فوتو: اشىق دەرەككوز
ال ەكونوميست, ساراپشى ماماندار ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرماي ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن العا تارتادى. ءبىز وسى ورايدا ەكونوميست ماقسات حالىقتان تۇرعىندار نەسيە الۋدا باستى ەسكەرۋ كەرەك ماڭىزدى ماسەلەلەردى تىزبەكتەپ, ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى سۇرادىق.
«سىزگە نەسيە بەردى دەگەندە, كوزىن جۇمىپ تۇرىپ كەلىسىمشارتقا قول قويىپ شىعادى...»
ەكونوميست ماقسات حالىق نەسيەنى قايتاراردا ارتىق اقشا تولەمەۋ ءۇشىن ەسكەرۋ كەرەك 5 ماڭىزدى ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىنىدىرىپ بەردى:
- قارجى مەنەدجەرىمەن كەزدەسكەندە قانشا پايىزبەن نەسيە بەرىلەتىنىن ءبىلىڭىز.
ادەتتە وسى سۇراققا قارجى مەنەدجەرلەرى نومينالدى پايىزدىق مولشەرلەمە 16-18 پايىز دەگەن سەكىلدى جاۋاپ بەرەدى. مۇنى اتاۋلى پايىزدىق مولشەرلەمە دەپ تە اتايدى. اسىلىندا بىزگە نەگىزگى كەرەكتى پايىز جىلدىق ءتيىمدى پايىزدىق مولشەرلەمە. گسۆ دەپ تۇرادى. گودوۆايا ەففەكتيۆنايا ستاۆكا ۆوزناگراجدەنيە. تۇتىنۋشى وسى مولشەرلەمەنىڭ پايىزىن ءبىلۋ كەرەك. ول زاڭ بويىنشا 2-ءشى دەڭگەيلى بانكتەرگە 10 پايىزدى 56 پايىزعا دەيىن قويۋ رۇقسات ەتىلگەن. بۇل كوميسسيا سىندى بارلىق قىزمەتتى قامتىعانداعى پايىزدىڭ فورماسى. ءبىزدىڭ ەلدە گسۆ 40-50 پايىزدان جوعارى بەرىلىپ جاتادى. ول وتە جوعارى پايىز. ازاماتتار وسىنداي جوعارى پايىزبەن نەسيە السا, ءوزىنىڭ قارجىلىق جاعدايىن ناشارلاتادى. قارىزدىڭ شىرماۋىنا كىرىپ, نەسيەسىن وتەي الماۋ تاۋەكەلى جوعارى. وسى پايىزدىق مولشەرلەمە قاي بانكتە تومەن سول بانكپەن كەلىسىمشارت جاساۋعا بولادى. بۇل نەسيە الاردا ءبىرىنشى ءمان بەرۋ كەرەك دۇنيە.
- كەلىسىمشارتتى وقىپ شىعۋ كەرەك.
بىزدە كوبىنەسە ازاماتتار سىزگە نەسيە بەردى, «ودوبرەنيە» الدىڭىز دەگەندە قۋانىپ كەتەدى دە, كەلىسىمشارتتىڭ ءار بەتىنە كوزىن جۇمىپ تۇرىپ قول قويىپ بەرەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. كەي كەلىسىمشارتتاردا مىناداي ءبولىم بولادى: «ەگەر جىلدىق ينفلياتسيا 10 پايىزدىڭ ۇستىندە بولسا وندا بانك نەسيە پايىزدارىن قايتا قاراستىرادى». سىزگە ەسكەرتپەستەن «رەفينانسيروۆانيە» جاسايدى دەگەن جولدار بار. ماسەلەن, وتكەن جىلى ينفلياتسيا 20 پايىزدىڭ ۇستىنە شىقسا, نەسيەنى اۆتوماتتى تۇردە قايتا قارجىلاندىرۋعا جىبەرە سالادى. ناتيجەسىندە پايىزدار وسەدى. قايتارىپ جۇرگەن نەسيەنىڭ نەگىزگى قارجىسى دا ۇلعايىپ كەتكەندەي بولادى. وسىندايدا ازاماتتار اراسىندا «مەن قانشا تولەدىم, نەگە مەنىڭ نەگىزگى قارىزىم ازايماعان» دەگەن سەكىلدى تۇسىنبەستىك تۋىندايدى.
- كەلەسى ماڭىزدى ماسەلە نەسيەنى الۋ پروتسەسىن راسىمدەۋ ءتارتىبى.
مۇندايدا قارجى مەنەدجەرى نەسيە الۋشىدان بەرەكشەكتى اننۋيتەت جولمەن كەستە بويىنشا تولەيسىز بە الدە تەڭ ءبولىپ تولەۋدى تاڭدايسىز با دەپ سۇرايدى. تۇتىنۋشى تەڭ ءبولىپ تولەۋدى تاڭداعان دۇرىس. اننۋيتەتتىك جولدى تاڭداعاندار ۇتىلادى. ارينە ول ادەمى كەستە بولىپ تۇرادى. ءبىر سومما. شارتتى تۇردە 1 ميلليون تەڭگە العان بولساڭىز اي سايىن 50 مىڭ تولەيسىز دەگەندەي. كوپشىلىك وسى ءتارتىپتى ىڭعاي كورەدى. ال تەڭ تولەمدە 65 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ ءار اي سايىن 500-1000 تگ كەمىپ وتىرادى. ءار ايدا قانشا تولەۋ كەرەك. ونى باقىلاۋعا الاسىز. بۇل ءتارتىپ كوپ ادامدارعا قولايسىز كورىنىپ, بىردەن اننۋيتەتتىك ءتارتىپ بويىنشا تولەم جاساۋدى تاڭدايدى. بىراق بۇل جەردە ازاماتتار ۇتىلادى. ويتكەنى اننۋيتەتتىك جولدا كوپ جاعدايدا پايىز جوعارى بولادى جانە ارتىق اقشا تولەنەدى. مۇندا ەسكەرىلەتىن كەلەسى ماڭىزدى ماسەلە - اننۋيتەتتىك تارتىپتە ءبىرىنشى پايىزدار تولەنەدى, كەيىننەن نەگىزگى قارىز وتەلەدى. ال تەڭ ءبولىپ تولەۋ اتى ايتىپ تۇرعانداي تولەنگەن قاراجاتتىڭ جارتىسى نەگىزگى قارىزدى, جارتىسى پايىزدى جابادى. ماسەلەن, شارتتى تۇردە 1 ميلليون العان ازامات 1 جىل بويى تولەم جاسايدى. 1 جىلدان كەيىن كرەديتىمدى تولىق جاۋىپ تاستايىنشى دەپ قاراسا ءالى 1 ملن جۋىق قارىزى بار بولىپ تۇرادى. مۇندايدا ول 1 جىل بويى بانكتىڭ پايىزىن تولەگەن بولىپ شىعادى. تەڭ ءبولىپ تولەگەندە نەگىزگى قارجى 1 جىلدان كەيىن بارىپ تولەۋ كەرەك بولسا, مىسالى 30 مىڭ تەڭگەدەن نەگىزگى قارجى جابىلسا 300 مىڭ تەڭگەگە نەگىزگى قارجى كەميدى.
- بانك كوميسسيالارىنا ءمان بەرۋ كەرەك.
ءبىرشاما بانكتە 7-8 پايىز كوميسسيا بار. كەلىسىمشارتتا 1 ملن تەڭگە الاتىنداي راسىمدەلەدى. بىراق قولىڭىزعا ميلليون تەڭگە ۇستامايسىز. بانك شوت اشقانى ءۇشىن تاعى باسقا بانك ارەكەتتەرى ءۇشىن كوميسسيا ۇستاپ قالىپ, شامامەن قولىڭىزعا 910 مىڭ تگ اقشا الاسىز. الايدا پايىزدىڭ ءبارى باستاپقى شارتتاعى 1 ميلليون تەڭگەمەن وتەلەدى. كەي بانكتەردە نولدىك كوميسسيا دەگەن بولادى. سول بانكتەن نەسيە العان دۇرىس. سودان كەيىن كوميسسيانىڭ ۇلتتىق بانكپەن رۇقسات ەتىلگەن تۇرلەرى بار. قازىر مۇنى قارجىلىق قاداعالاۋ اگەنتتىگى باقىلايدى. بانكتەر تەك اگەنتتىك قويعان كوميسسيانى الۋعا قۇقىلى.
- ساقتاندىرۋدى سۇراڭىز.
دامىعان مەملەكەتتەردە نەسيە بەرەتىن بانك بىرنەشە ساقتاندىرۋ كومپانياسىن التەرناتيۆ رەتىندە ۇسىنادى. «مىسالى مىنا كومپانيادان ساقتاندىرۋ الساڭىز مىنانشا پايىز از تولەيسىز, كەپىلدەندىرىلگەن, مىنا كومپانيادا پايىزى جوعارى, رەپۋتاتتسياسى جاقسى دەگەن سەكىلدى بالاما ۇسىنادى». بىزدە ولاي ەمەس. بىزدەگى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى, بانكتەردىڭ ەنشىلەس كومپانيالارى بولادى. ولار نەسيە الۋشىدان سۇراماي اۆتوماتتى تۇردە سول كومپانيانى تىركەپ جىبەرەدى. تۇتىنۋشى وسىنداي قۇقىقتىق, قارجىلىق تارتىپتەردى بىلە جۇرسە ارتىق شىعىنسىز نەسيەسىن وتەپ, تولەم قابىلەتى تومەندەمەي قارىزدان قۇتىلادى.
