اكتيۆتەردى قايتارۋ: ەل يگىلىگىن ەسەلەندىرەتىن قادام

سونداي-اق پرەزيدەنت قۇزىرلى ورگاندارعا شەتەلگە زاڭسىز اكەتىلگەن قارجىنى, سول جەردەن يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ بويىنشا ماڭىزدى مىندەت قويدى. كوپ ۇزاماي پرەزيدەنت جارلىعىمەن سالاارالىق كوميسسيا قۇرىلدى.

تاپسىرمانىڭ ماڭىزدىلىعى ەس­كەرىلە وتىرىپ, كوميسسيا قۇرامى قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇلتتىق بانك جانە «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىن, بىرقاتار ءمينيستردى ەنگىزۋ ارقىلى بارىنشا كۇشەيتىلدى. ال كوميسسيا توراعاسى بولىپ باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ تاعايىندالدى.

قۇرىلعان ساتتەن باستاپ باس پروكۋراتۋرا كوميسسيانىڭ جۇمىس ورگانى رەتىندە اكتيۆتەردى قايتارۋ, سونداي-اق زاڭسىز جولمەن الىنعان ەكونوميكا­لىق رەسۋرستاردىڭ مونوپوليالىق شوعىرلانۋىن انىقتاۋ, ولاردى مەملەكەتكە قايتارۋ جونىندەگى بارلىق جۇمىستى ۇيلەستىرىپ كەلەدى. نەگىزىندە, ءسوز جاڭا مەملەكەتتىك فۋنكتسيالار, تىڭ تاجىريبە جانە وزگەشە شەشىمدەر تۋرالى بولىپ وتىر.

بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا ناقتى جانە ەلەۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. ناقتىراق ايتساق, قازىرگى تاڭدا قۇقىق قورعاۋ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار ەلگە 1 ترلن تەڭگەدەن استام اكتيۆتەردى قايتاردى. مىسالى, «قازاقتەلەكوم», «كولىكتىك سەرۆيس ورتالىعى», «الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى», «سۇيىتىلعان مۇناي گازىن ساقتاۋ پاركى», «ازياگاز چۋندجا», «Phystech-II», «كما وپەراتورى», «نايزا-بن» سەكىلدى جانە باسقا دا ءىرى كومپانيالارداعى اكتسيالار مەن ونداعى ۇلەستەردى مەملەكەت پايداسىنا اينالدىرۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلداندى. ءىس جۇزىندە بۇل اكتيۆتەردىڭ بارلىعىنا بۇرىنعى تانىمال بەنەفيتسيارلار اكىمشىلىك-بيلىك رەسۋرستارى رەتىندە شەكتەۋسىز قول جەتكىزگەن.

شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بايلانىس جولعا قويىلعاندىقتان, اۋستريا, گونكونگ, ءباا, ليح­تەنش­تەيننەن جۇز­دە­گەن ميلليون دوللار قايتارىلدى. دەگەنمەن ساراپ­شىلار قاۋىمداستىعى بەل­گى­­لەگەن ەكونوميكالىق رەسۋرس­تار­دىڭ وليگوپوليالىق شوعىر­لان­ۋى مەن اكتيۆتەردى زاڭسىز الۋ­دىڭ اۋقىم­دى­لىعى جۇيەلى جۇ­مىس پەن كە­شەن­دى ءتاسىلدى قاجەت ەتەدى. تاجىريبە ين­ۆەس­تي­تسيالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋى تاۋە­كەلدىڭ, ادال ينۆەستورلار مەن كاسىپ­كەر­لەر ءۇشىن قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردىڭ قاجەت ەكەنىن كورسەتتى. سونداي-اق مۇن­داي تاجىريبە زاڭسىز شىعارىلعان اك­تيۆتەردى جاھاندىق ىزدەۋ, تىيىم سالۋ, تار­كىلەۋ جانە قايتارۋدىڭ حالىق­ارالىق قاعيداتتارى مەن تەتىك­تە­رىن ەس­كە­رۋ قاجەتتىگىن ايقىنداپ بەردى.

وسىعان بايلانىستى مەم­لەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «ادىلەت­تى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقاي­سى­مىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» ساي­لاۋالدى باع­دار­لاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ارنا­يى زاڭ ازىرلەۋدى ۇسىندى. سونىمەن بىرگە باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇرى­لى­مىندا زاڭسىز شىعارىل­عان اك­تيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى جە­كە بولىمشە قۇرۋ تۋرالى ماسە­لە­نى شەشۋدى تاپسىردى. وسى مىندەتتەردى ورىنداۋ بارىسىندا دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن 2023 جىلى شىلدەدە ۇلتتىق مۇد­دەلەرىمىز بەن حالىقارالىق ستان­­دارتتارعا سايكەس كەلەتىن «زاڭ­سىز يەم­دەنىلگەن اكتيۆتەردى مەم­­لەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ال بيىل 5 قا­زان­دا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ جار­لى­عىمەن باس پروكۋ­را­تۋ­رانىڭ قۇرامىندا ارنايى ۆە­دومستۆو – اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىن­دەگى كوميتەت قۇرىلدى.

زاڭنىڭ سۋبەكتىلەرى – اكتيۆ­تەر­دى يەمدەنۋ (شىعۋ تەگى) كوزدە­رى­نىڭ زاڭ­دىلىعىنا قيسىندى كۇمان بار قو­عام­دىق ماڭىزى بار ادامدار, ياعني PEP دەپ اتالاتىندار. بۇل قۇجات باقىلاۋعا الىناتىن ادامداردىڭ ارنايى ءتىزىلىمىن جۇر­گىزۋدى كوزدەيدى. تىزىلىمگە پرە­مەر-مينيستر جەتەك­شى­لى­ك ەتەتىن ارنايى كوميسسيانىڭ شە­شىمىمەن اكتيۆتەرىنىڭ قۇنى ون ءۇش ميلليون ەسەلەنگەن اەك-تەن كەم ەمەس سۋبەكتىلەر (نەمەسە ادامدار توبى) ەنگىزىلەدى.

زاڭدا قايتارۋدىڭ ەكى نەگىزگى تەتىگى قاراستىرىلعان. ولار: ەرىك­تى جانە ءماج­بۇرلى. اكتيۆتى ازا­مات­تىق ۇدەرىستە بىتىم­گەر­شىلىك كە­لىسىم نەمەسە قىلمىستىق ءىس بو­يىنشا پروتسەستىك كەلىسىم ارقىلى ءوز ەركىمەن قايتارۋعا بولادى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, اكتيۆتەردى ەرىكتى تۇردە قايتارۋ تۋرالى كەلىسىم – زاڭعا جاڭادان ەنگىزىلگەن وزگەرىس. بۇل وزگەرىس اقشا تولەۋدى, اكتيۆتەردىڭ بار­لى­عىن نەمەسە ءبىر بولىگىن بەرۋ, الىنباعان سالىقتاردى تولەۋ, ارتىق كىرىستەردىڭ سومالارىن وتەۋ, ت.ب. كوزدەيدى. ال اك­تيۆ­تەردى ماجبۇرلەپ قايتارۋ كە­زىندە ء«داستۇرلى» ادىستەر دە ساق­تا­لادى. ماسەلەن, زالالدى وتەۋ نەمەسە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا م ۇلىكتى تاركىلەۋ.

سونداي-اق ماجبۇرلەپ قاي­تا­رۋ­دىڭ جاڭا تەتىگى – پايدا بولۋى تۇ­سىنىك­سىز اكتيۆ تۋرالى تالاپ قويۋ ەن­گى­زىلدى. بۇل اكتيۆتىڭ پايدا بولۋىنىڭ زاڭ­دىلىعىنا قيسىندى كۇمان بار جاع­دايلار. مىسالى, زاڭدى كىرىستەر قانداي دا ءبىر قىمبات م ۇلىككە يەلىك ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن جاعدايلار. تالاپ قويۋدى اكتيۆتەردى قايتارۋ جو­نىن­دەگى كوميتەت سوتقا جولدايدى. ال دالەلدەۋدىڭ اۋىرت­پا­لىعى نەگىزىنەن جاۋاپكەرگە جۇكتەلگەن. ەگەر ول زاڭدى ەكە­نىن دالەلدەمەسە, وندا اكتيۆ سوت شەشىمى نەگىزىندە مەم­لەكەت كىرىسىنە اينالادى.

بۇگىنگى تاڭدا كوميسسيا بىر­قاتار ادامدى تىزىلىمگە ەن­گىزدى. ولاردىڭ بار­لى­عى ءتيىستى حابار­­لاما الدى. قازىرگى تاڭدا اك­تيۆتەردى اشىپ كورسەتۋ تۋرالى دەك­لاراتسيالار كۇتىلىپ وتىر. الاي­دا كوميتەت ولاردىڭ تاراپىنان بۇل قادامدى كۇتپەستەن ءبىرىن­شى كۇننەن بەرى م ۇلىك بويىنشا مالىمەتتەر جيناۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزىپ, زاڭسىز بايۋ بەل­­گىلەرى بار ناقتى كەيستەردى ىل­گە­­رى­لەتىپ كەلەدى. سايكەسىنشە ءاربىر سۋبەكت بويىنشا شەتەلدىك يۋريس­ديكتسيالارعا سۇراۋ سالۋلار جىبەرىلدى. كاپيتالدى زاڭسىز شى­عارۋ سحەمالارىن انىقتاۋعا شە­تەلدىك كونسۋلتانتتار تارتى­لىپ, زاڭدى كوزدەردەن بيزنەس-بار­­لاۋ قۇرالدارى بەلسەندى پاي­دا­لانىلىپ وتىر.

تىزىلىمگە ەنگىزىلگەندەردىڭ باي­­­لى­عى ميللياردتاعان دول­لار­دى قۇراي­تىندىقتان ءارى ۇلەس­تەس ادام­داردىڭ اۋقىمى جۇز­دەگەن بول­عاندىقتان, كوميتەتكە وتاندىق جانە شەتەلدىك كوز­دەردەن العان كوپ دەرەكتى جان-جاق­تى تالداۋعا تۋرا كەلەدى.

قازىرگى تاڭدا ەلدەگى جانە شە­تەل­دەگى جىلجىمالى جانە جىل­­جى­ماي­­تىن م ۇلىك­تىڭ جۇز­دە­گەن وبەك­تىسى, ميل­­­ليون­داعان دول­لار­لىق باعالى قا­عاز­دار بو­يىنشا ساراپ­تامالىق تالداۋ جۇرگىزىلىپ, 200 مىڭنان استام بانكتىك ترانزاكتسيا, ەلدەگى ونداعان ءىرى كەن ورنى بويىنشا كەلىسىمشارتتار زەردەلەنىپ جاتىر. سونىمەن قا­تار ناقتى كاسىپورىندار مەن مۇ­لىككە قا­تىستى اكتيۆتى يەمدەنۋ كوزدەرىنىڭ (شىعۋ تەگىنىڭ) زاڭ­­دىلىعى دا جان-جاق­تى تەكسە­رى­لۋ ۇستىندە.

اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كو­مي­تەتتىڭ تالابى بويىنشا سوت 28 ميل­ليارد تەڭگەدەن استام سو­ماعا الدىن الا قامتاماسىز ەتۋ شا­رالارىن قابىلدادى. قۇقىق قور­عاۋ جانە ارناۋ­لى مەم­لە­كەت­تىك ورگاندار تىزىلىمگە ەن­گى­زىل­گەن سۋبەكتىلەر جانە ولار­دىڭ ۇلەستەستەرىمەن بايلانىستى بىرقاتار قىلمىستىق ءىستى تەرگەپ-تەك­سەرىپ جاتىر. كور­سە­تىل­گەن شا­رالار ءمانى ماجبۇر­لەپ قاي­تارۋ تەتىكتەرىن قولدانۋعا با­عىت­تالعان.

مەملەكەت باسشىسى وسى جىل­دىڭ قىركۇيەك ايىندا وتان­دىق بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, باسقوسۋ بارىسىندا ەگەر بۇرىن يەم­دەنىلگەن بارلىق كاپيتال مەن­شىك يەسىنىڭ پايداسىنا عانا ەمەس, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ يگى­لىگى, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن دە جۇمىس ىستەسە, بۇل اقشانىڭ شىعۋ كوزى تۋرالى ماسەلەلەردى بولدىرماۋ ءۇشىن جاقسى دالەل ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى. وسى تۇرعىدا اك­تيۆ­تەردى ەرىكتى تۇردە قاي­تا­رۋ­دى ىنتالاندىرۋدىڭ با­سىم­دىعى زاڭدا دا بەلگىلەندى.

ەرىكتى قايتارۋدىڭ ارتىق­شى­­لىعى – م ۇلىكتىڭ ءبىر بولىگى زاڭ بويىنشا سۋبەكتىدە ساق­تال­ۋى مۇمكىن. سونداي-اق ەرىكتى تۇردە قايتارۋ تۋرالى كە­لى­سىم اكتيۆتەردى مەملەكەت­كە بەرۋدى عانا ەمەس, باسقا دا الەۋ­­­مەتتىك-ەكونوميكالىق مىن­دەت­­تەمەلەردى قاراستىرادى. مى­­سالى, قاراجات قازاقستانعا قايتا ينۆەستيتسيالانۋى مۇمكىن. ياعني سۋبەكت بۇل قاراجاتتى وتانداستارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ەلگە قاجەتتى جوبالارعا سالا الادى. ەڭ باستىسى ءارى ماڭىزدىسى – بۇل قاراجاتتىڭ قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋى, ەلدە سالىق تولەن­ۋى, جۇمىس ورىندارىنىڭ قۇرىل­ۋى. سونىمەن قاتار ەرىكتى تۇردە قايتارۋ كەزىندە سۋبەكت بىرقاتار قۇقىقتىق مۇمكىندىك پەن كەپىلدىك الادى, سونىڭ ىشىندە جاۋاپ­تى­لىقتان بوساتىلادى. وعان قاي­تادان قۇقىقتىق تالاپ­تار قويىلمايدى. ەل يگىلىگى ءۇشىن بيزنەستى ودان ءارى جۇر­گىزۋگە جاع­داي جاسالادى. ال ەگەر سۋبەكت اكتيۆ­تەردى ءوز ەركىمەن قاي­تار­ماسا, وندا زاڭسىز كاپيتالدى ماج­بۇرلەپ قايتارۋ تەتىگى قول­دا­نىلادى.

زاڭدى ساپالى ىسكە اسىرۋ مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرما­سىن ءتيىمدى ورىنداۋعا, ياعني زاڭ­سىز شى­عا­رىلعان اكتيۆتەردى قاي­تا­رۋ­عا جانە ولاردى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا, حال­قى­مىزدىڭ يگىلىگىنە باعىت­تاۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆ,

باس پروكۋراتۋرانىڭ اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەت توراعاسى