بازالىق مولشەرلەمە: مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر مۇمكىندىگى

شەشىم ۇلتتىق بانكتىڭ ناق­تى­­لانعان بولجامدارى نەگىزىندە قا­بىل­داندى. بۇل – كەيىنگى ايلار­دا­عى ءۇشىنشى تومەندەۋ. وتاندىق سا­راپ­شىلاردىڭ كوپشىلىگى بازا­لىق­ مولشەرلەمەنىڭ تومەندەۋىن كۇت­­كەنمەن, ونىڭ ىشكى نارىققا اسەرى تۋرالى ورتاق شەشىمگە كەلە ال­ماعان.

نارىق زاڭىنا سەنسەك, قۇبىل­ما­­لى كەزەڭدە بۇل – وتە باتىل شەشىم.

ۇلتتىق بانك وكىلدەرى ونىڭ شە­شىمى نارىققا سەزىلە باس­تا­­عا­نى­ن اشىپ ايتىپ جاتىر. بازا­لىق مول­شەرلەمەنىڭ دەڭگەيى ەكو­نو­مي­كانىڭ بارومەترى ەكەنى وسى­عان­ دەيىن تالاي رەت ايتىلعان. ونى­ كوتەرۋ جۇيەدەگى اقشا كولە­مىن­ ازايتۋعا كومەكتەسەدى جانە ۇنەم­دەۋدى ىنتالاندىرىپ, قا­رىز­ الۋدى قىمباتتاتادى, بۇل تۇتى­نۋشىلىق شىعىندار مەن ينۆەس­تيتسيانى تومەندەتۋى مۇم­كىن. بازالىق مولشەرلەمەنى تو­مەن­دە­تۋ, كەرىسىنشە, شىعىندار مەن ين­ۆەس­تيتسيانى ىنتالاندىرادى, نەسيە­گە قول جەتكىزۋدى جەڭىلدەتەدى جانە ەكونوميكالىق وسۋگە ىقپال ەتەدى.

وسىمەن ءۇشىنشى رەت تومەندەۋ بىز­گە ەس جيىپ الىپ, العا جۇرۋگە بە­رىلگەن مۇمكىندىك ەدى. بىراق كور­شى­­مىز رەسەيدەگى جاعداي قىرىق قۇ­بى­­لىپ تۇر. كورشى ەلدە بازالىق مول­­­شەرلەمە بويىنشا كەزەكتى شە­­شىم قابىلداندى. باس بانكيرى ە.نا­بي­­بۋللينا مەملەكەتتىك دۋما­­دا سويلەگەن سوزىندە بيىلعى جىل­­­دىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى دا مول­­شەر­­لەمەنى كوتەرۋگە رۇقسات بەردى.

ونىڭ ايتۋىنشا, مول­شەر­لە­مەنى كوتەرۋ تۋرالى شەشىم ورتا­­­لىق بانكتىڭ 2024 جىلى 4% ينفلياتسياعا جەتۋ ءۇشىن بازالىق ستسەناريىن قالاي جۇزەگە اسىراتىنىنا بايلانىستى.

سوۆكومبانكتىڭ باس تالداۋشىسى ميحايل ۆاسيلەۆ كەلەسى وتىرىستا نەگىزگى مولشەرلەمەنى كەم دەگەندە تاعى 100 باررەلگە, ياعني جىلىنا 16%-عا دەيىن ارتتىراتىنىن اشىپ ايتتى. سونداي-اق ەگەر اپتا سايىنعى دەرەكتەر ينفلياتسيانىڭ جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 8%-عا دەيىن جەدەلدەيتىنىن كورسەتسە, جەلتوقساندا نەگىزگى مولشەرلەمەنىڭ, 17%-عا دەيىن وسۋىنە رۇقسات بەرەتىنىن ايتتى.

ساراپشىلار نارىقتى پى­شاق­تىڭ قىرىمەن جۇرۋگە ماجبۇر­لە­گەن­ ناق سوڭعى شەشىم ەكەنىن ايتىپ جاتىر.

سىرتقى نەسيەلىك قىسىم تومەندەدى-اۋ, بىراق...

ءىرى كومپانيالاردىڭ نەسيەلىك بەل­سەندىلىگى باسەڭدەپ قالدى. مۇنداي باسەڭدەۋ ءىرى بيزنەستە كوبىرەك بايقالادى.

ۇلتتىق بانكتىڭ مولشەرلەمەگە قاتىستى شەشىمى شىققاننان بىر­نە­شە كۇن بۇرىن بانكتەردىڭ 2023 جىل­دىڭ III توقسانىنداعى نەسيەلەۋ بويىنشا ساۋالداماسىن جاريالاعانىن وسىعان دەيىن دە جازعانبىز.

وندا ساۋالداما اۆتورلارى شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ عانا بەل­سەندىلىگى وسكەنىن ايتقان. بىراق ساراپ­شىلار شوب سۋبەك­تى­لەرى بەل­س­­ەندىلىگى اقشا-نەسيە سايا­ساتى­نىڭ قولايلى بولعانىنان ەمەس, ونلاين-فورماتتىڭ پايدا بولۋى­مەن مەملەكەتتىك جەڭىلدەتىلگەن نەسيە­لەندىرۋ باعدارلامالارىنا قوسىلۋى سەبەپتى بولعانىن ايتىپ جاتىر. بىراق ءىرى بيزنەستىڭ جاعدايى ءالى دە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. سەبەبى 2023 جىل­دىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا ءىرى بيز­نەس سۋبەكتىلەرىنەن تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ سانى وتكەن جىل­دىڭ ەكىنشى توقسانىمەن سالىس­تىر­عان­­دا 22%-عا ازايدى, بىلتىرعى جىلى بۇل كورسەتكىش 15%-عا تومەن­­دەگەن بولاتىن. بۇعان تاعى دا قاتاڭ اقشا ساياساتى سەبەپ بولىپ وتىر.

«بانكتەر iرi كاسiپكەرلiك سۋبەك­­تiلەرiنiڭ قازiرگi جاع­داي­لار­دا قارىزدى قارجى­لان­دىرۋدى تارتۋعا دايىن ەمەستiگiن جانە قىس­قامەرزiمدi پەرسپەكتيۆادا نەعۇرلىم تارتىمدى شارتپەن بiرقاتار ۇزاقمەرزiمدi جوبانى قارجىلاندىرۋ ءۇشiن نەسيە رەسۋرس­تارى قۇنىنىڭ تو­مەندەۋiن كۇتىپ وتىرعانىن اتاپ كەتتى. وسى ورايدا, كەيبىر بانك­­تەر ءىرى بيز­نەس­تىڭ جەكەلەگەن وكىل­­دەرى تاراپى­نان سۇرانىستىڭ جا­ڭارعانىن, بۇل ءوز كەزەگىندە وتى­نىشتەردىڭ ورتا­شا ­كو­لەمىنىڭ ار­تۋىنا اكەلدى», دەلىن­گەن­ حابارلا­ما­دا.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنە دەن قويساق, ءىرى بيزنەستىڭ ەدب-نىڭ قىز­مەتىنە سۇرانىسى بۇدان ءارى تومەن­دەمەيتىنىن, نەسيە بەرۋ شارت­تارى جەڭىلدەتىلگەن كەزدە, ياعني IV توقساندا قايتا كوتەرى­لە­تى­نىن ايتىپ وتىر. مۇنداي پىكىردى ۇلت­تىق بانك تە قولدايدى.

ۇلتتىق بانك قاراشاداعى مول­شەر­لەمە بويىنشا قابىلدانعان شەشىمنەن كەيىنگى مالىمدەمەدە بازا­لىق مولشەرلەمەنىڭ قازىر­گى­ تومەندەۋىنە جىلدىق ينفليا­تسيا­نىڭ باياۋلاۋى (قىركۇيەكتەگى 11,8%-دان كەيىن قازاندا 10,8%) جانە ايلىق ينفلياتسيانىڭ ورتاشا تاريحي دەڭگەيگە دەيىن (قازاندا 0,7%) ءتۇسۋى, ازىق-ت ۇلىك باعاسى يندەكسىنىڭ تومەندەۋى, سونداي-اق جاقسى سىرتقى جاعدايلار – ەو-داعى ينفلياتسيا مەن قىتايداعى دەفلياتسيانىڭ باياۋلاۋى نەگىز بولعانىن ايتادى. بۇعان سىرتقى فاكتورلار الەمدىك ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تومەندەۋى اسەر ەتتى. 2024 جىلعا ارنالعان بولجام 7,5-9,5%, ال 2025 جىلعا – 5,5-7,5% دەڭگەيىندە ساقتالادى.

باعانىڭ ءوسۋىن جەدەلدەتۋ قاۋپى ءالى دە ساقتالىپ وتىر. بىراق ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامىنا سايكەس, 2024 جىلدىڭ ورتاسىنان باستاپ استىق قۇنىنىڭ بىرتىندەپ تومەندەۋى كۇتىلۋدە, ويتكەنى جەتكىزىلىم ارتىپ, جەتكىزۋ تىزبەگى جاقسارادى.

قارجى ساراپشىلارى ۇلتتىق بانكتىڭ مولشەرلەمە جونىندەگى شەشىمىن ءارتۇرلى قابىلدادى. بىرەۋ­لەر بۇل شەشىمدى قازىرگى جاع­دايدا ورىندى دەپ ساناسا, ەكىنشىلەرى ۇلتتىق بانكتىڭ ارە­كە­تىن قاتاڭ سىنعا الىپ, بۇل جالپى ەكونوميكاعا, اسىرەسە ناقتى سەك­توردىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيدى.

قارجى ساراپشىسى ارمان­ بەيسەم­باەۆ پايىزدىق مولشەر­لە­مە­نىڭ دامۋىمىزعا ىقپالى شەكتەۋلى ەكەنىن, ەكونوميكامىزدا ونسىز دا اقشا كوپ بولعاندىقتان پايىزدىق ارنانىڭ ناشار جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى بىزدە كەرەعار جاعداي ورىن العانىن ەسكە سالدى, ينفليا­تسيا – 20%, ال پايىزدىق مولشەرلەمە 16% بولدى. ياعني پايىزدىق مول­شەر­لەمە ينفلياتسيا دەڭگەيىنە جەتپەدى. بيىلعى جىلى ينفليا­تسيا قار­قىنى ايتارلىقتاي تومەندەي باس­تاعاندىقتان, بەلگىلى ءبىر كەزەڭ­دە­ اعىمداعى ينفلياتسيا دەڭگەيى بازا­لىق مولشەرلەمە دەڭگەيىنەن تومەن ءتۇستى.

«جالپى, مەنىڭ تۇسىنۋىمشە, ۇلتتىق بانكتىڭ كۇتۋلەرى وڭ, بۇل وتە قالىپتى, ينديكاتيۆتىك مولشەرلەمەنىڭ تومەندەۋىن كۇتۋگە نەگىز بار. ەگەر كەلەسى جىلى ينفلياتسيا بىر­تىندەپ تومەندەسە, بازا­لىق مول­شەرلەمە دە تومەندەي بەرەدى. بىراق ونىڭ ەكونوميكاعا اسەرىن ەشكىم بولجاپ ايتا المايدى», دەيدى ساراپشى.

دەينفلياتسياعا اسەر ەتەتىن كوپتەگەن فاكتور ەسكەرىلمەيدى

ەكونوميكالىق ساراپشى ەلدار ءشامسۋتدينوۆتىڭ ايتۋىن­شا, ينفلياتسيا – وتە الۋان ءتۇرلى ۇدە­رىس. 2016 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ ەل بازالىق مولشەرلەمەنى اقشا نارى­عىنا باعىتتالعان قۇرالعا اي­نال­دىردى. ينفلياتسيانىڭ ماق­سات­تى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك مولشەرلەمەنى سىرتقى شارتتارمەن وبەكتيۆتى تۇر­دە بەلگىلەنەتىن شەڭبەردە قالىپ­تاستىرادى. «بۇكىل الەمدە اقشا يەرارحياسى بار: جەتەكشى ەل­دەر­دىڭ ورتالىق بانكتەرىنىڭ رەزەرۆ­تىك اكتيۆتەرى بار, ەركىن ايىر­باستالاتىن ۆاليۋتا بار, ەكىن­شى دەڭگەيلى اقشا دەپ اتالاتىن­دار جانە ەركىن ەمەس ۇلتتىق بانك­تەر­دىڭ رەزەرۆتىك اقشالارى بار. ءبىز­دىڭ­ تەڭگە – وسى ۆاليۋ­تا­لاردىڭ ءبىرى. ونىڭ قۇنى نەگى­زى­نەن شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ باعام­دا­رىنا, فور­ۆارد­تىق باعامدارعا باي­لا­نىستى.

ساراپشى ءسوز رەتىن تاۋىپ, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ءۇشىنشى رەت قاتارىنان تومەندەۋى ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ باسەڭدەۋىنە جانە 2023 جىلعا ارنالعان جىلدىق بولجامنىڭ جاقسارۋىنا بايلانىس­تى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيا قازاقستاندا دا, بۇكىل الەمدە دە تو­مەندەيدى. ءبىزدىڭ ەل قوسارلانعان ينفليا­تسيانىڭ قىسپاعىندا تۇر. ال ۇلتتىق بانك پەن رەسمي ورىندار سونىڭ اراجىگىنەن وزىنە ءتيىم­دى كور­سەت­كىشتى عانا الادى. ال ەكو­نو­­مي­كالىق اگەنتتەر بولسا, ونىڭ قازىر­گى­ كورسەتكىشى قازىرگى دەڭ­گەي­­دەن الدە­قاي­دا جوعارى ەكەنىن ايتادى.

قمگ اكتسيالارى مەن زەينەت­اقى اقشاسىنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن فيسكالدىق يمپۋلس­تار­دىڭ اسەرىن ءالى نارىق سەزىپ ۇلگەرگەن جوق.

شامسۋتدينوۆ مۇناي باعاسى بيۋدجەت كىرىسىنىڭ ەڭ ءىرى كوزدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە وتە قۇبىلمالى جانە سىرتقى نارىقتا «سىلكىنىستەر بولۋى مۇمكىن» دەپ اتاپ ءوتتى. مىسال رەتىندە ول وپەك+ باسقا قاتىسۋشىلارىنىڭ مىنەز-قۇل­قى­نا كوڭىلى تولمايتىن ساۋد ارابياسىن كەلتىرەدى.

ەكونوميست ەل ءوندىرىستى قىس­قارتۋ بويىنشا ەرىكتى مىندەت­تە­مەلەرىنەن باس تارتۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. باعامنىڭ ودان ءارى تومەندەۋى كەزىندە تەڭگەلىك قۇرال­داردىڭ تارتىمدىلىعى تومەن­دەيدى, بۇل رەتتە ۇلتتىق بانككە مولشەرلەمەنى تەڭ­گە­رىم­دەۋگە, نارىقتا دوللارلانۋ مەن ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋگە تىرىسادى. سون­دىق­تان­ قابىلدانعان شارالاردى تارا­زىلاۋ كەرەك; اقشا-نەسيە سايا­سا­تىن­داعى كەز كەلگەن جات تاسىلدەر بىر­نەشە رەت ويلاس­تىرىلۋى كەرەك.

«باعا مەن ءوندىرىس كولەمىنىڭ قۇ­­بىل­­­مالىلىعى بولجامدى مو­دەل­­­­­دەرگە ەنگىزىلۋى ابدەن مۇم­كىن. بىراق قازاقستاندا كونسەنسۋس­ جوق. ۇلتتىق بانك Brent مار­كا­­­سى­نىڭ ورتاشا باعاسى 2024 جىلى 85 دوللار بولادى دەپ بول­جا­سا, ۇكىمەت 80 دوللار كۇتەدى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانكتىڭ ءىجو ءوسۋ­ قارقىنى ۇكىمەتتىكىنە قارا­عان­دا كونسەرۆاتيۆتى», دەيدى ە.شامسۋتدينوۆ.

كەلەسى جىل وتە قيىن بولۋى مۇمكىن

بيۋدجەت كىرىستەرى وسكەن جوق, بىراق شىعىستار قارقىندى ءوسىپ جاتىر. بۇل بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ فورمالدى دا, كولەڭكەلى دە وسە­تى­نىن بىلدىرەدى, دەمەك, وعان قىزمەت كور­سەتۋ شىعىندارى دا وسەدى.

ە.ءشامسۋتدينوۆتىڭ پىكىرىنشە, سىرتقى كونتۋر تۇراقتالعان بولىپ كورىنگەنىمەن, سىرتقى كرەديتور­لار­دان قارىز الۋ قيىنىراق بولادى, بۇل مەملەكەتتىڭ نەسيە نارى­عىنداعى ۇلەسى دە وسەتىنىن بىل­دىرەدى, مىسالى, بولاشاقتا سا­­تىپ الۋدى ەسەپكە العاندا. «سامۇ­رىق» جانە «بايتەرەك» وبليگا­تسيا­لارى, بجزق قورجى­نىن­داعى مەملەكەتتىك جانە تاۋەلدى كوم­پا­نيا­لاردىڭ ۇلەسى 60%-عا دەيىن جەتۋى مۇمكىن.

«بۇل تاۋەكەلدىڭ جوعارى شو­عىر­­لانۋى, ول نەسيە قۇنىنان كورى­نەدى جانە مەملەكەتتىك نەسي­ە­لەر ەتالون بولىپ تابىلا­تىن­دىق­تان, كوممەرتسيالىق نەسيەلەر دە قىم­باتتايدى», دەيدى ەكونوميست.

ونىڭ پايىمداۋىنشا, مەم­لە­كەتتىك قارىزدىڭ ارتۋى يمپورتقا دا اسەر ەتەدى, ول وسەدى. ۇكىمەت جاڭا يندۋستريالاندىرۋدى جۇزە­گە اسىرىپ جاتقاندىقتان, ول ءۇشىن جابدىقتى سىرتتان ساتىپ­ الۋ قاجەت, يمپورت ۆاليۋتا باعا­مى­نا قىسىم جاساۋى مۇمكىن. «باعام­­نىڭ ودان ءارى تومەندەۋىمەن تەڭگە­لىك قۇرالداردىڭ تارتىم­دى­­لىعى تومەندەيدى, بۇل ۇلتتىق بانك نارىقتاعى دوللارلانۋ­ مەن ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە جول بەر­مەۋ ءۇشىن مولشەرلەمەنى تەڭ­گە­رىم­دەۋگە ءماجبۇر بولادى. سون­دىق­تان قابىلداناتىن شارالاردى تارا­زىلاۋ كەرەك, اقشا-نەسيە سايا­ساتىنداعى كەز كەلگەن جات تاسىل­دەر­ بىرنەشە رەت ويلاستىرىلۋى كەرەك», دەپ تۇيىندەدى ساراپشى.

قارجى ساراپشىسى اندرەي چە­بو­تارەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى بىر­­نەشە كۇندە باعامعا قاتىستى ري­تو­ريكا ونى «ساقتاۋ كەرەك» دەگەن باسىمدىققا باسىمدىق بەر­دىك.

سونىمەن قاتار ەكونوميست قازاقستان ءۇشىن سىرتقى جاعدايلار ايتارلىقتاي قيىن دەپ ەسەپتەيدى. تۇتىنۋشىلىق ينفلياتسيانىڭ قازىرگى دەڭگەيى بۇرىنعىسىنشا ينفليا­­تسياعا بەيىم بولىپ وتىر.

بازالىق مولشەرلەمە بولاشاق شارتتاردى رەتتەيتىنىن ۇلتتىق بانك وسىعان دەيىن دە بىرنەشە رەت ايتقان. ونىڭ وزگەرىستەرى ەكونوميكاعا التى ايدان ءبىر جارىم جىلعا دەيىن اسەر ەتەدى. اڭگىمە بولاشاق ينديكاتورلاردى رەتتەۋ تۋرالى بولىپ وتىر, ال كەلەر جىلعا ارنالعان بولجامدار تۇراقتى ينفلياتسيا دەڭگەيى – 6, 7, 8%. ال ەگەر ۇلتتىق بانك مولشەرلەمەنى ناقتى ەكى-ءۇش پايىزعا دەيىن تومەندەتپەسە بولاشاقتا كورپوراتيۆتىك نەسيەلەۋ ءۇشىن وتە ناشار جاعدايعا تاپ بولامىز», دەيدى ساراپشى.

چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, كور­پو­راتيۆتىك نەسيەلەۋ قازىر كومادا, ويتكەنى ءىرى بيزنەس قولايسىز جاع­دايلارعا بايلانىستى 2023 جىل­دىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا قارىزدى قارجى­لاندىرۋدان باس تارتتى.

ء«ىرى بيزنەستەن نەسيە الۋعا وتى­نىش­­­تەردىڭ جالپى سانى 22%-عا ازايىپ, نەبارى 170-كە جەتتى. ال ما­قۇل­دانعان نەسيەلىك وتىنىم­دەر­دىڭ­ ۇلەسى كاسىپكەرلىكتىڭ بارلىق ءتۇر­ى بويىنشا: شاعىن بيزنەس ءۇشىن ۇش­تەن­ بىرىنە, ورتا بيز­نەس ءۇشىن 37%-عا جانە ءىرى كاسىپ­ورىن­دار ءۇشىن 51%-عا تو­مەندەدى. كور­پو­راتيۆتىك نەسيەلەۋ مول­شەر­لە­مەلەرىن جەدەل تۇردە ۇلعايتۋ قاجەت», دەپ ەسەپتەيدى ول.

الماتى