وتىرىس كەزىندە ەرلان قوشانوۆ پالاتانىڭ بيىلعى جۇمىسىن قورىتىندىلادى. ءماجىلىس سپيكەرىنىڭ ايتۋىنشا, وسى جىل ەل پارلامەنتىنىڭ ناعىز جاڭارۋ كەزەڭى بولدى.
«كوكتەمگى سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا دەپۋتاتتار قۇرامى ايتارلىقتاي جاڭاردى. ماجىلىسكە التى ساياسي پارتيا مەن ءبىرمانداتتى وكرۋگتەردەن سايلانعان دەپۋتاتتار كەلدى. بۇگىندە ءماجىلىس ءتۇرلى كوزقاراس پەن ساياسي پىكىرلەر توعىسقان الاڭعا اينالدى. بۇل پرەزيدەنتىمىزدىڭ ساياسي باعدارىن جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى ايتۋلى قادام بولدى. مۇنىڭ ءبارى جۇمىسىمىزعا تىڭ سەرپىن بەردى», دەدى ءماجىلىس سپيكەرى.
ماجىلىستە سەسسيا باستالعالى بەرى پالاتانىڭ جۇمىسىندا بارلىعى 106 زاڭ جوباسى بولدى. 35 زاڭ قابىلدانىپ, سەناتقا جىبەرىلدى. مەملەكەت باسشىسى 26 زاڭعا قول قويدى.
«زاڭ شىعارۋ جۇمىسىندا ءبىز پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا, جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ايتىلعان تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالدىق. ادىلەتتى قازاقستاننىڭ نەگىزى – ساپالى ءارى قوعامعا قاجەتتى زاڭدار. سونىڭ ءبىرى – زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ. وسى زاڭنىڭ ارقاسىندا ەلگە 1 ترلن تەڭگە كولەمىندە اكتيۆتەر قايتارىلدى», دەدى ە.قوشانوۆ.
بۇدان بولەك, «ۇلتتىق قور – بالالارعا» زاڭى قابىلداندى. دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن جەر قويناۋى تۋرالى زاڭناماعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ەندى جاڭادان اشىلعان بارلىق ءىرى مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ 50 پايىز ۇلەسى مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولادى.
«بۇل زاڭ پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستاننىڭ بۇكىل تابيعي بايلىعى حالىققا تيەسىلى» دەگەن كونستيتۋتسيالىق باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زياندى جۇمىس جاعدايلارىندا ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەسى شەشىلدى. سونىمەن قاتار بيزنەسكە ۇلكەن قولداۋ بولاتىن زاڭدى بۇگىن قابىلداپ وتىرمىز», دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
ە.قوشانوۆتىڭ پىكىرىنشە, بيىل بارلىق فراكتسيانىڭ دەپۋتاتتارى ءوز سايلاۋشىلارىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, ەرەكشە قارقىنمەن جۇمىس اتقاردى. ماجىلىستە تۇرعىنداردىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبارى قارالدى.
«بۇل مينيسترلەرگە قويىلعان سۇراقتاردا دا, زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ كەزىندە دە, دەپۋتاتتىق ساۋالداردا دا انىق بايقالدى. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, پىكىرتالاس, ديسكۋسسيا كوشەدە ەمەس, پارلامەنتتە بولۋى كەرەك. سول باستاما ىسكە اسىپ جاتىر», دەدى پالاتا سپيكەرى.
سونداي-اق ءماجىلىس توراعاسى سەسسيا بارىسىندا بارلىعى 233 دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ءماجىلىس توراعاسى كەلەسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ ءۇشىن وڭىرلەرگە باراتىنىن ايتتى.
«پارلامەنتتىك تالقىلاۋدىڭ, دەپۋتاتتىق ساۋالدىڭ مازمۇنى مەن دەڭگەيى جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. وسىلايشا, ءبارىمىز جاڭا ساياسي مادەنيەت قالىپتاستىرۋعا اتسالىستىق. بيىل دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» ساياسي فورمۋلاسىن ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى ۇلەس قوستى. كەلەر جىلى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋ جانە حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ بويىنشا جۇرتشىلىقپەن تىعىز قارىم-قاتىناستاعى جۇمىستى جالعاستىرامىز», دەدى ە.قوشانوۆ.
جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ جانە «كونتسەسسيالار تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشى جويىلدى دەپ تانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.
اتالعان قۇجات جونىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ بايانداما جاسادى. سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەت كودەكسىن ازىرلەمەستەن بۇرىن قولدانىستاعى كودەكسكە باعالاۋ جۇرگىزىلگەن. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ساراپشىلارى وعان «جوعارى دەڭگەي» دەگەن باعا بەرىپتى.
«جاڭا بيۋدجەت كودەكسى بىرنەشە ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان. بىرىنشىدەن, بۇل بيۋدجەتتىك ۇدەرىستەردى جەڭىلدەتۋ. ەكىنشىسى – بلوكتىك بيۋدجەتتىڭ ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ. ءۇشىنشى مىندەت – مەملەكەتتىك قارجىنى شوعىرلاندىرىلعان باسقارۋ ءۇشىن زاڭنامالىق نەگىز قۇرۋ. ءتورتىنشى – بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋ. بەسىنشى – ناتيجەگە باعىتتالعان بيۋدجەت قاعيداتتارىن كۇشەيتۋ جانە ناتيجەلەردى باسقارۋ قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
بيۋدجەتتىك ۇدەرىستى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا كودەكس جوباسىندا بيۋدجەت ۇدەرىسىن ەكى ەسە قىسقارتۋعا جانە جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار نورما قاراستىرىلعان. وسىلايشا, مەمورگاندار مەن وڭىرلەردىڭ دامۋ جوسپارلارىن 3 جىلدا ءبىر رەت ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ كوزدەلىپ وتىر. دامۋ جوسپارىنىڭ ءبىر ماقساتىنا قول جەتكىزۋگە كەزەكتى بيۋدجەتتىك باعدارلامانى اشۋعا تىكەلەي تىيىم سالىنادى. ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن كەلىسۋ جانە بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى بەكىتۋ راسىمدەرى الىپ تاستالادى. بيۋدجەتتىك باعدارلامانى جانە بيۋدجەتتىك ءوتىنىمدى ۋاكىلەتتى ورگاندارعا ءبىر مەزگىلدە ەنگىزە وتىرىپ, ءبىر قۇجاتقا بىرىكتىرىلەدى. كەلەسى قارجى جىلىندا بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋ قاراستىرىلعان.
«بلوكتىك بيۋدجەتتى ەنگىزۋگە قاتىستى. مۇنداي ءتاسىل تەك سينگاپۋردا عانا قولدانىلادى. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ كونتەكسىندە ناتيجەگە باعدارلانعان بيۋدجەتتەۋ تۇجىرىمداماسى ساقتالعان. سينگاپۋر تاجىريبەسى مەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بلوكتىك بيۋدجەت بيۋدجەتتىك راسىمدەردى وڭايلاتۋ, بيۋدجەتتىڭ يكەمدىلىگىن جانە بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋ شەڭبەرىندە ەنگىزىلەدى. 3 جىلعا تۇراقتى سيپاتتاعى بازالىق شىعىستار بلوگىن بەلگىلەۋ ۇسىنىلادى. مۇندا مەمورگانداردىڭ اعىمداعى اكىمشىلىك شىعىندارى جانە جىلدان-جىلعا قايتالاناتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر, زەينەتاقىلار, جاردەماقىلار, سۋبسيديالار سياقتى باسقا دا شىعىندار بولادى. بۇل شىعىندار جىل سايىن تولىعىراق قاراستىرىلمايدى. بازالىق شىعىستار بيۋدجەتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ شامامەن 50-60 پايىزدى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, بۇل بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىن دە, ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ دا جۇمىستارىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. قۇجات اينالىمى, كەلىسۋ راسىمدەرى, قۇجاتتاما كولەمى ازايادى. مەملەكەتتىك ورگاندارعا بيۋدجەت قاراجاتىن باسقارۋدا كوبىرەك ەركىندىك بەرىلەدى, تيىسىنشە جاۋاپكەرشىلىكتە ارتادى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
ءۇشىنشى باعىت بويىنشا جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە «مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋ» جاڭا ءبولىم پايدا بولماق. بيۋدجەت ساياساتىنا, مەملەكەتتىك قارجىعا, مەملەكەتتىك قارجىنىڭ تۇراقتىلىعىنا انىقتاما بەرىلدى, ۋاكىلەتتى ورگان ايقىندالعان. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قارجىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ قۇزىرەتى ناقتى بولىنگەن. مەملەكەتتىك قارجى تۋرالى اقپاراتتى شوعىرلاندىرۋ كوزدەلگەن.
كەلەسى بلوك – بيۋدجەتارالىق قاتىناستار. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شىعىستارىن جوسپارلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا بىرنەشە ۇسىنىس بەرىلگەن. ماسەلەن, اكىم قىزمەتىنىڭ ءبىر بازالىق قۇجاتىن ءوڭىردى دامىتۋ جوسپارىن ايقىنداۋ ۇسىنىلادى. تەك دامۋ جوسپارى نەگىزىندە بيۋدجەت ءبولىنۋى كەرەك.
«2026 جىلدان باستاپ بازالىق ينفراقۇرىلىم نورماتيۆتەرى نەگىزىندە دامۋ جوسپارىن قالىپتاستىرۋ ۇسىنىلادى. حالىقتىڭ بازالىق يگىلىكتەر مەن قىزمەتتەرگە تەڭ قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق, كولىكتىك جانە وزگە دە ينفراقۇرىلىم سەكىلدى ەڭ تومەنگى بازالىق نورماتيۆتەر جانە ەڭ تومەن الەۋمەتتىك ستاندارتتار بويىنشا نورمالار بەلگىلەنەدى. ەسەپتەۋلەر ۇلتتىق ەكونوميكا جانە قارجى مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ ازىرلەنگەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سالالىق ادىستەمەلەرىنە نەگىزدەلەدى.
نىسانالى دامۋ ترانسفەرتتەرى تەك اسا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدى جانە جالپىەلدىك ماڭىزى بار جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالادى. جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردى جوسپارلاۋ ءتارتىبى ناقتىلانادى. بۇرىن نىسانالى ترانسفەرتتەرمەن قارجىلاندىرىلعان شىعىستاردىڭ نىسانالى ماقساتىن جوعالتپاۋ ءۇشىن, ءبىز جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر قۇرامىندا نىسانالى سۋبۆەنتسيالاردى بولەمىز. ولاردى قارجى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ سالالىق اكىمشىلەرى تولىعىمەن جوسپارلايدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
ۇسىنىلىپ وتىرعان تاعى دا ءبىر شارا – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ رەسپۋبليكالىق اقشانى پايدالانۋىنا, ونىڭ ىشىندە جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر تۇرىندە بولىنەتىن, سونداي-اق تەكسەرۋ كوميسسيالارىن كۇشەيتۋ ەسەبىنەن مونيتورينگتى كۇشەيتۋ.
بەسىنشى باعىت بويىنشا جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە بارلىق بيۋدجەت ۇدەرىسىنە جالپى تالاپتار ەنگىزىلمەك. وسىلايشا, ناتيجەگە باعدارلانعان بيۋدجەتتىڭ قاعيداتتارىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بيۋدجەتتەۋ نەگىزدەرى» اتتى جاڭا ءبولىم پايدا بولدى.
«بيۋدجەت اقپاراتىنىڭ اشىقتىعى جانە حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋ – ناتيجەگە باعدارلانعان بيۋدجەتكە كوشۋدىڭ تاعى ءبىر شارتى. سوندىقتان ءبىز قولدانىستاعى كودەكستىڭ ەرەجەلەرى مەن جاڭا نورمالاردى «ەسەپ بەرۋ جانە ترانسپارەنتتىلىك» دەگەن جەكە تاراۋعا قۇرىلىمدادىق. ەسەپتىلىك پەن ترانسپارەنتتىلىكتى بيۋدجەت قۇجاتتاماسىن جاريالاۋ مەن تالقىلاۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. لاۋازىمدى تۇلعالار مەن بيۋدجەتتىك ۇدەرىستىڭ قاتىسۋشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماقتارى بولىنگەن. ەندى جاريالانۋعا جاتاتىن بارلىق قۇجاتتاردىڭ تىزبەسىن جانە بيۋدجەت زاڭناماسىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بارلىق تۇرلەرىن ءتيىستى باپتاردان كورۋگە بولادى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا 2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەاەو تۋرالى شارتقا ەلەكتروندىق نىساندا قىزمەتتەر كورسەتۋ كەزىندە جاناما سالىقتار الۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋ تۋرالى حاتتاما راتيفيكاتسيالاندى. قۇجات 2022 جىلعى 9 جەلتوقساندا بىشكەكتە جاسالدى. وندا نەگىزگى شارتقا «ەلەكتروندىق نىسانداعى قىزمەتتەر» دەگەن تەرمين ەنگىزۋ, ەلەكتروندىق قىزمەتتەردى كورسەتەتىن سالىق تولەۋشىلەردى وڭايلاتىلعان سالىق ەسەبىنە قويۋ جانە ەلەكتروندىق قىزمەتتەرگە قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋ بولىگىندە ۇلتتىقتان جوعارى تەتىك ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
«قازىرگى ۋاقىتتا سالىق كودەكسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تاۋارلارمەن ەلەكتروندىق ساۋدانى جۇزەگە اسىراتىن شەتەلدىك كومپانيالاردان قوسىلعان قۇن سالىعىن الۋ تەتىگى مەن ءتارتىبى كوزدەلگەن. الايدا جاھاندىق تەندەنتسيالارعا بايلانىستى رەزيدەنت ەمەستەر كورسەتەتىن كوپتەگەن قىزمەتتەر ەلەكتروندى تۇردە كورسەتىلەدى دە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ورنىنا بايلانىستى ەمەس.
مۇنىڭ ءبارى قىزمەت كورسەتۋ ورنىن جانە ققس قاي جەردە ەسەپتەلۋ كەرەكتىگىن انىقتاۋدى قيىنداتادى. وسىعان بايلانىستى حاتتامامەن بىرقاتار تىڭ نورمالار ۇسىنىلادى. «ەلەكتروندىق قىزمەتتەر» ۇعىمى ەنگىزىلدى. مۇنداي قىزمەتتەرگە اقپاراتتىق-تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلى ارقىلى كورسەتىلگەن قىزمەتتەر جاتادى. قىزمەتتەر ءتىزىمى ناقتىلاندى. اتاپ ايتساق, 14 قىزمەت انىقتالدى. مىسالى, بيلەتتەردى, قوناقۇيلەردى برونداۋ, باعدارلامالاردى ۇسىنىلادى. ەلەكتروندىق قىزمەت كورسەتۋ ورنى انىقتالدى», دەدى قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ.
حاتتاما دەپوزيتاري ديپلوماتيالىق ارنالار ارقىلى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ونىڭ كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن قاجەتتى مەملەكەتىشىلىك راسىمدەردى ورىنداعانى تۋرالى سوڭعى جازباشا حابارلامانى العان كۇننەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى.
جالپى وتىرىستا جايىلىمداردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. تۇزەتۋلەردە جايىلىمعا قاجەتتى اۋىلشارۋاشىلىق جانۋارلارىنىڭ سانىن جۇكتەمە نورماسىن 20 پايىزدان 50 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ ارقىلى جەر پايدالانباۋ فاكتىلەرىنىڭ كريتەريىن قاتايتۋ كوزدەلگەن. جايىلىمدىق جەرلەردىڭ 20 ملن گا جۋىعى قايتارىلۋعا ءتيىس.
ءماجىلىس كاسىپكەرلىك ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەردى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. زاڭ جوباسى كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنىپ, 10 كودەكس پەن 109 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. قۇجاتتى ازىرلەۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى وتاندىق شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا شەكتى ساۋدا ۇستەمەاقىسى مولشەرىنىڭ ساقتالۋىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, قالالاردا اتموسفەرالىق اۋانى قورعاۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ قوسىمشا قۇرالدارىن ەنگىزۋ, وڭىرلەردە قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ قىزمەتىن رەتتەۋ جانە ۇيىمداستىرۋ جانە ت.ب. وزگەرىستەر ەنگىزدى. سونىمەن قاتار اكىمشىلىك كەدەرگىلەر مەن ارتىق تالاپتاردى قىسقارتۋ ماقساتىمەن كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جاڭادان رەتتەۋ ەنگىزىلەدى.
بۇدان بولەك, تومەنگى پالاتا دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەر قويناۋىن پايدالانۋ جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا سەنات ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرمەن كەلىستى. ءماجىلىس 4 جاڭا زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى.
