە وسىنى سولاي وقى. ەسىڭدە بولسىن, ولەڭنىڭ دە باسى مەن اياعى بولادى. ساپار الىس, جول ۇزاق. تالايلارعا كەزدەسەرمىز, بىراق وسى قالپىمىزدا قالۋدى تىلەيمىن مەن», دەپ جازىپ بەردى. وسىلايشا, شىعارمامنىڭ قولجازباسى مۇقاڭدا 1966 جىلى قالىپ, ەكى جىلدان سوڭ ءبىر-اق جارىق كوردى. ەكى ارالىقتا مۇقاعاليمەن حات جازىسىپ تۇردىق. پوۆەسىمدى «جۇلدىزداعى» بارىنە وقىتقانىن, ءبارى ماقتاعانىن, بىراق باسۋعا كەلگەندە كىدىرەتىنىن ايتاتىن. بىردە «پوۆەسىڭدى رەداكتسيالار القاسىنىڭ توراعاسى حامزا ەسەنجانوۆقا وقىتتىم, و كىسىنىڭ پىكىرىن ساعان جىبەرەيىن, وقى دا قايتا سالىپ جىبەر» دەپ جازدى. قۋانعانىمنان پىكىردى بارىنە وقىتىپ, وزىمە كوشىرىپ الماستان قايتا سالىپ جىبەرىپپىن, سول كۇيى جوعالتىپ الدىم. قىستا قولىما سوعىمىمدى الىپ مۇقاعاليدىڭ ۇيىنە كەلدىم. قازىرگى سىرباي ماۋلەنوۆ كوشەسىندەگى ءتورت بولمەلى ءۇيدىڭ ەكى بولمەسىندە جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, ەكى بولمەسىندە مۇقاعالي تۇرادى ەكەن, ەكەۋىنىڭ اس ءۇيى ورتاق. «ەي, بالا, بۇدان بىلاي ارتىنىپ-تارتىنىپ كەلگەنىڭدى قوي, كەلەر بولساڭ جاي كەل», دەپ قويادى. مۇقاڭ «كاپيتالدى» وقىپ ءجۇر ەكەن, كەيىن ويلاسام «ماۆردى» جازعالى جۇرگەن ءساتى ەكەن عوي. مىنە, مەنىڭ ەڭ ءبىرىنشى قاسيەت تۇتاتىن ادامىم – مۇقاعالي. كەزىندە «جازۋشى» باسپاسىندا وتىرعاندا سول كەزدەگى مينيستر التىنبەك سارسەنباەۆقا بارىپ, مۇقاڭنىڭ بارلىق كىتابىن جيناقتاپ شىعارعىم كەلەتىنىن ايتتىم. ماعان اعالىق جاساعان ادامعا ىنىلىك پارىزىمدى وتەۋىم كەرەك قوي. اقىرى شىعارمالارىنىڭ ءتورت تومىن شىعارۋعا رۇقسات الىپ, جيناقتارىن باسپادان شىعارعان بولاتىنمىن.
– «كارىس قىز» اتتى شىعارماڭىزدا مۇقاعالي ءپروتوتيپى بار ەكەنىن بىلەمىز. بۇل شىنايى ومىردەن الىنعان با؟
– بۇل – كوركەم اڭگىمە. بىراق كارىس قىز بولعان. و كەزدە لاشىن جەڭگەمىز ءتىرى, ء«يا سونداي كارىسپەن بىردەڭە بولعان» دەپ جاقتىرمادى. كارىس قىزبەن مۇقاعاليدىڭ بايلانىسى بولعانىن ەدىلبەك بەيسەنوۆ دەگەن ءانشى جىگىتتەن ەستىدىم. ول – يسا بايزاقوۆتىڭ كۇيەۋ بالاسى, ەكەۋمىز كورشى ەدىك. كەشكە جاقىن سىرتتا ءجۇرىپ اڭگىمەلەسكەندە راديودا ىستەگەنىن, وندا مۇقاعاليدىڭ دا قىزمەت اتقارعانىن, سول جەردە كارىس قىزبەن تانىسقانىن اڭگىمە اراسىندا ايتىپ قالدى. اڭگىمە سونىڭ نەگىزىندە تۋدى.
– تاريحقا قاراي ويىسساق. شىڭعىس حاننىڭ ءتۇبى تۇركى ەكەنى جونىندە كوپتەن ايتىپ كەلەسىز.
– مەنىڭ ۇعىمىمدا رۋح دەگەن بولادى. ال رۋح شىندىقتا عانا بولادى, وتىرىكتە بولمايدى. رۋح دەگەن – ارۋاق, اتا-باباڭ. بىزگە كەڭەس زامانىندا ءوز اتا-بابامىزدى وزىمىزگە جامانداتىپ كەلدى. حانداردىڭ ءبارى قانىشەر, حالىقتى قاناعان دەدى, ەگەر ءبارى سولار ايتقانداي بولسا, وسى ۇلان-عايىر دالانى بىزگە كىم الىپ بەردى, اتامەكەندى قورعاعان كىم؟ بۇلار – حاندار. ال شىڭعىس حان – ءوز زامانىنان اسقان ەرەكشە ادام. ونىڭ ەرەكشە ادام ەكەنىنىڭ ءبىر دالەلى, جان-جاقتا شاشىلىپ جاتقان قازىرگى قازاق قاۋىمىنىڭ باسىن بىرىكتىردى. نايمان, كەرەي, جالايىر, دۋلات, قوڭىرات – وسىلاردىڭ ءبارىن ساباقتاستىرا ءبىلدى. ول كەزدە موڭعول دەگەن ەل دە, اتاۋ دا جوق. بۇلار بىزگە سىرتتان ايتىلعان, تاڭىلعان نارسە. وسى ۋاقىتقا دەيىن تاتار-موڭعول شاپقىنشىلىعى قازاقتى قيراتقان, وتىراردى شاپقان دەپ كەلدى. وتىرار شىڭعىس حاننىڭ زامانىندا قازاق جەرىندە ەمەس, حورەزم يەلىگىندە بولعان. بۇل جەردى قاڭلىلار بيلەگەن, قايىر حان دەگەن قاڭلىنىڭ باسشىسى, شىڭعىس حان وتىراردى بەكەر شاپقان جوق, دۇنيەگە قىزىعىپ, قايىر حان ونىڭ پالەن ساۋداگەرىن قىردى, بىرەۋى عانا قاشىپ قۇتىلدى. سوندا شىڭعىس حان جاپا شەگىپ ءۇش كۇن قۇدايعا جالبارىنادى, جازىقسىز حالقىن قىرعانداردان كەك الۋعا ۇمتىلادى. شىڭعىس حاننىڭ كىم ەكەنىن ايتاتىن ءوز زامانىندا جازىلعان تاريحشىلار بار. ءبىرىنشى, ءبىزدىڭ سۇيەنىپ كەلگەن تاريحىمىز «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» بولدى. بۇل «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» دەگەن كىتاپتىڭ ءوز اتى ەمەس. مۇنىڭ شىن اتى «شىڭعىس قاعاننىڭ قۋزاۋىرى», كونە تۇركى تىلىنەن اۋدارعاندا «شىڭعىس قاعاننىڭ ءتۇپ-تۇقيانى» بولىپ شىعادى. بۇل دەرەكتى قىتايدىڭ ەجەلگى ءتىلىن بىلەتىن تىلەۋبەردى ابەناي ۇلى دەگەن تاريحشى ايتادى. قىتايدىڭ ءبىر مۇراعاتىنان كوشىرمەسىن تاۋىپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ العان ەكەن. ءوزىڭ كورىپ وتىرعانداي, مەنىڭ الدىمدا قازىر «التىن توپشى» دەگەن كىتاپ تۇر. سونىڭ العىسوزىندە «بۇل كىتاپ العاشىندا «شىڭعىس قاعان قۋزاۋىرى» دەپ اتالدى» دەلىنگەن. مىنە, ول كەزدە موڭعول دەگەن ءسوز جوق, بۇل – قاعاندى ادەيى موڭعول دەپ كورسەتۋ ساياساتى. ال نەگە مۇنىڭ اتىن وزگەرتەدى؟ ويتكەنى بۇل كونە تۇركى تىلىندە جازىلعان. راشيد اد-ءديننىڭ شىڭعىس حان تۋرالى 4 تومىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە «موڭعولدار – بۇل تۇركىلەر, شىڭعىس حاننىڭ اتا-باباسى وعىز» دەيدى. مىنە, كىتابى ۇستەلدىڭ ۇستىندە تۇر, سەنبەسەڭ قاراپ كور. ءبىزدىڭ تاريحشىلار مۇنى نەگە وقىمايدى؟ مۇندا موڭعول دەگەن قاتە ءسوز, بۇل موعول دەگەننەن شىققان, موعول ءسوزى «مۇڭدى ۇل» دەگەننەن شىعىپ, موعول بولىپ كەتكەن دەگەن دالەل كەلتىرەدى. ءوزىمىزدىڭ ابىلعازى ءباھادۇر بولسا, تاتار مەن موعول ەگىز, ەكەۋى دە تۇرىكتىڭ بالاسى دەپ دايەك ەتەدى. موعول مەن تاتار سوعىسىپ, تاتارلار ولاردى جەڭەدى. كەيىن شىڭعىس حان موعولدى تىرىلتەمىز دەپ كۇش سالىپ, موعولستاندى قۇرادى. موعولستان دەگەنىمىز – جەتىسۋ. جەتىسۋ ەكەنىن «زافارنامادا» مۇحاممەد حايدار دۋلاتي دا ايتادى. ەندى قازىر زاحاروۆ, پرەسەۆ دەگەن ورىس پروفەسسورلارىنىڭ ءوزى شىڭعىس حاننىڭ تاريحى بۇرمالانعانىن ايتىپ, ونىڭ شىن مانىندە تۇرىك ەكەنىن ايتىپ جاتىر. سوندا ءبىز ءوز تاريحىمىزدى بىلمەيمىز بە؟ دەمەك وسى ۋاقىتقا دەيىن شىڭعىس حاننىڭ رۋحىن بىزدەن جاسىرىپ كەلدى. ول قازاقتى شاپقان ەمەس, كەرىسىنشە بىرىكتىردى. ياعني ءبىز شىڭعىس حاننىڭ بابامىز ەكەنىن ۇرپاقتارعا دالەلدەسەك, سوندا قازاقتىڭ رۋحى كوتەرىلەدى, كەلەشەك ۇرپاق ايبىندى, رۋحتى بولىپ وسەدى.
– ءيا, جالپى قازاق تاريحىنىڭ اشىلماعان بەتى, اقتارىلماعان پاراعى كوپ ەكەنى ايقىن.
– ونىڭ راس, ماسەلەن, مەن گەرودوتتىڭ توعىز كىتاپتان تۇراتىن اتاقتى «تاريح» ەڭبەگىن بىرنەشە رەت وقىدىم. بۇل جەردە دە ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ءبىر ۇشى قىلتيادى. سول «تاريح» كىتابىندا اناحارسيس دەگەن ادام بار. گەرودوت مۇنى ءبىز «سكيف» دەيمىز, يراندار بولسا «ساق» دەپ اتايدى دەيدى. گەرودوت ەڭبەگىندە ءبىر قىزىعى ءبىزدىڭ ءۇش ءسوزىمىز تۇر. بىرەۋى – ارقان, ونان سوڭ – ەر, ءۇشىنشىسى – وپات. ۇشەۋى ءالى سول ماعىنادا قولدانادى. ارقان – ارقان, ەر دەگەن – ەر, ەرجۇرەك, وپات دەگەن – وپات بولۋ, جەر قۇشۋ. ءاناحارسيستىڭ شىن اتى – انارىس. انارىس بابامىزدى ءوز تۋىسى ولتىرسە, ءاناحارسيستى دە تۋىسقانى مەرت ەتەدى, ەكەۋىنىڭ ۇقساستىعى وتە كوپ. مىنە, وسى جايتتار نەگە زەرتتەلمەيدى؟
– تۇتاس ومىرىڭىزگە اسەر ەتكەن ءبىر وقيعا جونىندە ايتساڭىز؟
– اكەم ەكى ايلىعىمدا, بەيبىت زاماندا اسكەري بورىشىن وتەۋگە كەتكەن. جولدا سوعىس باستالىپ, مايداننان ورالعان جوق. 1941 جىلى تامىز ايىندا سوڭعى رەت حات كەلەدى. ءبىزدى ءبىر جاققا الىپ ءجۇردى, بارعاننان كەيىن حات جازامىن, سەندەردى ساعىندىم, سۋرەتتەرىڭدى جىبەرىڭدەر دەگەن سىڭايدا جازادى. مەنىڭ اجەم ون جەتى قۇرساق كوتەرگەن. بوداندىققا قارسى كوتەرىلگەن ءبىزدىڭ جاقتا اتىكە, نۇرجەكە دەگەن ەكى باتىر بار, ەكى بالاسىنا اجەم ەكى باتىردىڭ اتىن قويادى. اكەمدى ءبىر زاماندا ىزدەي باستادىم, ەش حات-حابار جوق, بەلگىسىز كۇيدە ەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1990-1992 جىلدارى تاعى ىزدەدىك, و كەزدە دە حابارسىز ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. سودان 2021 جىلى كوروناۆيرۋس ەلدە قانات جايىپ جاتقاندا, كوكتەمدە ءبىر ايەل تەلەفون سوقتى. «اعا, ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە اكەم سوعىسقا كەتىپ, بەلگىسىز جاعدايدا جوعالدى دەپسىز, ءبىز ۇيىم اشتىق, ورتالىعىمىز استانادا, اكەڭىزدى ىزدەپ كورسەك رۇقسات بەرەسىز بە؟» دەدى. قۋانا-قۋانا رۇقسات بەردىم. ەرتەسىنە تەلەفون شالدى, دالادا جاۋىن سىركىرەپ تۇرعان. «اعا, ءسۇيىنشى, اكەڭىزدىڭ قايدا ەكەنىن تاپتىق», دەدى. سويتسەك, اكەم 1941 جىلى 2 قىركۇيەكتە تۇتقىنعا تۇسكەن, سودان چەحياعا بارعان ەكەن. «موست دەگەن قالادا ەلەكتر قۋاتىن جاسايتىن زاۋىتتا قىزمەت جاساپتى, قاسىندا قىزىلوردالىق ءبىر قازاق بولعان, سول جەردە اكەڭىز 1943 جىلى 25 مايدا اۋىرىپ قايتىس بولىپتى», دەدى. الگى ايەل ايتىپ تۇر, مەن نوسەرمەن بىرگە جىلاپ تۇرمىن... كوزىمنەن ءوز-وزىنەن جاس اعىپ تۇر. سول جىلى كوروناۆيرۋسپەن اۋىرىپ, ءولىم اۋزىنان قالدىم. 2022 جىلى اكەمدى ىزەپ بارامىن دەپ جۇرگەندە تاعى اۋىرىپ قۇلادىم. قىركۇيەكتە جازىلىپ, بالالارىمدى جيناپ, اۋرۋ قايتادان باستالىپ كەتپەي تۇرعاندا, اكەمدى ىزدەپ بارايىن دەپ شەشتىم. اقىرى بالام, نەمەرە قىزىم ۇشەۋمىز بيلەت الدىق. چەحيانىڭ ەلشىلىگىنە حابارلاسىپ, ەلشىلىكتەگىلەر ءبىزدى باستاپ جۇرۋگە كەلىستى. موست دەگەن پراگادان ءجۇز شاقىرىمداي جەردەگى قالا ەكەن, قالانى 1954 جىلى استىنان كومىر شىعىپ, جىلجىتقان ەكەن. اكەم العاشىندا جەكە بەيىتكە جەرلەنىپتى, قالانى جىلجىتقان كەزدە بەيىتتىڭ ءبارىن باۋىرلاستار بەيىتى دەپ 19 مۇسىلماننىڭ سۇيەگىن جەرلەپتى, قايسى اكەم ەكەنىن بىلە المادىق, ەسىمدەرىن جازباعان. اۋىلداعى اتامنىڭ, اجەمنىڭ, شەشەمنىڭ باسىنان توپىراق اكەلىپ, 19 بەيىتكە دە سەپتىم. ءبىر قۇتىما التىن تامىر سالىپ بارعانمىن, تۋعان جەرىمنىڭ ءدامى دەپ 19-ىنا دا شاشتىم, سول كۇنى ەرتەدەن تۇنگە دەيىن جاڭبىر جاۋدى. تۇندە قوناقۇيدە ۇيىقتاپ كەتىپپىن. تۇسىمدە كىتاپحانادا ءجۇرمىن دەيمىن, كىتاپحانا الدىندا قالي دەگەن اتام ءىنىسى ەكەۋى كەلە جاتىر, بىزگە قاراپ, «مەن سەندەرگە باتامدى بەرەيىن دەپ كەلدىم», دەدى. سول كەزدە سەلك ەتىپ ويانىپ كەتتىم. نانارىمدى دا, نانباسىمدى دا بىلمەيمىن. اتام سوڭعى رەت ۇيلەنگەن كەزدە تۇسىمە كىرگەن, ەلۋ التى جىلدان سوڭعى ءتۇسىم ەكەن. رۋح بار ەكەنى راس قوي...
– اسەرلى وقيعا ەكەن. اكەڭىزدىڭ جاتقان جەرى جايلى, توپىراعى تورقا بولعاي. «جازباۋعا مۇمكىندىگىڭ بولسا, جازبا», «ني دنيا بەز ستروچكي» دەگەن جازۋشىلاردىڭ قاعيداتتارى كەزدەسىپ جاتادى. جازۋدا قانداي دا ءبىر قاعيدات ۇستاناسىز با؟
– مەندە ءوزىڭدى زورلاپ جازۋ دەگەن جوق. نەگىزىنەن ادام جازعىسى كەلگەندە جازۋ كەرەك. قارنىڭ اشپاي تاماق ىشە بەرمەيتىنىڭ سەكىلدى, ادامنىڭ جازباسا تۇرا المايتىن ءبىر جاعدايى بولادى. كەز كەلگەن ادام جازۋشى بولا المايتىنى سىندى, جازۋشى دا جاي ادامداي جۇرە المايدى. ءار نارسەگە قارايدى, ءمان بەرەدى, «اپىر-اي, نەگە بۇلاي؟» دەپ ويلانادى. وسىلاي جۇرگەندە ىشتەن ءبىر نارسە ويانادى. ول ويانعان كەزدە قاعازعا تۇسىرمەسەڭ, ءىشىڭدى جارىپ كەتەردەي بولادى. كەيدە تۇندە تۇرىپ جازاسىڭ, وسپانحان اعامىزدىڭ «اقىننىڭ ايەلى نەگە ارىق؟» دەگەن ءازىلى بار. ويتكەنى ءتۇن ىشىندە اقىن ويانىپ, ولەڭ وقيمىن دەپ ايەلىن وياتادى دەيدى. سول سەكىلدى ونەر ادامىندا ەرەكشە مىنەز بولادى. ال ءوزىڭدى زورلاپ جازۋ دەگەن – شابىتسىز جازۋ. ودان بالدىر-باتپاق ءبىر نارسە شىعۋى مۇمكىن. كەيدە شابىتتانىپ وتىرىپ بىردەڭە جازىپ, بۇكىل دۇنيەنى تىندىرعانداي راقاتتانىپ جاتاسىڭ. ەرتەڭىنە وقىساڭ, الگى جازعانىڭ تۇككە تۇرمايتىنىن كورەسىڭ. ونداي دا بار. شابىت قونعاندا ادامدا ارتىق قۋات بولادى, ول دەنەدە عانا ەمەس, ميدا دا بولاتىن بولۋى كەرەك. شابىت كەتكەننەن كەيىن جىنىنان ايىرىلعان باقسىعا ۇقساپ قالاسىڭ.
– ء«اي-دۇنيە-اي» رومانىزدىڭ باستى ارقاۋى – 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس. ءبىر سۇحباتىڭىزدا كوپتەگەن ارحيۆ اقتارىپ, ءاربىر كەيىپكەردىڭ ءسوزىن شىندىققا نەگىزدەپ جازعانىڭىزدى ايتاسىز. رومان قانشا ۋاقىتتا جازىلدى؟
– ء«اي-دۇنيە-ايدى» ون ءبىر جىل جازدىم. ەشقانداي شىعارمانى بۇلاي ۇزاق جازعان ەمەسپىن. ۇزاق جازعان سەبەبىم, باسىندا ەلدىڭ اڭىزىن, بەرگى اۋەزوۆتى دە وقىدىق, ونى وقىماي ون التىنشى جىلعا پىكىر ايتۋ مۇمكىن ەمەس نارسە. وسىدان كەيىن البان قاريالارىنىڭ ايتقانى بار, سونىمەن ءبىرىنشى ءبولىمدى اياقتاپ قالعام. ىلە شالا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جاڭا جازبالارى تابىلدى. بۇ كىسى «حالىق جاۋى» بولدى عوي, سوندا تەرگەۋشىسى ورىس پا, ەۆرەي مە, قازىرگى قوناەۆ كوشەسىندە تۇراتىن كىسى ەكەن. ءبىر كۇنى بولمەسىندە جالعىزدان-جالعىز قايتىس بولىپتى, كورشىلەرى بارسا, جانسىز دەنەنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. دەنەسىن بىردەڭەمەن جابايىق دەپ ساندىقتى اشىپ قالعاندا, ىشىنەن كىلەڭ ارابشا جازۋلار شىعادى. ارالارىندا ءبىر ءبىلىمدى ادام بولسا كەرەك, وبلىستىق مۇراعاتقا تەلەفون سوعادى. ول كەزدە وبلىستىق مۇراعاتتىڭ باسشىسى ءبىر قارىنداسىمىز ەدى, اتىن ۇمىتىپ تۇرمىن, قىسقاسى ارابشا تانيتىن ادامدى اكەلىپ قاراسا, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ قولجازبالارى بولىپ شىعىپتى. كەزىندە ءبارى ورتەلدى دەگەنمەن, ورتەلمەي قالعانى بار ەكەن. جازبانىڭ ىشىندە «جەتىسۋ» دەگەن كىتابى بار, بۇرىنعى «جولداستار» رومانىنىڭ تاراۋى, ءارتۇرلى ەستەلىگى, پاۆلودارعا بارعانى, قاشىپ جۇرگەن باندىلارمەن جولىققانى, ءانشى ءماديدىڭ دوستارىمەن كەزدەسكەنى دە بار ەكەن. شىعارمالارىندا جەتىسۋدىڭ تاريحىن ايتادى, اسىرەسە ون التىنشى جىلعى دۇنيەلەرگە كوپ شولۋ جاساعان. كوتەرىلىسكە قاتىسقان اۋباكىرمەن سويلەسىپ, ەستەلىگىن جازىپ العان. ودان كەيىن الدابەرگەن دەگەن كوتەرىلىسشىنىڭ ەستەلىگىن جازىپ, كوزى كورگەن ايەلدەردىڭ ولەڭدەرىن كوشىرىپ العان. جازبانى وقىپ وتىرىپ, بۇرىنعى بىلەتىندەرىمنەن مۇلدە وزگە دەرەكتەرگە كەزىكتىم. فون بەرگتىڭ جازعاندارىن, فول-باۋمنىڭ ايتقاندارىن ايتادى. مىنانىڭ بارىنە ءمان بەرۋ كەرەگىن ءتۇسىنىپ, ءبىرىنشى ءبولىم ايدالادا قالدى, بەس اي مۇراعاتتا وتىردىم. سول جەردە كوزىم ناشارلادى, مەنىڭ قاتەلىگىم ءبارىن لۋپامەن وقىدىم. وسى ەڭبەكتەردى پايدالانا كەلە, ء«اي-دۇنيە-ايدى» تەك شىندىققا نەگىزدەپ, وتىرىك ايتقان جوقپىن. ۇرىسقا قاتىستى جازعاندا ادىلەتسىزدىك جاساۋعا بولمايدى. جازباداعى فون بەرگ قازاقتى قويداي قىرعانىن ءوز جازبالارىنان, ورىسشادان قازاقشاعا كوركەم تۇردە اۋدارىپ الدىم. قارا يۆاننىڭ ومارتاسىن قازاقتار قيراتىپ كەتتى دەپ كراۆچەنكو تاپسىرعاندا, فون بەرگ ءتۇن ىشىندە بارىپ ەكى قازاق اۋلىن شابادى. بىرەۋىنەن سەكسەن ادامدى ولتىردىك, بىرەۋىنەن جەتپىس ادامدى ولتىردىك دەپ ماقتانادى. ءاي, ءتۇن ىشىندە ساعات ون ەكىدەن كەيىن نەعىلعان كوتەرىلىسشى؟ بەيبىت اۋىلدى شاۋىپ وتىر. ءبىر اۋىلدا جەتپىس ادامدى قىرۋ دەگەن, ەندى, ويلاڭىز, قۇرىعاندا ول جەردە 30-40 ءۇي. ءار ۇيدە بەس بالادان بولادى, بەس جان بولادى. سونىڭ جارتىسىن قىرىپ كەتىپ وتىر. ءبارىن سانايدى دا, بىزدە شىعىن جوق دەيدى. كوتەرىلىسشى بولسا ولار دا اتپاي ما؟ ەڭ قۇرىعاندا ءبىر-ەكى ورىسقا تيگىزبەي مە؟ كوردىڭىز بە, ۇيىقتاپ جاتقان ادامداردى قىرىپ سالعان. مىنە, وسىنداي جان تۇرشىگەرلىك دەرەكتەر ارقىلى شىعارمامدى اقيقاتقا قۇرىپ جازىپ شىقتىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»
