كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
شىنىمەن دە, ۇلتتىق كينو دەگەنىمىز نە؟ ول قانداي تالاپتار نەگىزىندە سارالاۋعا ءتيىس؟ تاريحي كينولاردىڭ بارلىعى قازاقى, مۇراتى ۇلتتىق پا؟ نەمەسە ۇلتتىق كينو ءتۇسىرىپ جۇرگەن رەجيسسەرلەردىڭ ءبارى بىردەي تاريحي تاقىرىپتى تۇششىمدى سويلەتە الدى ما؟ قازاق كينوسى قانشالىقتى رۋحىمىزدى وياتا الىپ ءجۇر؟
ارينە, ۇلتتىق كينو ۇعىمىنىڭ اۋقىمى وتە كەڭ عوي. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, تاريحي فيلمدەردىڭ قابىلدانۋ مەن رۋحتى وياتۋ ءھام وتكەنىمىزدى تىرىلتۋدەگى, ۇلتىمىزدىڭ باسىنان وتكەرگەن ءتۇرلى جاعدايلاردى تانىپ, كوركەم تىلدە باعالاي بىلۋگە سىڭىرەر ەڭبەگى ەرەن. سوندىقتان بولسا كەرەك, تاريحي تاقىرىپتارداعى تۋىندىلاردىڭ ءتۇسىرىلۋى – قازاق كورەرمەنى ءۇشىن قاشاندا اسىعا كۇتەتىن قۋانىشتى جاڭالىقتار قاتارىندا. ال ول فيلم تاريحىمىزدى سويلەتۋدەن بولەك, قانشالىقتى كينو ءتىلىن يگەرە الىپ جاتىر – ول دا ماڭىزدى ماسەلە.
قازاق كورەرمەنى تاعاتسىزدانا كۇتكەن سونداي ءفيلمنىڭ ءبىرى – «كوشپەلىلەر» بولاتىن. 2005 جىلى جارىققا شىققان تاريحي تۋىندىنى ءتۇسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن 25 ملن دوللار ءبولىندى. قىرۋار قارجى قۇيىلعان فيلم ءدال سول دەڭگەيدە ۇلتتىق ۇدەدەن شىعا الدى ما؟ ونى كينوسىنشى گۇلنار ابىكەەۆانىڭ مىنا پىكىرىنەن اسىرىپ ايتا الماسپىز: «مەنىڭ ءوز باسىمدا, ونىڭ قازاق كينوسىنا اينالا المايتىنىنا ءاۋ باستان كۇمان بولعان. «كوشپەلىلەر» جوباسىنىڭ قازاق مادەنيەتىنە قاتىسى شامالى. ول قازاق تاريحى نەگىزىندە تۇسىرىلگەن امەريكالىق كينو بولىپ شىقتى».
ابىكەەۆا ءادىلىن ايتتى. راسىمەن دە «كوشپەلىلەردى» تازا قازاقى, رۋحىمىزدى وياتقان فيلم دەپ ايتۋ قيىن. بىراق اتىشۋلى جوبا ودان كەيىن تۇسىرىلەر تاريحي تۋىندىلار ءۇشىن تاماشا تاجىريبە بولعانى ءسوزسىز. «كوشپەلىلەردەگى» جەتىستىكتەن ۇيرەنىپ, كەمشىلىگىنەن ساباق العان اقان ساتاەۆ, رۇستەم ءابدىراش سىندى رەجيسسەرلەر ەندى باسقا تانىم دەڭگەيىندە فيلم تۇسىرۋگە تالپىنىس جاساي باستادى. سونىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسى – «جاۋجۇرەك مىڭ بالا».
2012 جىلى تاريحي تاقىرىپتاعى تىرناقالدى تۋىندىسىن ەكشن جانرىندا باستاعان رەجيسسەر اقان ساتاەۆ قاشاندا كورەرمەن كوكەيىندەگىسىنە ءدوپ تۇسۋگە داعدىلانعان. جوڭعار شاپقىنشىلىعى – ازاتتىق ءۇشىن جان بەرىسىپ, جان الىسقان ءاربىر قازاق بالاسىنىڭ قانىمەن جازىلعان تاريح. اتىنىڭ ءوزى ايگىلەپ تۇرعانداي, فيلم جاۋجۇرەك مىڭ بالانىڭ الەم تاريحىندا ەڭ ۇزاققا سوزىلعان جويقىن ۇرىس – قازاق پەن جوڭعار سوعىسى كەزىندەگى ەرلىك تاعدىرىن پاش ەتەدى. ايتۋلى تۋىندى ەسىمى كەيىنگى ۇرپاققا تاريحي جىرلار مەن اڭىزدار ارقىلى جەتكەن ەرجۇرەك سارباز سارتاي سىندى جۇزدەگەن بوزداقتىڭ تاعدىرىنان سىر شەرتىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەپ, نامىسىن شىڭداي تۇسۋگە تۇرتكى بولدى دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. ەرلىك پەن ماحاببات قانا ەمەس, قاتىگەزدىك پەن قىزعانىشتى قاتار ورگەن فيلم سيۋجەتى ءا دەگەننەن كورەرمەن كوڭىلىنەن شىقتى. XVIII عاسىردا قازاق حالقىنىڭ رۋحى وسى فيلمدەگىدەي بيىك بولعانىنا سارتاي مەن تايماستاي باتىرلاردىڭ ءرولىن كەمەلىنە كەلتىرە كەيىپتەگەن اكتەرلەر ويىنى ارقىلى كوز جەتكىزدىك. ء«بىز ءجۇز بولساق تا, ارقايسىمىز ون جوڭعارعا توتەپ بەرەمىز, سوندىقتان ءبىز – مىڭبىز», دەپ سارتاي باتىردىڭ جاساعىنا قاراتا ايتقان ءسوزى ۇلى دالا رۋحىن تىرىلتكەندەي بولدى. كينودان قاناتتانعان كوپشىلىك ۇزاق ۋاقىت ەرلىك تۋرالى ءفيلمنىڭ اسەرىنەن شىعا الماي ءجۇردى. «جاۋجۇرەك مىڭ بالا», ءسوز جوق, قازاق حالقىنىڭ رۋحىن بيىكتەتىپ, ىنتىماعىن نىعايتقان ناعىز ۇلتتىق فيلم بولدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
«جاۋجۇرەك مىڭ بالادان» جەمىستى باستالعان ساتاەۆتىڭ تاريحي فيلمدەگى تابىستى قادامى اراعا جىلدار سالىپ «توميريس» جانە «قاسىم حان» فيلمدەرىمەن تولىقتى. ساق پاتشايىمى, جالپى تاريحي فيلم ءتۇسىرۋدىڭ قىر-سىرىن رەجيسسەردىڭ ءوزى ايتىپ بەردى: «توميريس» – اۋقىمدى جوبا. ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن بولعان تاريحتى ەكراندا كورسەتىپ قانا قويماي, وقيعانى شىنايى سويلەتە ءبىلۋ سۋرەتكەر رەتىندە ماعان قيىن ءارى قىزىق بولدى. ويتكەنى ۇلتىمىز ءۇشىن ۇلىق ەسىمدەر قاتارىنا ەنگەن ايگىلى ساق پاتشايىمىنىڭ ەرلىگى كۇللى قازاق ءۇشىن قاستەرلى. ارقايسىمىزدىڭ بويىمىزدا ءتوميريستىڭ رۋحى بار. سوندىقتان دا قاتەلەسۋگە, بوساڭسۋعا جول جوق. ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى باستالعان ساتتەن باستاپ ۇزدىكسىز ىزدەنۋگە, ءار دەرەككە دەن قويىپ ساراپتاۋعا, ساق پاتشايىمىنىڭ بولمىسىن بارىنشا جان-جاقتى قىرىنان اشۋ جولىندا تەر توكتىك», دەيدى.
رەجيسسەر رۇستەم ءابدىراش تا ساتاەۆ سالعان سۇرلەۋدى ءساتتى جالعادى. ول تۇسىرگەن قوس ءبولىمدى «قازاق حاندىعى. الماس قىلىش» جانە «قازاق حاندىعى. التىن تاق» فيلمدەرى دە كورەرمەنىن رۋحتاندىرعان تۋىندىلار قاتارىندا. كينوكارتينا بارىنشا سيۋجەت نانىمدىلىعى مەن ەكشن ادىستەرىن يگەرۋگە باتىل قادامدار جاساعان. سول ارقىلى ءفيلمنىڭ وقيعا ديناميكاسىن ارتتىرىپ, درامالىق قايشىلىعىن قالىڭداتقان. قايرات كەمالوۆ, ەركەبۇلان دايىروۆ, دوسحان جولجاقسىنوۆ, يىسبەك ءابىلماجينوۆ, ايان وتەپبەرگەن, مەيىرعات امانگەلدين, نيازبەك شايسۇلتانوۆ, قارلىعاش مۇحامەدجانوۆا, ىڭكار ءابدىراش, الىشەر سۇلەيمەنوۆ باستاعان اكتەرلەر جۇمىسىنان دا ءساتتى ىزدەنىستەر ءىزىن كورۋگە بولادى.
سول سەكىلدى جۋرناليست مايا بەكباەۆا تۇسىرگەن دەرەكتى فيلمدەگى الاش ارىستارىنىڭ تسيكلدى تاريحىنان رۋح الىپ, تانىم كەڭەيتكەن كوزىقاراقتى كورەرمەن جەكەلەي تۇلعالار تۋرالى تۇسىرىلگەن «مۇستافا شوقاي», «امىرە» سىندى كوركەم فيلمدەردىڭ دە جارىققا شىعۋىن جاڭالىققا بالاپ, تاعاتسىزدانا كۇتتى.
ازاتتىق رۋحى دەگەننەن تۋىنداپ وتىر, قازاق الاش ارىستارى بەينەسىنىڭ كينو تىلىندە سويلەۋىن ۇزاق كۇتتى. وقتىن-وقتىن تابىستى تالپىنىستار جاسالعانىمەن, كوپشىلىگى كەمشىلىگىمەن قاتار ءجۇردى. سول سەبەپتى دە كوركەم تۋىندىلارعا جالعان ۇران نەمەسە حرونولوگيالىق دەرەكتى فيلم جانرىنان اسا المايتىن قويىرتپاق كينولاردى تەلۋمەن كوڭىل جۇباتتىق. البەتتە, ونىڭ كوركەم دۇنيە ەمەس ەكەندىگىن, تاقىرىپ تەرەڭىنەن قاۋزالماي تەك تەڭىزدىڭ بەتىن عانا قالقۋمەن شەكتەلگەنىن ءبىلىپ تۇرساق تا, مويىنداعىمىز كەلمەدى. باقىتىمىزعا وراي قازاق كينو الەمىنە الاش ارىستارى ارتقان اماناتتى ارقالاپ رەجيسسەر مۇرات ەسجان باستاعان شىعارماشىلىق توپ «اباي جولى», «احمەت.ۇلت ۇستازى», «مىرجاقىپ. ويان, قازاق!» سەريالدارىنا سونى جول سالىپ, ساناعا سىلكىنىس جاساعانىن كورگەندە, قازاق ءۇشىن شىن مانىندە, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعانداي قۋانىشتى كۇيدى باستان كەشتىك. سەبەبى الاش تاقىرىبى – ۇزاق كۇتكەن ۇلاعات, وتەلمەگەن پارىز ەدى.
– احمەت تۋرالى ەرتە ويلاندىم. ونەگەلى ومىرىنەن فيلم تۇسىرۋگە تاتيتىن قانداي تۇلعالار بار دەسە, مەنىڭ ويىما الدىمەن احمەت ورالاتىن. كەيىن كينو سالاسىنا ارالاسقاننان كەيىن دە احمەت ويىمدا ءجۇردى. ورايى ەندى كەلگەن ەكەن. اقاڭنىڭ وبرازىن اشۋ ءۇشىن كوپ نارسەنى قامتۋعا قارماندىق. بۇل ارادا مەنىڭ ماقساتىم ونەر تۋىندىسىن جاساۋ ەمەس. تۇسىرگەن كينوم تەلەسەريال نەمەسە كوركەم شىعارما بولسىن دەگەن وي بولعان جوق. اقاڭ ارقىلى جاڭالىق اشايىن, ءوزىمدى كورسەتەيىن دە دەمەدىم. بار ماقساتىم قانداي ءادىستى قولدانسام دا اقاڭنىڭ بيىك تۇلعاسىن, سىنباس رۋحىن كورەرمەنگە جەتكىزۋ, وسى رۋح ارقىلى كورەرمەن جۇرەگىنە ساۋلە بەرۋ بولدى. سوسىن دا ءبىز بۇل تەلەحيكايادا دەرەكتى ءفيلمنىڭ دە, كوركەم ءفيلمنىڭ دە ەلەمەنتتەرىن ارالاستىرىپ پايدالانا بەردىك, – دەيدى التى ءبولىمدى «احمەت. ۇلت ۇستازى» تاريحي سەريالىنىڭ رەجيسسەرى مۇرات ەسجان.
تەك ءبىر عانا اتتەگەن-ايى – وسىنداي اۋقىمدى دا قازاق ءۇشىن قاستەرلى ۇلكەن تاقىرىپتار قاۋزالعان جوبالارعا بولىنەر قارجىنىڭ ماردىمسىزدىعى دا كوپ جەردە شىعارماشىلىق مۇراتتى جۇزەگە اسىرۋدا قولبايلاۋ بولعاندىعى جاندى جابىرقاتادى. ونىڭ جايىن فيلمدە باستى رولدە ويناعان اكتەر بايعالي ەسەناليەۆ اشىنا ايتىپ بەردى. ءوزىنىڭ بۇل رولگە قالاي تاڭدالىپ الىنعانى جونىندە دە اڭگىمەلەدى.
– تەاتردا «اباي» سپەكتاكلى قويىلعالى جاتسا اكتەرلەردىڭ بارلىعى تاقيا كيىپ كەتۋشى ەدى. سول سياقتى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى كينو تۇسىرىلەدى دەگەن حابار تاراعاننان-اق تانىستارىمنىڭ بارلىعى شەتىنەن اقاڭدىكىندەي شوقشا ساقال قويا باستادى. ارقايسىسىنىڭ احمەت رولىنەن دامەلى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ەدى. سولاردىڭ اراسىنان قايسىسى لايىقتى دەپ پورترەتتىك ۇقساستىق ىزدەپ جۇرگەنىمدە, رەجيسسەردىڭ تاڭداۋى ماعان تۇسكەن ەكەن.
ءا دەگەندە سەنە المادىم. ويتكەنى ۇمىتكەرلەر كوپ بولعانىمەن, ماعان كەلگەندە اناۋ ايتقانداي قاتاڭ كاستينگ تە جاسالمادى. تەك رەجيسسەر سىر سۋىرتپاقتاپ, ۇزاق اڭگىمەلەستى. سول سۇحباتتاسۋدان كەيىن-اق سانامدا جىلت ەتكەن ءۇمىت ساۋلەسى سونە باستاعانداي ەدى. رەجيسسەر ارمانىما ءاتۇستى قاراعانداي بولدى. وزىمە «ىركتەۋدەن وتپەدىم» دەپ كەسىم دە شىعارىپ قويدىم. سويتسەم, مۇرات مەنى باسقا ادىسپەن تاڭداعان ەكەن. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن بەرگەن سۇحباتىمدا: «الاش ارىستارىنىڭ بىرەۋىنىڭ ءرولىن ويناسام, ارمانىم جوق» دەگەن ەدىم. اللا سول تىلەگىمە جەتكىزىپتى, – دەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءرولىن ويناعان اكتەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بايعالي ەسەناليەۆ ءتۇسىرىلىم كەزىندەگى قيىندىقتارعا دا توقتالدى. – مەنىڭ جانىمدى ۋداي اشىتقان ءبىر جايت – ول ۇلتتىق تاقىرىپتاعى تەلەحيكايالارعا قارجىنىڭ وتە از بولىنەتىندىگى. اقاڭ ءۇشىن, ونىڭ تاعىلىمعا تولى ءومىرى ءۇشىن 6 سەريا وتە از. بىراق شىعارماشىلىق توپ جوقتان بار جاساپ, وسىنداي تاعىلىمى مول تۋىندىنى ومىرگە اكەلدى. ماسەلەن, «سوڭعى وكىم» دەگەن فيلم ءتۇسىرىلدى. ەكەۋىنىڭ بيۋدجەتىن سالىستىرساڭ, سونىڭ جۇزدەن ءبىر بولىگىن عانا التى سەريالى تەلەحيكاياعا بولەدى ەكەن. ال اناۋ ەكى-اق سەريالى فيلمگە ميللياردتار جۇمسالادى مىسالى. شىركىن-اي, رەجيسسەرىمىز مۇرات ەسجاندا ونداي مۇمكىندىك بولعاندا, ول بۇكىل الەمدى تاڭعالدىراتىن پولوتنو جاسار ەدى. سەبەبى مۇرات الاشتىڭ قايراتكەرلەرىن تۇگەل زەرتتەگەن, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا شەكسىز عاشىق جىگىت قوي. سول ماحابباتىنىڭ كۇشى-اق كوپ دۇنيەنىڭ جۇزەگە اسۋىنا سەبەپ بولدى.
ال تانىمعا توڭكەرىس اكەلگەن سەنساتسيا «ويان, قازاق!» سەريالىنىڭ ىقشامدالىپ, فيلم رەتىندە كينوتەاتردان كورسەتىلۋى بولدى. ءدال سول ساتتە ادەتتەگى ءجيى ايتىلاتىن ء«بىزدىڭ ەلدە تاريحي كينولار از تۇسىرىلەدى. مۇنداي دۇنيەلەردى حالىق كورمەيدى, تۇسىنۋگە كوپشىلىكتىڭ دەڭگەيى جەتپەيدى» دەگەن قاساڭ تۇسىنىكتىڭ كۇل-پارشاسى شىقتى. دەمەك, كىلتىن تاۋىپ, جۇرەكتى قوزعايتىن تۋىندى تۇسىرە الساڭ, ونى قابىلداۋعا قارتتىڭ دا, جاستىڭ دا ساناسى سەرگەك ەكەن. كورسەتىلىمگە كىرەتىن بيلەت تاپپاي سەندەلگەن ءنوپىر حالىقتىڭ ىقىلاسى, اپتالىق رەيتينگتىڭ كوشىن باستاعان «ويان, قازاقتىڭ» قارقىنى شىن مانىندە رۋحتى وياتقان وقيعا بولدى.
– رەجيسسەر حابارلاسىپ, «ويان, قازاقتىڭ» ىقشامدالىپ, كينوتەاترعا جالپىۇلتتىق پروكاتقا شىعاتىنىن ايتقاندا, شىنىمدى ايتسام, ونىڭ وسىنشالىقتى تابىسقا جەتەتىنىنە كۇمانىم بولدى. «التى سەرياسىن كورىپ قويعان كورەرمەن قالتاسىنداعى اقشاسىن قۇرتىپ كينوتەاترعا تاعى دا كەلە قويار ما ەكەن؟» دەگەن ويلار مەنى كەرى تارتا بەردى. بىراق العاشقى كۇننەن-اق اتويلاپ كينوتەاترعا اعىلعان كورەرمەننىڭ قاراسى, اسىرەسە, جاستاردىڭ شەكسىز ىقىلاسى قوعامدا قالىپتاسقان قاساڭ تۇسىنىكتى جوققا شىعاردى. سول كەزدە قاتەلەسكەنىمە, «ويان, قازاقتىڭ» كوكىرەگىندە ساۋلەسى بار جاستاردى وياتا العانىنا قۋاندىم. ال اكتەر رەتىندەگى ءوزىمنىڭ ىشكى سەزىمدەرىمە توقتالسام, الاش ارىستارىنىڭ ءومىر جولى, ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز جولىنداعى جانكەشتىلىگى سانامدى سىلكىدى. ءبىز اقاڭ مەن جاقاڭداي تۇلعالارعا ماڭگىلىك قارىزدارمىز, – دەپ اعىنان جارىلدى فيلمدە مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ءرولىن ويناعان اكتەر باقىت قاجىباەۆ.
ءيا, كينو – قوعام ءومىرىنىڭ ايناسى. ۇلتتىڭ ۇستىنى مەن ۇلىلىعىن كەزىندە ادەبيەت ارقىلى تانىپ, تارازىلاساق, بۇگىندە ول قىزمەت ۇلتتىق كينەماتوگرافيا تىلىنە كوشىپ ۇلگەردى. ويتكەنى جاھاندانۋ ءداۋىرى جاپپاي ۆيزۋاليزاتسيا جاعىندا. نە نارسەنى دە كوزبەن كورىپ بارىپ, كوڭىلگە توقۋ – زاماننىڭ ءوز تالابى. دەمەك, بۇگىنگى قازاق كينوسىنىڭ اياق الىسى مەن دەڭگەي-دارگەيى – ۇلتتىق رۋح پەن جالپى قازاقى بەت-بەينەمىزدىڭ باستى ءھام نەگىزگى كورسەتكىشى ەكەندىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «ويان, قازاقتىڭ» كينو الەمىندە جاساعان سىلكىنىسى – رۋحاني ورتا ءۇشىن ناعىز جاڭالىق بولعانى ءسوزسىز. دەمەك, «حالىق – توبىر, تەرەڭ دۇنيەنى تۇسىنبەيدى» دەگەن تار تۇسىنىك كەلمەسكە كەتكەن ەكەن. از عانا اقشاعا الاش رۋحىن اتويلاتىپ, كۇللى قازاقتى وياتقان, قالعىپ كەتكەن نامىسىمىزعا قان جۇگىرتىپ, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ءوزىمىزدى تانىتقان ءفيلمنىڭ تاعىلىمى تەڭدەسسىز, ەندەشە! «ويان, قازاق» – ۇلتتىڭ رۋحىن وياتقان فيلم!
