بىلىكتى ماماندار ەلگە ورالا ما؟

كەيىنگى جىلدارى «ميلاردىڭ جىلىس­تاۋى» باس اۋىرتار ماسەلەگە اينالىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. شەت­ەل­دىك جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىر­گەن جانە دامىعان ەلدەردە جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاندىقتار كوبىنە سول العان ءبىلىمى مەن داعدىسىن تۋعان جەرىندە جۇزەگە اسىرا المايدى. ويتكەنى ولاردىڭ زيات­كەر­لىك الەۋەتىن قولدانۋىنا, ءوزىن ءوزى دامىتۋىنا تولىق مۇمكىندىك جوق. عىلىم مەن تەحنولوگيادا بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن كوپتەگەن جاس وقۋدىڭ وزىق مۇمكىندىكتەرىن سارالاپ, دامىعان ەلدەرگە كوز سالادى. بيۋروكراتيا مەن سىبايلاس جەمقورلىق ‒ ازاماتتاردىڭ وزگە ەلدەرگە قونىس اۋدارۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى. بيىك ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ زاڭسىز ارەكەتتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان كەزدە, بۇل ادامداردى نەعۇرلىم سەنىمدى, ءادىل ورىن ىزدەۋگە يتەرمەلەيدى. بۇل جەردە لايىقتى ءومىر ساپاسى, تارتىمدى جالاقى سياقتى فاكتورلار دا تاڭداۋدان تىس قالمايتىنى راس. ءسويتىپ, ءوز وتانىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەسىن قوسۋعا ءتيىس ازاماتتار ءبىلىمى مەن بىلىگىن وزگە ەلدىڭ گۇلدەنۋىنە جۇمساپ ءجۇر.

وسى تەكتەس پروبلەماعا جۋىردا دەپۋتاتتار دا زەيىن قويدى. «اق جول» پارتياسى پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەتتى وزىق تەحنولوگياسى بار حالىقارالىق كومپانيالاردا جۇمىس ىستەگەن, تاجىريبەلى وتانداستاردىتارتۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ جونىندەگى «KPMG» كومپانياسىنىڭ باستاماسىن قولداۋعا شاقىرعانىن ەسكە سالدى. فراك­تسيا مۇشەلەرى «وسى باعدارلاما قابىل­دان­دى ما, تالانتتى جاستارعا قانداي جاعداي جاسالعان, ولار قانشا جانە قان­داي كومپانيالاردان ەلگە ورالدى؟» دە­گەن ساۋالدارعا اقپارات بەرۋدى سۇراعان. اي­تۋ­لارىنشا, شەتەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, دارداي مامان بولىپ شىققان دارىندى جاستارىمىزدى سول ەلدىڭ كومپانيالارى تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن, جوعارى جالاقىمەن, الەۋمەتتىك پاكەت­پەن قىزىقتىرىپ, وزدەرىندە قال­دى­رۋعا تىرىسادى. مىسالى, رەسەي ۋنيۆەر­سي­تەتتەرى مەن كوللەدجدەرىندە ءبىزدىڭ مەك­تەپتەردىڭ 70 مىڭداي تۇلەگى بار ەكەن. بۇل جاعىنان كورشى ەلدەگى شەتەلدىك ستۋدەنتتەر اراسىندا بىزدەن بارعان جاستار ءبىرىنشى ورىندا تۇر. ول تۋرالى رەسەيدىڭ رەسمي تۇلعالارى دا ماقتانىشپەن اشىق ايتۋدا. ەگەر جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن وتانداستارىمىزدىڭ جالپى سانىمەن سالىستىرساق, وندا رەسەيگە وقۋ­عا كەتكەندەردىڭ ۇلەسى 10 پايىزدان اسادى. ونىڭ ناقتى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ‒ ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى قازاق تالاپ­كەرلەرىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستى­لەۋ­سىز (ۇبت) قابىلداپ, گرانت, ستيپەنديا, جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتەدى, ءبىلىم الىپ شىققاننان كەيىن جۇمىس ورنىن, ءتىپتى ازاماتتىعىن ۇسىنادى. ال وعان كوپ­تەگەن قاراكوزىمىز قىزىعۋشىلىق تانى­تۋدا. ء«جۇرىپ جاتقان سوعىس سالدارىنان دەموگرافيالىق جانە جۇمىس كۇشى پروب­لەمالارىن شەشۋ ءۇشىن رەسەي ءبىزدىڭ جاس­تارىمىزدى وزىندە قالدىرۋعا مۇددەلى جانە بۇل باعىتتا بارىنشا جاعداي جاساۋى ابدەن مۇمكىن», دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى دەپۋتاتتار.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەك­تە­رى كورسەتكەندەي, قازىردە كادرلارعا دەگەن ەڭ ۇلكەن قاجەتتىلىك ونەركاسىپ, كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا, اۆتوموبيل مەن موتوتسيكل جوندەۋ, كولىك جانە قويمالاۋ, اكىمشىلىك جانە قوسالقى قىزمەت كورسەتۋ, حالىققا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ, سون­داي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا سەزىلىپ وتىر. ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ وسى تۇرلەرى بويىنشا قىزمەتكەرلەرگە كۇتىلەتىن جالپى قاجەتتىلىكتىڭ جيىنتىق ۇلەسى 66,2%-عا جەتكەن. وڭىرلەر بويىنشا قىزمەتكەرلەرگە ەڭ كوپ كۇتىلە­تىن قاجەتتىلىك الماتىدا (4 776 ادام), ودان كەيىن استانادا (2 975 ادام), سونىمەن بىرگە الماتى وبلىسىندا (621 ادام) بايقالدى. تەحنيكالىق داعدىلار مەن ءبىلىمنىڭ وزەكتىلىگى تومەندەيتىن ءۇردىس بەلەڭ العاندا ۇزدىكسىز وقىتۋدىڭ قا­جەت­تىلىگى ارتادى. بۇرىن تەحنيكالىق-كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ شەڭبەرىندە الىنعان ءبىلىم بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋسىز 10 جىلعا جەتكىلىكتى دەپ سانالسا, قازىر كوپتەگەن ماماندىق بويىنشا داعدىلاردىڭ وزەكتىلىگى تەك ەكى جىلدىڭ كولەمىندە عانا ساقتالادى. ەىدۇ تالداۋىنا قا­را­­عان­دا, ەلدەگى جۇمىس بەرۋ­شىلەر ءوز قىزمەتكەرلەرىنە وقۋدان ءوتۋدى بەل­سەن­دى تۇردە ۇسىنبايدى. ءسويتىپ, بىزدە قىزمەتكەرلەردىڭ تەك 3,4%-ى عانا قو­سىم­شا وقۋدان وتكەن. كورىپ وتىر­عا­نى­مىز­داي, كادر الەۋەتى ورنىقتى ەكونوميكا قالىپتاسقان جاعدايدا عانا نىعايا الادى.

بىلىكتى كادرلاردى ەلگە قايتارۋعا ىنتالاندىرۋ تۋرالى ايتار بولساق, الدىمەن بۇل شاراعا الەۋەتتى قاتىسۋشىلار قانداي بەلگىلەر بويىنشا تاڭدالاتىنىن ناقتى انىقتاۋ قاجەت. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (ERI) وڭىرلىك زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەرلان كارىموۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىرىنشى كەزەكتە QS World University Rankings دەرەكتەرى بويىنشا سوڭعى 5 جىل ىشىندە الەمنىڭ ۇزدىك 100 ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي دارەجە العان نەمەسە «Fortune 100» كومپانيالارىندا كەمىندە 3 جىل جۇمىس تاجىريبەسى بار وتانداستارمەن بايلانىس ورناتقان ءجون. بۇل تۇستا بىلىكتى مامانداردىڭ ەميگراتسياسىنىڭ سەبەپتەرىن زەردەلەۋ بويىنشا الەۋمەت­­تانۋ زەرتتەۋلەرىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ, بىرلەسكەن جۇمىستار مەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ەلگە بىلىكتى كادرلاردى تار­تۋ­عا وتاندىق دياسپورالاردىڭ مۇمكىن­دىك­تەرىن پايدالانۋ, ەلدە ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن بەلسەندى ەنگىزۋ قاجەت.

ە.كارىموۆ ەلگە قايتىپ جاتقان وتان­داس­تاردى تۇرعىن ءۇي سۋبسيديالارىمەن, جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەمەن قامتۋ قا­جەتتىگىن ايتادى. زەرتتەۋشىنىڭ پىكى­رىن­شە, قايتارۋ ۇدەرىسىن ازاماتتىقتى ۇزاتپاي بەرۋ, ولاردىڭ بالالارىن بالا­باق­شاعا, مەكتەپكە ورنالاستىرۋ, قو­سىمشا قارجىلاندىرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزى شەتەلدىك عىلىمي قىزمەتكەرلەر مەن كەتكەن وتانداستار اراسىنان پروفەس­سور-وقىتۋشىلار قۇرامىن تارتۋعا جۇم­سال­عان جاعدايدا, جوعارى وقۋ ورىندارىن قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار بىرلەسكەن جوبالارعا قاتىسۋ نەمەسە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقۋ ءۇشىن شەتەلدىك عالىمدار مەن مامانداردىڭ قازاقستانعا قىسقامەرزىمدى ساپارلارىن ۇيىمداستىرۋ ولارعا ەلىمىز­دە­گى وڭ وزگەرىستەردى كورىپ, تۇيسىنۋگە مۇم­­كىندىك بەرەدى. شەتەلدىك عى­لىمي قىز­مەتكەرلەر قىزىعۋشىلىق تانىت­قان جاعدايدا وتاندىق جوو جانىنان كا­سىپ­كەر­لىك ينكۋباتورلار نەمەسە زەرتحانالار قۇرۋ, سونداي-اق جابدىق ساتىپ الۋدى جانە تەحنيكالىق پەرسونالدى جالداۋدى قوسا العاندا, ءوز زەرتحاناسىن اشۋ ءۇشىن گرانتتار ءبولۋ قاجەت. بۇدان بولەك, ءىرى وتاندىق كومپانيالاردىڭ ەلدەن كەتكەن بىلىكتى قىزمەتكەرلەردى مەملەكەت باسەكەگە قابىلەتتى جالاقى تولەۋدى ءىشىنارا جابا الاتىن جۇمىسقا جالداۋعا كوڭىل بولگەنى دۇرىس.