مۇناي ونىمدەرىنە سۇرانىس ارتادى

مۇناي ونىمدەرىنىڭ كولە­مىن ۇلعايتۋ جوسپارىنا ساي شىمكەنت ءموز-دە وڭدەۋ قۋاتى ەكى ەسەگە ‒ 6-دان 12 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرىلماق. ويتكەنى وتىنعا ىشكى سۇرانىستىڭ ءوسۋى نەگىزىنەن ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە بايقالادى. ال سول وڭدەلەتىن شيكىزاتتىڭ قايدان الىناتىنى تۇسىنىكسىزدەۋ. وعان قاراعاندا «قازمۇنايگازدىڭ» شيكى مۇنايىن وندىرەتىن پاۆلودار مەن اتىراۋ زاۋىتتارىنىڭ جاي-كۇيى ءبىرشاما قاناعاتتانارلىق. پاۆلودار زاۋىتى «روسنەفت» كومپانياسى جەتكىزەتىن رەسەي مۇنايىمەن قامتاماسىز ەتىلسە, ونىڭ ورنىنا قمگ قىتايعا وتاندىق مۇنايدىڭ بالامالى كولەمىن جونەلتەدى. ال شىمكەنت ءموز-دە وڭدەلەتىن شيكىزات قمگ-عا تيەسىلى ەمەس كەن ورىندارىنان ‒ نەگىزىنەن اقتوبە جانە قىزىلوردا وبلىس­تارىنىڭ بىرلەسكەن كاسىپ­­ورىندارى مەن تاۋەلسىز وندىرۋشىلەرىنەن جەتكىزىلەدى. بىلتىر ءىرى جەتكىزۋشى «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق ۇلەسىنە وسى زاۋىتقا بەرىلەتىن شيكى مۇنايدىڭ جيىنتىق كولەمىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى تيەسىلى بولدى. بۇل رەتتە وسى وڭىرلەردەگى كەن ورىندارىندا مۇناي ءوندىرۋ قورلاردىڭ تابيعي سارقىلۋىنا بايلانىستى تومەندەگەن. زاۋىتتىڭ ءداستۇرلى جەتكىزۋ كوزدەرىن جەدەل اۋىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ازىرگە بالامالار جوق. مۇناي شىمكەنتكە اتىراۋ وبلىسىنان جەتكىزىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا, بىراق بۇل قاشىقتىققا بايلانىستى­ شيكى­زات قۇنىن ءبىرشاما قىمبات­تا­تادى. بولاشاقتا ءداستۇرلى جەت­كىزۋشىلەر ءوندىرى­سى­نىڭ تومەن­دە­ۋىنە بايلانىس­تى شيكى­زات تاپشىلىعىنا پاۆ­لو­دار مەن اتىراۋ زاۋىتتارى­ دا تاپ بولۋى مۇمكىن. بۇل – ىشكى ءوندىرىستىڭ سەنىمدىلىگىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ ءۇشىن جاۋاپتى ورگاندار شەشۋگە ءتيىس ماڭىزدى ماسە­لەنىڭ ءبىرى.

زەرتتەۋشىلەر 2050 جىلعى كەزەڭگە دەيىن ءۇش ءموز-دەگى وڭدەۋ كولەمى شامامەن 24%-عا, 22,3 ملن تونناعا دەيىن ۇلعاياتىنىن بولجاپ وتىر. الايدا جىل ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقان ىشكى سۇرانىستى تولى­عى­مەن وتەۋ قيىنعا سوعا­دى. ويتكەنى تالداۋ كور­سەت­كەندەي, بۇل كەزەڭدە مۇناي ونىم­دەرىنە ىشكى سۇرانىس تا شاما­مەن 43%-عا, 22,8 ملن تون­ناعا ارتادى. S&P Global بازا­لىق ستسەناريىنە سايكەس, 2045 جىلعا قاراي قازاقستان مۇناي ونىمدەرىنىڭ نەتتو-يمپورت­تاۋ­شىسى بولادى, ال 2050 جىلى تازا يمپورت شامامەن 0,5 ملن توننانى قۇرايدى. 2023-2050 جىلدارى نەگىزىنەن ديزەل وتىنى يمپورتتالادى. بۇل رەتتە­ بولجامدى كەزەڭ ىشىندە ەلىمىز بىرقاتار مۇناي ونىم­دە­رىنىڭ, اسىرەسە بەنزيننىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتادى. ديزەل وتى­نىنىڭ ءوندىرىسى ۇلعايعان كەز­دە بەنزين ءوندىرىسى دە ارتىپ, ونىڭ ارتىق مولشەرى شەتەلگە جىبە­رىلەدى.

مۇناي ونىمدەرىن تۇتى­نۋ­دىڭ ءوسۋىنىڭ نەگىزگى كوزدەرىنىڭ ءبىرى ‒ كولىك سالاسى. وڭىرلىك جوس­پار­دا­عى مۇناي ونىمدەرىنە سۇرا­نىس­­تىڭ ءوسۋ قۇرىلىمى 2020-جىل­داردىڭ اياعىندا نەمە­سە 2030-جىل­دار­دىڭ باسىندا شىم­كەنت ءموز شيكى مۇنايىن وڭدەۋ بويىنشا جىلدىق قۋاتتىلىقتى 3-9 ملن تونناعا ۇلعايتۋ قاجەت بولاتىنىن كورسەتەدى. بۇل رەتتە پاۆلودار جانە اتىراۋ زاۋىتتارىندا جەكەلەگەن وندىرىستىك شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋ, پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قۋاتتاردى ءسال ۇلعايتۋ جەتكىلىكتى. كەز كەلگەن ستسەناري بويىنشا رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭتۇستىگىندە مۇناي ونىمدەرىنە سۇرانىس ۇسىنىستان اسىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىلايشا, تۇتاستاي العاندا وڭتۇستىكتە مۇناي ونىمدەرىنىڭ وڭىرلىك تاپشىلىعى ساقتالىپ, ول باسقا وڭىرلەردە جانە باسقا زاۋىتتاردا, نەگىزىنەن اتىراۋ ءموز-دە بار ارتىق ونىمدەرمەن جابىلۋى ىقتيمال. بۇل رەتتە سولتۇستىك پەن ورتالىقتا بەنزين مەن ديزەل وتىنىنىڭ تازا تاپشىلىعى پايدا بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.

ديزەل وتىنى بىزدەگى ءموز جيىنتىعىنىڭ جانە ىشكى تۇتىنۋ تەڭگەرىمىنىڭ ەڭ ءىرى بولىگىن قۇرايدى. وتىننىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ ءىرى تۇتىنۋشىسى ‒ كولىك سالاسى (جۇك كولىگى). ىشكى نارىققا ديزەل وتىنىنىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىلەرى ديستريبيۋتورلار ءرولىن اتقاراتىن Petrosun جانە قمگ بولىپ سانالادى. سۇرانىس نەگىزىنەن ىشكى ءوندىرىس ەسەبىنەن قانا­عاتتاندىرىلسا دا, كەيىنگى 5-6 جىلدا ەلىمىز جىل سايىن سالىستىرمالى تۇردە از كولەمدە ديزەل وتىنىن نەتتو-يمپورتتاۋشى بولىپ قالا بەردى. 2022 جىلى ديزەل وتىنىن ءوندىرۋ 8,5%-عا, 5,4 ملن تونناعا دەيىن, ال سۇرانىس 7,2%-عا, 5,5 ملن تونناعا دەيىن ءوستى. بۇل رەتتە يمپورت 47,4%-عا, 178 مىڭ تونناعا دەيىن قىسقارىپ, ەكسپورت 46,7%-عا 119 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەدى.

2022 جىلى ديزەلگە دەگەن ىشكى سۇرانىستىڭ ءوسۋى پاندەميادان كەيىنگى قالپىنا كەلتىرۋ, نەگىزگى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جوعارى قارقىنى جانە ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋ كولەمىنىڭ ارتۋى سياقتى فاكتورلاردىڭ جيىن­تىعىمەن تۇسىندىرىلەدى. سۇرانىسقا قازاقستان ارقىلى جۇك تاسى­ما­لىنىڭ ءوسۋى دە ىقپال ەتتى. 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىعىندا وتاندىق ءموز-دە ديزەل وتىنىن ءوندىرۋ كولەمى ىشكى سۇرانىستان ارتتا قالۋدى جالعاستىردى. وسى جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىمىندا ءوندىرىس نەبارى 2,7%-عا, 2,8 ملن تونناعا دەيىن وسسە, ىشكى تۇتىنۋ 10,3%-عا, 3,0 ملن تونناعا جەتتى. ءوز كەزەگىندە يمپورت العاشقى التى ايدا بىرنەشە ەسەگە ‒ 232 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايدى, ال ەكسپورت 18,4%-عا 53 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتى.

S&P Global بازالىق ستسەنا­ريىنە سايكەس 2023-2050 جىلدارى ديزەل وتىنى ءوندىرىسى ەداۋىر ارتىپ, 2050 جىلى 90%-عا 10,3 ملن تونناعا جەتەدى. الايدا تۇتىنۋ شامامەن 126%-عا, 12,3 ملن تونناعا دەيىن ارتادى. بولجامدى كەزەڭ ىشىندە يمپورتقا قاجەتتىلىك ءوسىپ, ال 2050 جىلى ديزەل وتىنىنىڭ تازا يمپورتى 2,1 ملن توننانى قۇراۋى مۇمكىن. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, ديزەل وتىنىنا ىشكى سۇرانىستىڭ ارتۋىنىڭ نەگىزگى درايۆەرى اۆتوموبيل جۇك تاسىمالى ء(ترانزيتتى قوسا العاندا) بولادى, بۇل ءىجو-ءنىڭ بازالىق وسۋىنە جانە تا­ۋارلاردى تاسىمالداۋ قاجەت­تىلىگىنە بايلانىستى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى نەمەسە ونەركاسىپ سەكىلدى باسقا سۇرانىس كوزدەرى باياۋ ءوسۋدى كورسەتەدى. سونىمەن قاتار قۋاتتىلىقتىڭ جالپى كەڭەيۋىمەن جەكەلەگەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ودان ءارى ارتتىرۋ قاجەت. قازىر وتاندىق ءموز نەگىزىنەن ك-4 (ەۋرو-4) جانە ك-5 (ەۋرو-5) ستاندارتتارىنىڭ وتىنىن وندىرسە, الداعى ۋاقىتتا بارلىق موتور وتىنى ك-5 ستاندارتىنا سايكەس كەلۋگە ءتيىس. بۇل كۇكىرت شىعارىندىلارىن 50 ميلليون­ ۇلەستەن (ك-4 ستاندارتىنىڭ وتىنىن پايدالانۋ كەزىندەگى دەڭگەي) 10-عا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.