الاش سەزى وتكەن جەر
قاراتوبە – قارا شاڭىراق, كيەلى بيىك دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن بايىرعى قازاق اتاۋى عوي. ەلىمىزدىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى تىزىمىنە ەنگەن ساق زامانى ەسكەرتكىشتەرى – سەگىزساي پاتشا وبالارى القابى وسى قاراتوبە مەن شىڭعىرلاۋدىڭ شەكاراسىندا جاتىر. وڭتۇستىگىندە اتىراۋدىڭ قىزىلقوعاسىمەن, شىعىسىندا اقتوبەنىڭ ويىل, قوبداسىمەن جاپسارلاس جاتقان كيەلى توپىراقتا تالاي تاريحي وقيعا ءوتىپتى.
1918 جىلى اقپان ايىندا جاھانشا مەن حالەل باستاعان قازاق زيالىلارى ءدال وسى قاراتوبەدە سەزد وتكىزىپ, الاساپىران ۋاقىتتا الاش ءۇشىن اسا ماڭىزدى ميليتسيا قۇرۋ, سالىق جيناۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاعان ەكەن. ارادا ون جىل وتكەندە, 1928 جىلى 17 قاڭتاردا قازاق اۆتونوميالى سوتسياليستىك كەڭەس رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن قۇرامىندا 15 اۋدانى بار ورال وكرۋگى قۇرىلدى. 15 اۋداننىڭ ءبىرى – جاقسىباي, قالدىعايتى, سابىنكول, بايعۇتتى, بۇلدىرتى جانە ولەڭتى بولىستارىنان قۇرالعان قاراتوبە اۋدانى بولاتىن. سول كەزدەگى اۋداننىڭ جەر كولەمى – 10,255 شارشى كيلومەتر بولىپتى. 1928 جىلى اۋداندا 34072 حالىق بولسا, 8116 باس جىلقى, 87868 باس ءىرى قارا, 1694 باس تۇيە, 127939 باس قوي مەن ەشكى ەسەپتە تۇرعان.
تاريحقا كوپ تەرەڭدەمەي قىسقا قايىرساق, بۇگىنگى قاراتوبەدە كەشەگى الاشتىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. اعا بۋىننىڭ ەل الدىنداعى ەرلىگىن كەيىنگى ۇرپاق ۇمىتپاعان. الاش سيەزى وتكەن مەشىت ورنىندا بۇگىندە ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلعان. 2021 جىلى مۇندا الاشوردا جانە قايىرجان حاسانوۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەي كەشەنى اشىلدى. ارداگەر جۋرناليست, ماحامبەت اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى قايىرجان حاسانوۆ اعامىز بۇكىل عۇمىرىن وسى قاراتوبە ءوڭىرىنىڭ تاريحىن جيناۋعا, تۇلعالارىن حالىققا تانىستىرۋعا ارناعان ولكەتانۋشى ەدى. ول ومىردەن وتكەندە ۇلدارى ەرجان مەن نۇرجان اكە مۇراسىن شاشىراتپاي, ءوز قارجىسىنا ۇلكەن مۋزەي تۇرعىزىپ, اۋدانعا تارتۋ جاسادى. بۇگىندە بۇل مۋزەي جاس ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرەتىن, ءوڭىردىڭ ءوز تاريحىمەن تەرەڭ تانىستىراتىن رۋحاني ورتالىققا اينالعان.
ايتپاقشى, وتكەن كۇزدە ەرەكشە ءبىر وقيعا بولدى. قاراتوبە اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 95 جىل تولۋىنا جانە كۇنباتىس الاشوردانىڭ قاراتوبەدەگى سەزىنىڭ 105 جىلدىعىنا وراي «التىن عاسىر» جارتىلاي مارافونى ءوتتى. مارافونشىلار جىمپيتى اۋلىنداعى الاش مۋزەيىندە تۇرعان الاش تۋىن ءبىر-بىرىنە تابىس ەتە وتىرىپ, قاراتوبە اۋدانىنداعى مۋزەيگە جەتكىزدى. بۇل ەلدىڭ كوڭىلىن سەلت ەتكىزگەن, ەرەكشە اسەرگە بولەگەن وقيعا بولدى. مۋزەيدە تۇرعان الاش تۋىن كورۋگە اۋىلدىق وكرۋگتەردەن مەكتەپ وقۋشىلارى توپ-توبىمەن كەلىپ, ءتۇرلى ءىس-شارا وتكىزدى.
تاۋەلسىزدىك تارتۋى
قاراتوبە بۇگىندە تولىعىمەن تابيعي گازدىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر. اۋدان بويىنشا 22 ەلدى مەكەننىڭ 13-ىندە ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ قۇبىرى بار. بۇل اۋدان حالقىنىڭ 91,3 پايىزىن قۇرايدى.
بۇگىندە اۋداندا تىركەلگەن 421 اگروقۇرىلىمدا 515 تۇرعىن جۇمىس ىستەيدى. جالپى سانى 49 273 باس ءىرى قارا, 102 132 باس قوي-ەشكى, 16 523 جىلقى, 19 باس تۇيە تىركەلگەن. اۋداندا اسىل تۇقىمدى مالمەن اينالىساتىن 44 شارۋاشىلىقتا 7671 سيىر, 120 باس جىلقى, 1739 باس قوي وسىرىلەدى. بۇنىڭ سىرتىندا بيىلعى جىلى «اۋىل اماناتى» جوباسى بويىنشا 113 باس سيمەنتال تۇقىمدى سيىر ساتىپ الىندى.
«كەيىنگى 5 جىل ىشىندە اۋدان شارۋالارى 118 تراكتور جانە باسقا دا 247 تەحنيكا ساتىپ الدى. ءسويتىپ, تەحنيكالىق پارك مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋدىڭ ارقاسىندا 35%-عا جاڭاردى. اۋداندا سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا 1031 كاسىپكەرلىك نىسان تىركەلىپ وتىر. وتكەن 9 ايدا كاسىپكەرلەر 196,7 ملن تەڭگە جەكە ينۆەستيتسيا قۇيىپ, 12 جوبانى ىسكە قوستى. جاڭادان 23 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى», دەيدى اۋدان اكىمى قادىرجان سۇيەۋعاليەۆ.
قاراتوبە اۋدانىندا «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي – 2020», «نۇرلى جەر» باعدارلامالارى اياسىندا 2006-2020 جىلدارى 136 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, 139 وتباسى باسپانالى بولعان. تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا اۋدان ءوز كۇشىمەن 13 پاتەر سالىپ, مۇقتاج جاندارعا بەرىپتى.
اۋدان اۋماعىندا تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا عانا سالىنعان ءبىلىم وردالارىنا توقتالايىق: 1991 جىلى قوسكول اۋىلدىق بالاباقشاسى, 1994 جىلى اقتاي اۋلىنان 624 ورىندىق مەكتەپ, 1995 جىلى جۋساندوي اۋلىنان 324 ورىندىق مەكتەپ, 1995 جىلى قاراقامىس اۋلىنان 624 ورىندىق مەكتەپ, 2006 جىلى شوپتىكول اۋلىنان 345 ورىندىق مەكتەپ, 2009 جىلى ءۇشانا اۋىلدىق مەكتەبىنىڭ عيماراتتارى سالىنعان. 2009 جىلى اۋداندىق ساز مەكتەبى پايدالانۋعا بەرىلدى. 2010 جىلى 300 ورىندىق قاراتوبە مەكتەپ گيمنازياسى جانە 100 ورىندىق «دارىن» ينتەرناتىنىڭ جاڭا عيماراتى, 2012 جىلى تيپتىك ۇلگىدەگى 108 ورىندىق ۇشاعاش نەگىزگى مەكتەبى جاڭادان سالىندى. ال بۇگىندە حانكول, سونالى, شالعىن ەلدى مەكەندەرىندە جاڭا مەكتەپ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. انە-مىنە پايدالانۋعا بەرىلىپ, وقۋشىلاردىڭ شات كۇلكىسىنە تولعالى تۇر.
كەيىنگى جىلدارى اۋداندا جول قۇرىلىسىنا دا جان ءبىتتى. ءدال قازىر «قاراتوبە – جىمپيتى» تاس جولىنان شوپتىكول اۋلىنا دەيىنگى 1,7 كم, «سامارا – شىمكەنت» تاسجولىنان قوسكول اۋلىنا دەيىنگى 9 كم كىرمە جولدارعا كۇردەلى جوندەۋ جاسالىپ جاتىر. ال قاراقامىس پەن سۋلىكولدە اۋىلىشىلىك جولدار سالىنىپ جاتىر. «كەشىكپەي «قاراتوبە – قاراقامىس» اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولىنىڭ 30 كم-ىنە كۇردەلى جوندەۋ باستالادى», دەيدى قادىرجان ورىنباسار ۇلى.
ءوڭىردىڭ ءوز ۇلى
بيىل قاراشا ايىندا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە قاناتقاقتى رەجىمدە اۋدان اكىمدەرىن حالىق تىكەلەي سايلاپ العان بولاتىن. مۇنداي سايلاۋ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۇش اۋدانىندا ءوتتى. سونىڭ ءبىرى – قاراتوبە اۋدانى.
ساياسي دوداعا ءۇش ادام قاتار ءتۇستى. سايلاۋ ناتيجەسىندە قانات مۇقانوۆ – 557 داۋىس, ەرمەك سايىنوۆ – 448 داۋىس, ال قادىرجان سۇيەۋعاليەۆ 4 329 داۋىس الىپ, قادىرجان ورىنباسار ۇلى اكىم بولىپ بەكىتىلدى. ەلىمىزدە حالىق سايلاعان تۇڭعىش اۋدان اكىمى بولعان سوڭ با, جاڭا باسشىنىڭ قيمىل-ارەكەتىندە وزگەرىس بار سياقتى. مۇنى قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, «قاراتوبە اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى», ءداستۇرلى ايتىس ونەرىنىڭ اقبەرەنى شولپان قىدىرنيازوۆا دا انىق بايقاپتى.
«تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن, بىرلىگى بەكەم, تىرلىگى تىنىش, قاسيەتتى قاراتوبەنىڭ مادەني-رۋحاني احۋالى قاشاندا قالىپتى. مەن سول ءۇشىن تۋعان جەرىمدى ماقتان تۇتامىن, حالقىنىڭ الدىندا باسىمدى يەمىن, نيەتتەرىنە, تىلەكتەرىنە ساي ادال قىزمەت ەتۋگە تىرىسىپ كەلەمىن. سالت-ءداستۇرىن ساقتاعان, ونەرلىسىن جاقتاعان, بابا سەنىمىن اقتاعان نەبىر دۇلدۇلدەر دۇنيەگە كەلگەن اۋداندا ۇرپاق ساباقتاستىعى تامىرىن تەرەڭگە جايىپ, ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز. ەلىمىزدەگى جاڭا باستامالارعا جەرلەستەرىم جاتسىنباي قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەدى. سونىڭ باستىسى – اۋدان اكىمىنىڭ سايلاۋى ۇيىمشىلدىقپەن ءوتتى. ناتيجەسىندە, ءوزىنىڭ وتكەن تاريحىندا اۋدانعا تۇڭعىش رەت ءوز كادرىمىز بيلىككە كەلدى. بۇدان بۇرىنعى اكىمدەر جۇمىس جاسامادى دەگەن وي تۋىنداماسىن, جالپى حالقىنىڭ اۋىزبىرلىگىنىڭ مىقتىلىعى بولار, جامان اكىم بولعان جوق, ءبارى دە ءوسىپ كەتتى. دەگەنمەن قازاقتىڭ ء«وز بالاڭ وزەككە تەپسەڭ دە كەتپەيدى» دەگەن ماقالىنىڭ تەگىن ايتىلماعانىن مويىندادىق. حالىق پەن بيلىك بىرىگىپ كەتتى. ويلارىن ورتاعا سالىپ, اشىق تالداۋ جاسالىپ, شەشىم شىعارىلاتىن بولدى. «كەلىسىپ پىشىلگەن تون كەلتە بولماس» دەگەن. حالقى سەنىم ارتقان سوڭ, سايلانبالى اكىم دە جاۋاپكەرشىلىكپەن باتىلداۋ بولادى ەكەن. جاڭاشىل, ىزدەنگىش, بىلىكتى جاستار بيلىككە كەلۋىن قولدايمىن. ەل بولاشاعىنىڭ كىلتى – جاستار. قاراتوبەلىكتەر قاشاندا بيىكتەن كورىنەتىنىنە سەنىمدىمىن, تىڭ تالپىنىس, ەرەن ەڭبەك بار جەردە جاقسىلىق كوپ بولادى», دەيدى شولپان باتىرقىزى.
P.S. ارينە, حالىق سايلاعان اكىمنىڭ جۇمىسىنا باعا بەرىپ, قورىتىندى جاساۋعا ءالى ەرتە. دەگەنمەن ەل ىشىندەگى وڭ وزگەرىستەر كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. حالىق سەنىمى – ۇلكەن ماندات. جاڭا سيپاتتاعى باسشىلار سەنىم ۇدەسىنەن شىعىپ جاتسا, ءۇمىتتىڭ اقتالعانى عوي. لايىم سولاي بولسىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى
