بۇل اۋداندا باسقا جەتىستىكتەرىمەن قاتار ءىرىلى-ۋاقتى 8 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى بار. اۋدان بۋلاەۆ اتىمەن 1932 جىلى قۇرىلىپ, ارتىنان ونىڭ اۋماعىنان 1944 جىلى – كونيۋحوۆسكي, 1967 جىلى ۆوزۆىشەن اۋداندارى ءبولىنىپ شىققان. الايدا 1963 جىلى كونيۋحوۆسكي, 1997 جىلى ۆوزۆىشەن اۋداندارى تاراتىلىپ, قايتادان بۋلاەۆ اۋدانىنا قوسىلدى. 2000 جىلى اۋدانعا وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, الاش اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سولتۇستىككە 10 اكىم تاعايىندالعان ەدى, سونىڭ ەكەۋى عانا جەرگىلىكتى كادرلار بولسا, سول ەكەۋى دە وسى م.جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ تۋمالارى. ماعجان وڭىرىنەن تۇلەپ ۇشقان سول كادرلاردىڭ ءبىرى – ايداربەك ساپاروۆ قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى. اۋدان حالقىنىڭ سانى – 30 مىڭداي, سونىڭ 30 پايىزدايى – قازاقتار.
اۋداننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى جوعارى, بيىلعى 11 ايدا بيۋدجەت 109,3 پايىزعا ورىندالعان. اۋدان بويىنشا 2023 جىلعى ورتاشا ايلىق جالاقى 247 مىڭ تەڭگە كولەمىندە. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى درايۆەرى سانالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى – 69 ملرد تەڭگە, بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا – 90,2 پايىز. اۋدان اكىمى قايرات وماروۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىل اياعىندا كۇتىلەتىن كولەم – 93,3 ملرد تەڭگە.
«بيىل ءبىز 448 مىڭ گا القاپقا ەگىن ەكتىك, ونىڭ ىشىندە 326 مىڭ گا – ءداندى داقىلدار, 89 مىڭ گا – مايلى داقىلدار, 32 مىڭ گا القاپقا جەمشوپ ءوسىرىپ شىعاردىق. قولايسىز اۋا رايىنا قاراماستان ءداندى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى 12,7 تس/گا بولىپ, جالپى جينالۋى 415 مىڭ توننانى قۇرادى, مايلى داقىلدار بويىنشا ونىمدىلىك 4,5 تس/گا, جالپى جينالۋى 40,5 مىڭ توننا بولدى», دەيدى ول.
اۋداندا مال باسىنىڭ ءوسۋى مەن ساقتالۋى دا جاقسى قارقىندا. بيىل قارا مال سانى – 37 مىڭعا, جىلقى سانى – 12 مىڭعا, قوي سانى 3 مىڭعا جەتكەن. مۇنىڭ ۇستىنە 287 مىڭ باس قۇس وسىرىلەدى. جوعارىدا ايتىلعانداي, مۇندا 8 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى بار, سونىڭ ىشىندە «نوعايباي», «قىزىلجار متس», «نۇرسەن اگرو», «ۇلگىلى», «پولۋدەن» جشس فەرمالارى اسا ىرىلەرگە جاتادى. بيىلعى 10 ايدا 10 مىڭ تونناداي ءسۇت ساۋىلعان. ال الىنعان ونىمدەر كولەمى – بىلتىرعىدان 45%-عا جوعارى. كەلەسى جىلى «سوۆەت» اۋىلىندا 1 200 تۇياققا شاقتالعان تاعى ءبىر تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اۋدان ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتار دا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. مىسالى, «چيستوۆ» جشس ءوز قاراجاتىنا كەنت ىشىندەگى جولداردى جاسادى. ەندى مادەنيەت ءۇيىن جوندەپ جاتىر. «نوعايباي» جشس اۋىلىنا دەمالىس ورتالىعىن تۇرعىزدى, كەنت ىشىندەگى جولداردى جوندەدى, جارىق تارتتى, ءوز جۇمىسكەرلەرىنە ۇيلەر, دۇكەن جانە قوعامدىق مونشا سالىپ بەردى.
ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ونىمدەرى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 105 پايىزعا ارتتى. جىلدىڭ اياعىندا بارلىعى 6,3 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى الىنادى دەپ كۇتىلەدى. ونەركاسىپ سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ اراسىندا ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 13 ءتۇرىن شىعاراتىن «پالچيك» ماي زاۋىتى, ەشكىنىڭ سىرى مەن ىرىمشىگىن, قۇرت ماي جانە قايماق ءوندىرىپ, ونى پەتروپاۆل قالاسى نارىعىنا شىعاراتىن «تاماشا-2050» جشس بار.
اۋدان اۋماعىندا جول ۇزىندىعى – 700 كم. بيىلعى جىلى اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋگە 3,6 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە «بۋلاەۆ-چيستوە» رەسپۋبليكالىق جول ۋچاسكەسىنىڭ 12 شاقىرىمى جوندەلدى. ال كەلەسى جىلى بۇل جۇمىستار «قاراقوعا» وتكىزۋ پۋنكتىنە دەيىن جالعاسادى, بۇل تاعى 12 شاقىرىمعا جۋىق. وبلىستىق ماڭىزى بار جولدار اراسىنان «قاراقوعا-نادەجكا» جانە «بۋلاەۆ-سوۆەت» جولدارى جوندەلگەن. اۋىلدارعا كىرەبەرىس جولداردى جوندەۋگە بيۋدجەتتەن 1,4 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, بايتەرەك, گانكين, نوۆوترويتسك, پولتاۆكا, سارىتومار اۋىلدارىنىڭ جولدارى جوندەلىپ, بۋلاەۆ قالاسىنىڭ اينالما جولى سالىنعان.
كەنت ىشىندەگى جولداردى جوندەۋگە 1,2 ملرد تەڭگە بولىنگەن. وعان جاستار, بايتەرەك, لەبياجە, قاراعاندى, سۋلىشوق, نوۆوترويتسك, نادەجكا, ۇزىنكول, ۆوزۆىشەن, قاراقوعا, تامان اۋىلدارىنىڭ جانە بۋلاەۆ قالاسىندا ورتاشا جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جالپى, 2023 جىلى اۋدان بويىنشا جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق جاعدايداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۇلەسى 78 پايىزعا جەتتى.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بويىنشا بيىل 9,1 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. 3 قاباتتى 45 پاتەرلى نەسيە ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى جىل اياعىنا دەيىن اياقتالماق. بۇل «وتباسى بانك» باعدارلاماسى, تۇرعىن ءۇي قۇنى 1 شارشى مەتر ءۇشىن 160 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى.
بۇگىنگى تاڭدا اۋىلداردىڭ 99 پايىزى تازا اۋىز سۋمەن جابدىقتالۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەلەرىن پايدالانادى. 2023 جىلى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارىنا 2,3 ملرد تەڭگە بولىنگەن. وسى جىلى سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىن سالۋ جانە جاڭعىرتۋمەن پيسارەۆ, جاستار, مولودوگۆاردەيسك, الەكساندروۆ, نوۆوترويتسك سياقتى 8 ەلدى مەكەن قامتىلعان. ال تامان, وكتيابر, قاراعاندى اۋىلدارىنداعى جوبالار كەلەسى جىلى اياقتالادى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 15 ەلدى مەكەندى سۋمەن جابدىقتايتىن جوندەۋ جۇمىستارىنا 168 ملن تەڭگە بولىنگەن.
بۇگىنگى تاڭدا 26 اۋىل تولىق جارىقتاندىرىلعان. جىل بويى اۋىلداردى ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جانە كوشەلەردى جارىقتاندىرۋعا اۋداندىق بيۋدجەتتەن 57 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, جارىقتاندىرۋ جۇمىستارى 25 ەلدى مەكەندە جۇرگىزىلگەن.
بيىلعى 18-22 قاراشا كۇندەرى اۋا رايىنىڭ توتەنشە اپاتىنىڭ سالدارىنان 63 ەلدى مەكەن ەكى كۇن بويى ەلەكتر قۋاتىنسىز قالدى. اپاتتى جويۋعا وبلىس باسشىلىعىنىڭ تىكەلەي پارمەنى بولىپ, گەنەراتورلاردىڭ كۇشىمەن الەۋمەتتىك نىسانداردا جارىق ۇزىلگەن جوق. قازىر جاعداي تولىق دۇرىستالدى.
بيىل اۋداندا بارلىعى 1 523 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان, سونىڭ ىشىندە 658 ادام جاڭا اشىلعان تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا تۇرعىزىلدى. الەۋمەتتىك-ءالسىز توپتاردى قولداۋعا 30 ملن تەڭگەنىڭ 28 گرانتى بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە ەلەنا اگوفونوۆا وزىنە بەرىلگەن 1,3 ملن تەڭگەگە بۋلاەۆ قالاسىنىڭ شەتكەرى اۋدانىندا شاشتاراز اشتى.
ماعجان اۋدانىنىڭ مەكتەپتەرىندە 4,5 مىڭ وقۋشى بار. ولارعا ساباق بەرەتىن جانە قىزمەت كورسەتەتىن ءبىر مىڭنان ارتىق قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەدى. بيىل 390 ملن تەڭگەگە بۋلاەۆ قالاسىنداعى №2, سونداي-اق سوۆەت, ۇزىنكول, مەدۆەجە, وكتيابر ورتا مەكتەپتەرىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. ال سارتومار, باتىر بايان, بەنياش مەكتەرىنە 55 ملن تەڭگەگە اعىمداعى جوندەۋلەر جۇرگىزىلدى.
بيىل اۋدان اتى بەرىلگەن ۇلتىمىزدىڭ اقيىق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ 130 جىلدىعى تۋعان جەرىندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتالىپ ءوتتى. سارتوماردا بولعان ءتۇرلى مادەني شاراعا رەسپۋبليكامىزدىڭ ادەبيەتسۇيەر قاۋىمىمەن قاتار الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دە عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار كەلدى. ءسويتىپ, ماعجان ەسىمى حالىقتىڭ جۇرەگىندە جاڭا ەكپىنمەن جاڭعىردى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
م.جۇماباەۆ اۋدانى
