مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن ىنتالاندىرۋ شارالارى مەن قۇرىلىمدىق رەفورمالار قاتار ءجۇرۋى كەرەك. ناقتىراق ايتساق, كاسىپكەرلىك پەن باسەكەنى دامىتۋ, جەكەمەنشىكتى قورعاۋ, ءادىل سوت تورەلىگى بولۋى وتە ماڭىزدى. سوندا عانا كوزدەگەن ماقساتتارىمىزدىڭ بارىنە قول جەتكىزىپ, بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ۇلتتىق ەكونوميكا كولەمىن ەكى ەسە ۇلعايتا الامىز», دەپ ناقتى ايتقان بولاتىن.
الايدا بۇگىندە وتاندىق اگروونەركاسىپ سالاسىندا كەيبىر وزىق عىلىمي ىزدەنىستەر مەن جاڭا گيبريدتى سۇرىپتاردى ەنگىزۋ جاۋاپتى مينيسترلىك تاراپىنان قولداۋ تاپپاي وتىرعانى بايقالادى. بۇعان ەكىباستۇزداعى جىلىجاي كەشەنىنىڭ باسىنا تونگەن كەلەسى اۋىرتپالىق تولىق مىسال بولا الادى.
ماسەلەنى اسىقپاي بايانداساق. 2015 جىلى يوردانيا مەملەكەتىندە العاش تىركەلگەن «Tobamovirus (ToBRF) – قىزاناق جەمىستەرىنىڭ قوڭىر قاتپارلى ۆيرۋسى» بۇگىندە الەمدەگى جىلىجاي سالاسى ءۇشىن وتە قاۋىپتى بولىپ تۇرعانى انىق. ۆيرۋس يزرايلدە, مەكسيكا مەن قىتايدا, كەيىننەن اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىنە تاراپ كەتتى. قىزاناق پەن بۇرشاق ەگەتىندەر ءۇشىن وتە قاۋىپتى. جوعارى پاتوگەندى ءارى ۇزاق ۋاقىت بويى تۇقىمداردا, وسىمدىكتەردە ومىرشەڭ بولىپ قالا بەرەدى. جىلىجاي القاپتارىنا تۇسسە, ءبىر اپتانىڭ ىشىندە وسىمدىكتەردى تىپ-تيپىل ەتىپ قۇرتادى. ToBRF جاڭا ۆيرۋس ءتۇرى بولعاندىقتان, كارانتين مەن وسىمدىك قورعاۋ جونىندەگى ەۋروپالىق جانە جەرورتا تەڭىزىندەگى ۇيىمىنىڭ ارنايى تىزىمىنە الىنعان. سوعان وراي ەۋروپا مەن تمد مەملەكەتتەرى ودان ساقتانۋدىڭ, ەل اۋماقتارىندا تارالىپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋ ءىس-شارالارىن تۇراقتى جۇرگىزىپ كەلەدى.
وكىنىشكە قاراي, بۇل ۆيرۋستىڭ ەمى جوق. الەمدەگى قىزاناق وسىرۋشىلەر ۆيرۋسقا قارسى كۇش بىرىكتىرىپ, نەبىر پرەپاراتتاردى قولدانىپ كورگەن. ناتيجە بولمادى. ءوسىپ تۇرعان وسىمدىككە تۇسسە, جاپىراعى ءوز بەتىمەن سارعايىپ, كەيىن تولىق قۋراپ ولەدى. عالىمدار, ءتىپتى ونىڭ قوزدىرعىشى 100 گرادۋس تەمپەراتۋرادا عانا جويىلاتىنىن انىقتاعان.
قىزاناق وسىرۋدەن الەمدەگى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى – نيدەرلاندىق Enza Zaden كومپانياسى جۋىقتا قىزاناقتىڭ قوڭىر قاتپارلى ۆيرۋسىنا ءتوزىمدى جاڭا گەن ويلاپ تاۋىپ, ونى سەلەكتسيالىق جولمەن قىزاناق تۇقىمىنا ەنگىزگەن. سەلەكتسيونەرلەر كومانداسى ويلاپ تاپقان جاڭالىق قازىرگى كۇنى الەمدەگى جىلىجايلارعا تاراپ جاتىر. جاڭا گەن ۆيرۋستى جەڭۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى رەتىندە مويىندالعانى تاعى راس.
وتاندىق «Greenhouse Qaztomat» كومپانياسى – قازاقستانداعى ەڭ ءىرى جىلىجاي شارۋاشىلىعى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن قىزاناق ءۇشىن قاۋىپتى ۆيرۋستىڭ ءبىرى – «Pepino موزايكادان» كاسىپورىن قاتتى زارداپ شەگىپ, ءالى كۇنگە جىلىجايدىڭ ءبىر بولىگى كارانتينگە تەلىنگەن. نەگىزى قاۋپى مەن بەلگىلەرى بويىنشا ەكى ۆيرۋس ۇقساس. سەرىكتەستىك باسشىلىعى قوڭىر قاتپارلى ۆيرۋستان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەي كەلە, Enza Zaden-ءنىڭ جاڭا گيبريدى تۇقىمىن قولدانىپ كورۋدى ءجون دەپ شەشتى. سەلەكتسيالىق تۇقىمدى ساتىپ الۋعا كومپانيا 100 ملن تەڭگە شىعىندانادى. الايدا قىزاناق جىلىجايدا جاقسى ءونىپ, العاشقى جەمىسىن بەرگەن ۋاقىتتا جەرگىلىكتى كارانتينگە جاۋاپتى مەكەمەلەر ء«ونىمنىڭ بويىندا Tobamovirus بەلگىلەرى بار, سوندىقتان 5 گەكتار جەردى كارانتينگە جابۋ كەرەك» دەگەن ۇيعارىم تۇسىرەدى. كاسىپورىن وزدەرىندە جينالاتىن كوكونىستى اۋەلى Small جانە Magnum سياقتى ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە جونەلتپەس بۇرىن, كارانتين سەرتيفيكاتىن يەلەنۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن جىلىجايدىڭ ءونىمى مەن وسىمدىك جاپىراقتارى ارنايى زەرتحانالارعا جىبەرىلەدى ەكەن. جەرگىلىكتى زەرتحانا بۇل پارتيادان قوڭىر قاتپارلى ۆيرۋستىڭ بەلگىلەرىن تاپقان.
– Enza Zaden كومپانياسىنان ساتىپ الىنعان تۇقىمنىڭ باعاسى ادەتتەگى تۇقىمدارعا قاراعاندا 2-3 ەسەگە قىمبات. سەبەبى بۇل گيبريدكە قاۋىپتى ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ەگىلگەن. تۇقىم يەلەرى ءبىزدىڭ جەرىمىزدە سىناقتان وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. قىزاناقتىڭ جاڭا گيبريدتى ءتۇرى بويىنشا ەكسكليۋزيۆتى شارتقا ەندى وتىرىپ, قازاقستاندا العاشقى بولىپ الەم عالىمدارى اشقان جاڭالىقتى پايدالانامىز دەگەن ۋاقىتتا كارانتينگە جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ بۇل شەشىمى بىزگە جاي وعىنداي اسەر ەتىپ وتىر. ەۋروپالىق عالىمدار ەسكەرتكەندەي, بۇل گيبريدتىڭ بويىندا Tobamovirus-تىڭ شتامى بار. ياعني ادامعا ەگىلەتىن كادىمگى ۆاكتسينالارداعىداي. ال قوڭىر قاتپارلى ۆيرۋستىڭ بەلگىلەرى بىزدە ءوسىپ تۇرعان وسىمدىك پەن ونىڭ جەمىسىندە مۇلدە بايقالمايدى. ماماندار اۋرۋ بەلگىلەرى رەتىندە 4 سيمپتومدى ۇسىنادى. بۇل سيمپتومداردىڭ بىردە-بىرەۋى جوق. ەگەر جىلىجايدا قاۋىپتى ۆيرۋس شىنىمەن تاراعان بولسا, وسىمدىكتەر الدەقاشان قۋراپ قالار ەدى. زەرتحانا ماماندارى پتسر تەست ارقىلى قۇرامىنان شتامداردى انىقتاۋى مۇمكىن. بىراق ول ەشبىر پاتوگەندى ەمەس, كەرىسىنشە وسىمدىكتىڭ ۆيرۋسقا قارسى توزىمدىلىگىن ارتتىراتىن گەن. وسىنى كارانتيندى قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر الدىندا دالەلدەي الماي تۇرمىز, – دەپ قىنجىلادى «Greenhouse Qaztomat» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى اڭسات جاڭاتاەۆ.
جاڭا گيبريدتى باعاسىنا قاراماستان, سوناۋ ەۋروپادان جەتكىزىپ, سىناقتان وتكىزىپ جاتقان وتاندىق جىلىجايدىڭ عىلىمي تۇرعىداعى ۇمتىلىسى شىنداپ كەلگەندە كىسى قىزىعارلىقتاي. سەبەبى مۇنداي وزىق ادىستەردى بۇگىندە وندىرىسكە ەنگىزۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. ەكىنشى تۇرعىدان, بۇل وسىمدىك كارانتينى سالاسىندا قالىپتاسقان ۇلكەن ماسەلەنى شەشۋگە تالپىنىس. «اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدى» دەگەن. مۇنداي شىعىندى ىسكە سەرىكتەستىك 2 جىل بۇرىنعى ساتسىزدىكتەن سوڭ امالسىز بارعانى تاعى ءمالىم. كارانتينگە جاۋاپتى ورگانداردىڭ جوعارىداعى ۇيعارىمى جىلىجاي ۇجىمىنىڭ جىگەرىن قۇم ەتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
جالپى, ەكىباستۇزدىق جىلىجايداعى كوكونىستەر جاساندى جارىقتاندىرۋ ارقىلى گوللاند تەحنولوگياسى بويىنشا قورعالعان توپىراقتا وسەدى. ال تۇقىم تولىقتاي نيدەرلاندتان, وسىمدىكتەردى توزاڭداندىرۋعا ارنالعان ارالار انگليادان جەتكىزىلىپ وتىر. تىڭايتقىشتار دا شەتتەن ساتىپ الىنادى. تەك ءوسىپ شىققان ءونىم عانا وتاندىق سانالادى. بۇل دا جىلىجاي شارۋاشىلىعى ءۇشىن – ۇلكەن ماسەلە.
ء«بىزدىڭ قىزاناقتارىمىز نارىقتا ۇزاق ۋاقىتقا ساقتالاتىن قاسيەتىمەن تانىمال. ءونىپ شىققان سوڭ 12 اي بۇزىلمايدى. بارلىعى 30 گەكتار جەرگە كوكونىس ەگەمىز. الايدا ەكى جىل بۇرىن 7,5 گەكتارعا كارانتين سالىنىپ, رەسەي ەلىنە ەكسپورتقا ءونىم شىعارا الماي كەلدىك. ەندى مىنا جاعدايدا ماسەلە ءبىزدىڭ پايدامىزعا شەشىلمەسە, تاعى 20 گەكتاردى كارانتينگە جابۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. جىلىجايدىڭ قالعان 10 گەكتارى ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتىڭ شىعىنىن جابۋعا قابىلەتسىز. ونىڭ ۇستىنە جاڭا تۇقىم مەن تەحنولوگيا ءۇشىن جالپى سوماسى 1 ملن دوللارعا شىعىنداندىق. كەلەڭسىز جاعداي ءبىزدىڭ كومپانيانى ورعا جىعىپ, بانكروتتىققا اپارىپ سوقتىرۋى عاجاپ ەمەس. سالدارىنان سەرىكتەستىك جابىلىپ, 500-دەن اسا قىزمەتكەرىمىز جۇمىسسىز قالادى», دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىرا ءتۇستى جىلىجاي باسشىسى.
ماسەلەنىڭ ىزىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ارمان شۇيكەنوۆكە حابارلاستىق. ول وتكەن جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا جەرگىلىكتى ماماندار ەكىباستۇزدىق جىلىجايدان العان سىنامالاردى رەسپۋبليكالىق وسىمدىكتەر كارانتينى ورتالىعىنا جىبەرىپ, قىزاناقتىڭ قۇرامىنان قوڭىر قاتپارلى ۆيرۋس شتامدارى تابىلعانىن راستادى. «ول بويىنشا جىلىجاي باسشىلىعىنا ۇيعارىم جىبەرگەن ەدىك. كەيىن ءبىزدىڭ ماماندارىمىز كاسىپورىننىڭ وسىمدىكتەرىنەن تاعى دا سىنامالار العان. الايدا ۇلگىلەرىمىز جارامسىز بولىپ شىعىپ, 28 جەلتوقسان كۇنى تاعى دا الىندى. ونىڭ بارلىعىن رەسپۋبليكالىق وسىمدىكتەر كارانتينى ورتالىعىنا جونەلتكەنبىز. قازىر ناتيجەسىن كۇتىپ وتىرمىز. ەگەر زەرتحانا ۆيرۋستىڭ تارالعانىن راستاسا, جىلىجايدىڭ الگى گيبريدتى قىزاناقتار ەگىلگەن جەرىن تولىق قۇرتۋعا تۋرا كەلەدى», دەيدى ينسپەكتور. نەگىزى وسىمدىكتەردىڭ قۇرامىن زەرتتەيتىن زەرتحانا پاۆلودار وبلىسىندا دا بار. بىراق وندا جاڭا جابدىقتار, رەاكتيۆتەر جوق. امالسىزدان ۇلگىلەردى ەلورداعا تاسيدى. بۇل ارالىقتا الىنعان سىنامالاردىڭ قۇرامى وزگەرىپ نەمەسە سىرتتان قاۋىپتى ۆيرۋس تاسىمالداعىشتاردىڭ ءتۇسۋ قاۋپى زور. سوندىقتان بۇل كەمشىلىكتى دە اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتى ەسكەرەدى دەگەن ءۇمىت زور.
اتاپ وتەرلىگى, جۋىقتا جىلىجايعا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى سەرىك ەگىزباەۆ پەن نيكولاي ارسيۋتين ارنايى كەلدى. حالىق قالاۋلىلارى ەل پرەزيدەنتى تۇقىم شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى بويىنشا ۇلكەن كەشەندى باعدارلاما ازىرلەۋدى تاپسىرعانىن, الايدا بۇل مىندەت 2 جىلدان بەرى ءالى كۇنگە ىسكە اسپاعانىن جەتكىزدى. سوندىقتان پروبلەمانى پارلامەنتتە كوتەرەمىز دەپ ۋادە ەتتى.
ا.جاناتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر وتاندىق جىلىجايلار وتە قيىن جاعدايدا تۇر. رەسەي ەلىنىڭ كومپانيالارى نارىقتىق, كارانتيندىك تۇرعىدان قىسپاققا الىپ, سالدارىنان كوپتەگەن جىلىجاي جابىلىپ تا قالعان. ماسەلە بۇلاي جالعاسا بەرسە, جىل سايىن وتاندىق نارىقتى 8 مىڭ توننا قىزاناقپەن قامتيتىن «Greenhouse Qaztomat» سياقتى ءىرى كەشەن دە قۇرىپ تىنۋى مۇمكىن. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە ۇلتتىق ەكونوميكامىزعا ۇلكەن اۋىرتپالىق تۇسىرەدى.
پاۆلودار وبلىسى,
ەكىباستۇز قالاسى
