سان عاسىرلىق تاريحى بار, بايتاق جەرى, بايسالدى ەلى بار رەسپۋبليكانىڭ باسشىلىعىنا جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ سالت-سانا, ادەت-عۇرپىنان مۇلدە حابارى جوق, كولدەنەڭ ادامدى تاعايىنداۋ – شەكتەن شىققان كەمسىتۋشىلىك ەدى. سول ورايدا جەلتوقسان كوتەرىلىسى حالىقتىڭ سانا-سەزىمى وسكەندىگىنىڭ, ءوزىن تولعاندىراتىن پروبلەمالارعا ازاماتتىق كوزقاراسىن اشىق بىلدىرە الاتىندىعىنىڭ دا ايقىن كورىنىسى بولدى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن «قازاق ۇلتشىلدىعىن ايىپتاۋ», جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن ناۋقانى كەڭىنەن ءورىس الدى. بۇعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزمەتكەرلەرى قۇلشىنا كىرىستى. جاستاردىڭ باس كوتەرۋىنە قوزعاۋشى بولعاندار, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەندەر جاپپاي جاۋاپقا تارتىلدى. جوق جەردەن پالە ىزدەۋ, قارالاۋ, قۋدالاۋ جۇمىستارى ودان كەيىنگى جىلدارى دا جىمىسقى ساياساتتىڭ استارىندا قىزۋ جالعاسا بەردى. الدىمەن «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن اتاقتى قاۋلى شىقتى. ويدان-قىردان قاشقان, قۋعىن-سۇرگىن كورگەن بارشا حالىقتى باۋىرىنا باسقان, پانا بولعان, قوناعىنا ءتورىن بەرىپ, ءوزى بوساعانى قاناعات تۇتقان, قوشەمەت كورسەتكەن حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنا «ۇلتشىل» دەگەن قارا تاڭبا باسىلدى. بارلىق مەكەمە-كاسىپورىندا, وقۋ ورنىندا ۇلتشىلدىقتىڭ ۇياسىن انىقتاۋ, وسىنداي پيعىلداعى ادامداردى اشكەرەلەۋ, قوعامنان الاستاتۋ ناۋقانى قارقىن الدى. سول جەلەۋمەن كوپتەگەن جاس جۇمىستان بوساتىلدى, وقۋدان شىعارىلدى. كەمسىتۋدىڭ, قورلاۋدىڭ نەشە اتاسىن باستان كەشىردى. ادامدىق تۇرعىدا جۇيكە اۋرۋىنا ۇشىرادى, مامان رەتىندە كاسىپتىك باعىتتا ءوسىپ-دامۋىنا توسقاۋىل قويىلدى. ءبىراز ادام ءتىپتى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلىپ, سوتتالدى.
ەندى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ باستاۋ بۇلاعى, شىعۋ توركىنى, سەبەپ-سالدارى, تاريحي ماڭىزى جونىندە ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز. قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريانىڭ قيتۇرقى ساياساتىنا ساۋاتتى ءارى اشىق تۇردە نارازىلىق ءبىلدىرىپ, قارسى تۇرۋ ەلىمىز تاريحىندا سوناۋ حح عاسىر باسىنداعى 20-30 جىلداردان بەرى بولماعان جايت ەدى. 1986 جىلى جەلتوقساندا الاڭعا شىققان جاستار كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, مۇلدەم جاڭا بۋىننىڭ وكىلى. كەيدە مىناداي وي كەلەدى: «سول ىزعارلى كۇندەرى ىشتەن تىنىپ, ءۇنسىز, ءتىلسىز قالعاندا نە بولاتىن ەدى». ەل بولۋدان, ۇلت بولۋدان قالاتىن ەدىك-اۋ... دەمەك, شىن مانىندە, سەكسەنىنشى جىلدارعى حالقىمىزدىڭ ارى مەن ۇياتى قازاق جاستارى بولدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ كەنەتتەن بۇرق ەتە ءتۇسىپ, الىپ يمپەريانىڭ كوسەمدەرى كۇتپەگەن ادۋىن مىنەزدىڭ بوي كورسەتۋىنىڭ سەبەبى مەن سالدارىن ساراپشىلار ءارتۇرلى تۇسىندىرگەنىمەن, ورتاق بەلگىلەرى بار ەكەندىگىن دە ايتۋ كەرەك. سول كەزدەگى قازاق قوعامىندا قالىپتاسىپ, ءپىسىپ-جەتىلگەن اۋىر احۋال بۇل كوتەرىلىستىڭ جوق جەردەن پايدا بولماعاندىعىن كورسەتەدى.
دەرەكتەر بويىنشا, 1915 جىلدىڭ قارساڭىندا قازاقتاردىڭ سانى 6 ميلليونداي بولعان. وكىنىشكە قاراي, بۇل سان سول سۇراپىل كەزەڭدەردەگى سان قيلى, قانقۇيلى سەبەپتەرگە بايلانىستى اينالاسى وتىز جىلعا تولمايتىن ۋاقىت ىشىندە, ناقتىراق ايتقاندا, 1945 جىلى 2,5 ميلليونعا دەيىن كەمىپ كەتتى. «جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى, 1930-1960 جىلدار ارالىعىندا قازاقستانعا 4 ميلليونعا جۋىق ادام كوشىپ كەلدى. 1962 جىلى ەلىمىزدەگى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 29 پايىزعا دەيىن كۇرت ءتۇستى. ال سول سان ساپاعا اسەر ەتپەي قويمادى. قازاق حالقى ءوز تامىرىنان اجىراي باستادى. سالت-سانا, ءبىتىم-بولمىسىنا قاۋىپ تونگەن ۇلتتىڭ بولاشاعى بۇلدىر تارتتى. ءتىپتى قازاق ءتىلى قولدانىس اياسىنان سىرىلىپ, بارلىق حالىق شارۋاشىلىعى سالالارىنان, ءتىپتى كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى قولدانىستان بىرتىندەپ ىعىستىرىلا باستادى. كەڭەستىك جۇيە كەزەڭىندە, ءبىر دەرەكتەر بويىنشا, قازاق ءتىلى ساباعى 700-دەن اسا مەكتەپتە وقۋ پاندەرى قاتارىنان شىعارىلىپ تاستالدى.
سول كەزدەردەگى قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان, كۇشتەپ اكەلىنگەن سانداعان حالىقتىڭ بۇل ناۋبەتكە ەش كىناسى جوق ەدى. ولاردىڭ بارلىعى دا سولاقاي ساياساتتىڭ, تۇرلاۋسىز تاعدىرلارىنىڭ قۇربانى ەدى. الايدا كوپۇلتتى احۋال, ورتاق تىنىس-تىرشىلىك جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ جان-جاقتى دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. ونىڭ ۇستىنە, «جىعىلعانعا جۇدىرىق» ىسپەتتى, قازاق دالاسىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق تىنىسى دا تارىلا باستادى. رەسپۋبليكا الىپ اتوم پوليگونىنا, ەكولوگيالىق اۋرۋلار وشاعىنا اينالدى. ءسويتىپ, 1970-1980 جىلدارى بۇرىنعىسىنشا قازاقستاندى ورىستاندىرۋ, ۇلتتىق وزىندىك ەرەكشەلىكتەردى جوعالتۋ, قازاق ءتىلىنىڭ اياقاستى ەتىلىپ, قۇلدىراۋى, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ شيەلەنىسۋ ۇدەرىستەرى تەرەڭدەي ءتۇستى.
سونىڭ ءبارى كەلىپ, 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كوكىرەكتى كەرنەگەن اشۋ-ىزا بولىپ اقتارىلدى. بۇتىندەي ءبىر ۇلتتى قورلاعان ورەسكەل وكتەمدىككە جاستار قاۋىمى جالاڭ قولدارىمەن-اق قارسى تۇردى. ولار جوعارعى باسشىلىقتىڭ ارەكەتىنە قارسى وزدەرىنىڭ كەلىسپەۋشىلىگىن اشىق ءبىلدىردى, ءوز حالقىنىڭ ازات ءومىرى ءۇشىن ايقاسقا شىققان سانالى كۇرەسكەرلەر رەتىندە تانىلدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە وسىنداي, توتاليتارلىق ءۇردىس جاعدايىندا ءپىسىپ-جەتىلگەن, تۇبىرىمەن قاتە ۇلتتىق ساياسات سالدارىنان تۋىنداعان العىشارتتار بار ەدى. كوتەرىلىس سانداعان جىلدار سورابىندا مىزعىماس قامال سانالىپ كەلگەن كەڭەستىك يمپەريانىڭ ىرگەسىن شايقالتىپ, كوبەسىن سوگىپ, اقىر اياعىندا ىدىراۋىنا اكەلگەن پارمەندى سوققى بولدى. الماتى كەيىندە باكۋ, ۆيلنيۋس, تبيليسي قالالارىندا دا وتكەن ماسكەۋدەگى ساياسي ورتالىققا باعىنباۋدى كوزدەگەن باس كوتەرۋلەر شەرۋىن ءبىرىنشى بولىپ باستاپ بەردى.
ءسويتىپ, جىلدار جىلجىپ وتە بەردى. كەڭ قانات جايعان جاريالىلىق جەلىمەن توقىراۋدىڭ توڭى ءجىبىپ, تىلدەن تيەك, ويدان تۇساۋ الىنا باستادى. ەلىمىز كولەمىندە ۇلتتىق مادەنيەتتى, تاريحتى, ءداستۇردى تانۋعا بىرىڭعاي ۇمتىلىس ءورىس الدى. ۇلتتىق دامۋدىڭ سەمىپ قالا جازداعان تامىرىنا جاڭا ءنار قۇيىلدى. وسى تۇرعىدان العاندا 1986 جىلعى جەلتوقسان ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن, ۇلتىمىزدىڭ گۇلدەنۋى ءۇشىن, ونىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن تەر توككەن, بەينەت شەككەن ازاماتتاردىڭ بارلىعى ءۇشىن دە قادىرلى, قاسيەتتى.
جەلتوقسان قاھارماندارى وزدەرىن جاپپاي سوققىعا جىعىپ, قاقاعان ايازدا مۇزداي سۋ شاشقانىنا, وزدەرىنە قارسى يتتەر, بتر-لەر, ساپەر كۇرەكتەرى مەن شوقپارلارمەن قارۋلانعان ميليتسيانىڭ ەرەكشە جاساقتارىن, ارناۋلى اسكەرلەردىڭ كۋرسانتتارى مەن سولداتتارىن ايداپ سالعانىنا, سونداي-اق, «بەيبىت جاساقتار» دەيتىندەردىڭ ارماتۋرامەن سوققىنىڭ استىنا العانىنا, جاپپاي تۇتقىنداۋعا قاراماستان, بىرنەشە كۇن بويىنا بۇكىل ەلىمىزدە ءبىر جەردە اشىق, ءبىر جەردە جاسىرىن تۇردە حالىقتىڭ ەركى مەن مۇڭ-قايعىسىن جانىنا جالاۋ ەتىپ, رەسپۋبليكانىڭ دەربەستىگىنە, ەركىندىگىنە جانە تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ جولىنداعى كۇرەستى جالعاستىرا بەردى. ولار دەنساۋلىعىن, بولاشاعىن, ءتىپتى ءومىرىن دە قۇرباندىققا شالدى. سول كەزدەگى ۇل-قىزدارىمىزدىڭ ەرلىگى مەن باتىرلىعى بۇگىندە اڭىزعا, تاعىلىمدى تاريحقا اينالدى. سوندىقتان دا ولاردى ورىندى ماقتانىش ەتە بىلەيىك, كەيىنگى وسكەلەڭ بۋىنعا ۇلگى-ونەگە ەتەيىك.
