حالىق ۋنيۆەرسيتەتى

قاعاز جۇزىندە «ەركىن ەل­دەر­دىڭ تەڭ پراۆولى وداق­تاستارى» بولىپ جازىلىپ كەلگەن كەڭەس وداعى ءىس جۇزىندە بوداندىق بۇعاۋىنداعى ەلدەردىڭ ءبىر ورتا­لىققا باعىندىرىلعان مودەلى ەدى. نوقتاعا باسى سىيمايتىن ەجەلدەن ەركىن ەلدى جۋاسىتۋ ءۇشىن كامپەسكە, ۇجىم­داستىرۋ, رەپرەسسيا, سوعىس, تىڭ يگەرۋ سياقتى زوبالاڭدى باسىنان وتكەرىپ, كوممۋنيستەر باستاعان ۇكىمەت يەلەرى «كەمەلدەنگەن سوتسياليزمنەن ءوتىپ, كوممۋنيزمگە اياق باسۋىن» تويلاپ جاتقان ءداۋىردىڭ بارلىق كەزەڭىندە دە ۇلتتىڭ ءوز ىشىندە اعىنعا قارسى اعىس توقتاماعان ەكەن. ۇلتىنىڭ بولاشاعىن ويلايتىن ءاربىر كوزى اشىق ازامات وسى اعىنعا قارسى اعىستىڭ ءبىر تولقىنى بولىپ, ۇلكەن اعىسقا كۇش بەرىپ وتىرىپتى. ۇكىمەتتىڭ ءوز يدەولوگياسى ءۇشىن, ءوز پايداسى ءۇشىن شىعارعان ءاربىر قاۋلىسىن ۇلتىنىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋعا تىرىسىپتى. ۇلت تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستىڭ جاڭا فورماتىن تاپقان ەكەن. قانىش ساتباەۆ مۇمكىندىكتى پايدالانىپ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرىپ, عالىمدار شوعىرىن ۇلتتىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتىپتى. سول اكادەميانىڭ ءبىر عانا اكادەميگى الكەي مارعۇلان اتقارعان جۇمىستىڭ ولشەۋسىز باعاسىن كىم شىعارا الادى؟ قازاق ۇلتىنىڭ بۇكىل سالتاناتتى ءومىرىن تۇگەل كورسەتە العان جازۋشىلاردىڭ ەڭبەگىن نەمەن باعالاۋعا بولادى؟ م.اۋەزوۆتىڭ 1916 جىلعى ۇلت- ازاتتىق كۇرەستى, وتارشىلداردىڭ جاۋىزدىعى مەن وپاسىزدىعىن قانىن سورعالاتا سۋرەتتەگەن «قيلى زامانىنا» تەڭ كەلەر كوركەم دۇنيە بار ما؟ قازاق تاريحىن ساناعا قۇيعان ءى.ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەرىن» وقىماعان سول ۋاقىتتا قازاق بولدى ما؟ وتكەن ومىرلەرىنە ساعىنىشىن باسقان اكەلەرىمىزدىڭ قۋانىشتى كوز جاسىن كورگەنبىز. بۇلاردىڭ بارلىعى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس­تىڭ ىشكى, تەرەڭ اعىسى بولاتىن. قازاق قوعامىندا وسىنداي ۇلكەن رۋحاني قازىنا بەسىگى بولعان, تاۋەلسىزدىك شامىن ءار جۇرەككە جاققان ءبىر تاريحي مەكەمە بولعان. ول – م.اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىندە ورنالاسقان الماتى قالالىق قازاق ادە­بيەتى مەن ونەرىنىڭ حالىق ۋني­ۆەر­­سيتەتى. مۇنىڭ اشىق جۇمىس ىستەۋىنە سول ۋاقىتتا ماسكەۋدەگى ء«بىلىم» قوعامى ۇسىنعان جوبا مۇم­كىندىك بەرگەن. ول جوبادا قوعامدىق نەگىزدە بارلىق جەردە حالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىن اشۋ, سول ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ءبىلىمدى لەكتورلار تارتۋ, سول ارقىلى كوپشىلىككە پارتيا ساياساتىن, ءسوتسياليزمنىڭ جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاۋ مىندەت­تەل­گەن. ەلدە ءتورت مىڭنان استام حالىق ۋنيۆەرسيتەتى جۇمىس ىستەگەن ەكەن. ال الماتىداعى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىن اعىنعا قارسى جۇزگەن الىپ كەمەگە ۇقساتۋعا بولادى. ويتكەنى بۇل ۋنيۆەرسيتەت ء«بىلىم» قوعامى ۇسىنعان جولمەن ەمەس, قازاق ۇلتىنا كەرەكتى جولمەن جۇرگەن. جوعارىدان بەرىلگەن نۇسقاۋدى ءوز ماقساتتارىنا ادەمى ۇيلەستىرگەن. قۇنى كەتىپ, جوعالىپ بارا جاتقان قازاق رۋحاني مۇراسىن تىرىلتۋگە, قالعىپ كەتكەن ۇلتتىق سانانى وياتۋعا, ۇلتىمىزدىڭ شىنايى تابيعاتىن, وتكەن شىن تاريحىن تانىتۋعا باعىتتالعان. بۇل ۋنيۆەرسيتەتكە 35 جىلداي اكادەميك راحمانقۇل بەردىباي رەكتور بولعان. 500-دەن استام ءدارىس وتكىزگەن. «وسى ءۇشىن العان وردەنىڭىز بار ما؟» دەگەن ءتىلشى سۇراعىنا: «بەس ءجۇز ساباعىم – بەس ءجۇز وردەن», دەپ جاۋاپ بەرىپتى عالىم. بۇل ۋنيۆەرسيتەت جۇمىسى تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى الماتىدا تۇرعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى, سول كەزدەگى ستۋدەنت جاستار اڭىز ەتىپ ايتادى. ءبىز ول تۋرالى ءسوز ەتكەلى وتىرعانىمىز جوق.

تاعدىر بۇيىرىپ, «اكا­دە­ميك­ ر.بەردىباي زەرتتەۋ­لە­رىندەگى تۇركى­لىك جانە ەتنوپەداگوگيكالىق تاربيە الەۋەتى» اتتى عىلىمي جوبام سول كەزدەگى عىلىم جانە ءبىلىم مينيسترلىگى جاريالاعان كونكۋرستا جەڭىسكە جەتتى. سول جوبا جوسپارىنا سايكەس وسى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دارىستەرىن ىزدەستىردىم. وپ-وڭاي تاۋىپ الىپ, وقىپ شىعارمىن دەگەن ويىم بولعان. بىراق وعان قول جەتكىزە المادىم. تەك مۇراگەرلەرىنىڭ رۇق­سا­تىمەن اكادەميكتىڭ ءوزىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان وسى دارىستەرگە بايلانىستى جازبالاردى الىپ وقۋىما مۇمكىندىك بولدى. اكادە­ميك ءار كۇنگى جۇمىسى, كوڭىل كۇيى تۋرالى كۇندەلىك جۇرگىزىپ وتىرعان ەكەن. ءار جىلدارداعى قويىن داپ­تەر­لەرى رەت-رەتىمەن قاتتالىپ, ۇلكەن قوراپتارعا سالىنىپتى. ءتۇر­لى قويىن داپتەرلەر ءبىرى-بىرىنە جال­عاسىپ, اكادەميكتىڭ كۇرەسكە تولى ءومىر جولدارىنان ساراڭ, بىراق تولىم­دى سىر شەرتەدى. بۇل – جەكە ادامنىڭ ءومىر جولى ەمەس, بۇكىل قازاق زيالىلارىنىڭ ەل ازاتتىعى جولىن­­داعى كۇرەس جولى. تەك حالىق ۋني­­ۆەر­­سيتەتىندەگى دارىس­تەر تۋرالى جازبا­لار, ونداعى جۇمىس بارى­سىن­داعى ءتۇرلى قۇجات­تار, حالىق ۋني­­ۆەرسيتەتى تۋرالى جاسال­عان بايان­دامالار, ەسەپتەر, باسپا­سوز­دە جاريا­لانعان ماقا­لالاردى جيناق­تاپ, «امانات­تاي ساق­تالعان اسىل مۇرا» دەگەن اتپەن كىتاپ قۇراس­تىر­دىق.

اكادەميك ءدارىس ۇستىندە ساباق تاقىرىبىن, ۋاقىتىن, لەكتوردىڭ اتى-ءجونىن, ولاردىڭ ايتقان ءتۇيىندى ويلارىن, قويىلعان سۇراقتار مەن بەرىلگەن جاۋاپتاردى جازىپ وتىرىپتى. نە دەگەن ۇقىپتىلىق, جاۋاپتىلىق دەسەڭىزشى. بۇل ىستەگەن ءىسىنىڭ جاي ءىس ەمەس, ۇلى ءىس ەكەنىن بىلگەنگە ۇقسايدى. ال ەگەر سول 500 ساباقتىڭ ءبارىنىڭ تۇگەل جازباسى تابىلار بولسا, ۇلكەن ولجا بولار ەدى. ءبىز وسىعان دا قاناعات ەتتىك. بىزدەن كەيىن دە ىزدەۋشىلەر تابىلىپ قالار.

ەندى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن ساباقتار تۋرالى ساراڭ جازبالارعا كەزەك بەرەيىن. حالىق ساناسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ اسىل مۇراتىن تانىتا بىلگەن ءاربىر ساباقتىڭ كوتەرگەن جۇگى ءۇشىن سول ازاماتتارعا شەكسىز ريزا بولاسىڭ. وسىنداي قازاق ازاماتتارى بولعا­نىن ماقتانىش ەتەسىڭ.

1972 جىل, 8 جەلتوقسان. ءىلياس ەسەنبەرلينمەن كەزدەسۋ. «كىش­كەن­تايدان قۇلاققا سىڭگەن اڭگىمەنى كەنەسارى تۋ تىككەن جەردەن جاس­تاي ەستىپ, بويعا سىڭىرگەندىكتەن, جازباسقا بولمادى. تريلوگيانىڭ اتىن ويشا «اق وردا» دەپ قوي­عان ەدىم. قوبىلاندى تاريح­تا­ بىرنەشەۋ. ءبىزدىڭ الىپ وتىر­عا­نىمىز – دەرەككە نەگىزدەلگەن بەرى­دەگى قوبىلاندى. ...ءجۇز شاقتى حاننان ون شاقتى حان الىندى», دەگەن جازۋشى سوزدەرىن ءتۇسىرىپتى قويىن داپتەرىنە. وسى­نىڭ وزىندە قانشاما مالىمەت بار. سۇراق­­تارعا بەرىلگەن جاۋاپتاردان تۇيگەنىمىز: «قاھار» ءۇش جارىم ايدا, «الماس قىلىش» باس-اياعى ءبىر جىلداي ۋاقىتتا بىتكەن. ۇزاق ىزدەنىس, ەرتەدەن ويعا العان ءىستىڭ تەك جازىلۋ ۋاقىتىن كورسەتكەن عوي.

ەنتسيكلوپەديست عالىم الكەي مارعۇلاننىڭ دارىستەرى تەرەڭ تاريحتى جۇيەلەيدى. ءالى كۇنگە وقۋلىقتارعا ەنگىزۋگە قورقاقتاپ جۇر­گەنىمىزگە تاڭعالامىن. قىلى­شى­نان قانى تامعان كوممۋنيس­تىك جۇيە­دەن ىقپاي سويلەگەن, سوي­لەتكەن, تىڭداعان ازاماتتار تاۋەل­سىز كۇنگە جەتۋگە ءۇن قوسقانىن ماق­تا­نىش ەتۋىنە بولادى-اۋ.

1972 جىل, 24 قاراشا. قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى. بايانداماشى – ءا.مارعۇلان.

1979 جىل, 11 قاڭتار. اۋىز ادە­بيە­تىنىڭ تاريحي نەگىزدەرى. بايان­دا­ماشى – ءا.مارعۇلان. مۇندا دا عالىم اۋىز ادەبيەتىن داۋىر­لەرى­مەن تۇسىندىرە وتىرىپ, قازاق دەگەن ۇلتتىڭ ءتۇپ-تامىرىنا شولۋ جاسايدى. تاريحىن ءتۇسىندىرىپ وتەدى. ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى قايدان ىزدەۋ كەرەكتىگىنە, ۇلى تاريح جولىن كورسەتەدى. سول داۋىرلەردە تۋعان جىر-ەپوستاردىڭ دەرەكتىك نۇسقالارىن نۇسقايدى. مىسالى, قوزى كورپەشتىڭ شوقتەرەك تۇبىندەگى بەينەسى التىن اشەكەيدە سۋرەت بولىپ ساقتالىپتى. 1824 جىلى كوكشەتاۋلىق جىرشى بولات «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرىن پەتەربوردا سەنات الدىندا بىرنەشە ساعات بويى ايتىپتى. قىزىق مالىمەت. الكەي مارعۇلاننىڭ ءاربىر ءدارىسى جاڭا الەم اشقانداي اسەر ەتەدى. ر.بەردىبايدىڭ قىسقا-قىسقا جازبالارىنىڭ ءوزىنىڭ اسەرى كەرەمەت. ر.بەردىبايدىڭ ءوزى دە: ء«ا.مارعۇلاننىڭ توعىز ءدارىسى بار, دارىستەرىن تۇگەندەپ, جيناق ەتىپ شىعارۋىم كەرەك ەدى, مۇمكىندىگىم بولماي قالدى, سونى ورىندايتىن ادام تابىلسا», دەيتىن. تاعى دا الكەي عۇلامانىڭ ءبىر دارىسىنە تاقىرىپ قويماي: «الكەي مارعۇلان ءدارىسى» دەپتى. بۇل 1980 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىنداعى ءدارىس. مۇندا جىراۋلار تۋرالى مالىمەت بار. جىراۋلار تاريحى قازاق تاريحى ەكەنى بەلگىلى. تاعى ءبىر قىزىقتى مالىمەت تاۋەكەل حاننىڭ ءىنىسى ورازمۇحاممەد تۋرالى. 1600 جىلى رەسەيدە قاسىم قالاسىنىڭ پاتشاسى بولعان, وتە ءبىلىمدى سۇلتان. كىتاپتارى ساقتالعان كۇمىس سان­دى­­عىنىڭ تاريحى ويلاندىرادى. ءبىلىمىن, كۇشىن پايدالانعان ورىس پاتشاسى بوريس گودۋنوۆتى جاقتاعانى ءۇشىن ولتىرتەدى. مۇراسى تالان-تاراج بولادى. «اتا جۇرتى بۇقارا ءوز قولىندا بولماسا, قاي­راتتى تۋعان ەر عارىپ» دەگەن, مىنە, عا­رىپ­تىك. وسى كۇمىس ساندىقتا ساق­تال­عان باعا جەتپەس قۇندى مۇرالار تۋرالى قولعا تۇس­پەيتىن دەرەكتەر كەل­تىرىلگەن. ىزدە­نۋ­شى تابىلار بولسا, جول سىلتەگەن. ۇلكەن جازبا مۇرالاردى ءسوز ەتكەن عالىم: «قازاقتى جاڭا, جاس جازبالى ەل دەۋ قاتە», دەپ تۇيىندەگەن.

ءا.مارعۇلاننىڭ شوقان ءۋالي­حا­نوۆ تۋرالى ءدارىسى (297-ءدارىس) تەلەديدارعا تۇسىرىلگەن. سوندىقتان كۇندەلىگىندە بۇل ءدارىس تۋرالى جازىلماعان. تەلەۆيزياعا تۇسىرسە دە, ونى كورسەتۋگە «باتىلدارى بارماي» جۇرگەنىن جازعان ەكەن كۇندەلىگىندە. ونى جاقىندا كورسەتتى. جاقسى, مول مالىمەتتەر بار. تەك شوقان تۋرالى ەمەس, ونىڭ اينالاسى, وسكەن ورتاسى, قازاق مادەنيەتى تۋرالى كەڭ ماعلۇمات بەرىلگەن. قانشاما ۇسىنىس زەردەلى زەرت­تەۋشىسىن كۇتىپ تۇرعانداي. ايقاي­لاپ, ۇرانداتىپ كوشەگە شىق­پاي, ۇلتىمىزدىڭ شاشىلىپ جاتقان اسىل مۇراسىن زەردەلەپ, ونى كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق جان­دار­عا زەر توككەندەي سىعىمداپ جەت­كىزە بىلگەن. مىنە, ۇلت ءۇشىن قىزمەت, ۇلت تاۋەلسىزدىگىنە اپارار تازا جول.

1978 جىلعى 12 مامىرداعى ءدارىس تاقىرىبىن «ەرلىك ەپوسى» دەپ اتاپتى. بايانداماشى – ءادي ءشارىپوۆ. پارتيزان جازۋ­شى اتاقتى قاسىم قايسەنوۆ قاتىسىپ, شىعارماشىلىعى تۋرالى ايتقان ەكەن. قاھارلى قاسىم اتامىز: «جازۋشى, اقىن بولامىن دەپ ويلاعان جوق ەدىم. وعان ءومىر اكەلدى. ...جازعاندارىمنىڭ ءبارى – جەر, كىسى, وقيعا تۇگەلدەي ومىردە بولعاننىڭ كوشىرمەسى. ءبىرى جالعان ەمەس. ەسىمدە, تەك ەسىمدە ساقتالعانى. قازىر سوعىستان كەيىنگى سوعىستى جازىپ ءجۇرمىن», دەپتى. «سوعىستان كەيىنگى سوعىس!» بۇل سوعىس – ناعىز قاسيەتتى سوعىس. ءوز ۇلتىنىڭ بولاشاعى, تاۋەلسىز ەل بولىپ, بابالار عۇرپىمەن ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن كۇرەس. وقىپ وتىرىپ تەبىرەنەسىڭ, سول ءبىر اسىل تۇلعالارعا باس يەسىڭ, ءوزىڭنىڭ تىم قوراش ءناپسىڭدى عانا قاناعاتتاندىرار بولمىسىڭا تاعى ءبىر رەت سىناي قارايسىڭ, سىلكىنگەندەي بولاسىڭ.

1982 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانى. ءدارىس تاقىرىبى: «كۇلتەگىن جازۋىنا – 1250 جىل». بايانداماشى – قۇلمات ومىراليەۆ. «ۇلكەن مادەني مۇرانى نىشانداپ ءوتۋ ءداستۇرى بىزدە ءالى دە باياۋ... داعدىلانباعان, تاني الماعان ءوزىمىز كىنالى. تانۋ مەن تانىتۋ – ۇلكەن ءۋازيپا», دەگەن عالىم­نىڭ ءسوزى ءدال بۇگىنگى كۇنى ايتىلىپ تۇر­عانداي, سەلك ەتكىزەدى. مۇنداي ءىرى مۇرالاردى ەمەس, قىلجاقباستار مەن تويشىلاردى ناسيحاتتاپ جۇر­گەن بۇگىنگى كۇنىمىز ءۇشىن ۇلكەن جۇ­رەك­تى عالىمنىڭ الدىندا تىزەمىز بۇگى­لىپ كەتكەندەي. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى­لىعىن تانىتاتىن كەسەك-كەسەك مۇرالارىمىز بار ەكەن. «تاني الما­عان ءوزىمىز كىنالى. تانۋ مەن تانىتۋ – ۇلكەن ءۋازيپا!». الىپ-قوسا­رى­مىز جوق.

عالىمنىڭ كۇلتەگىن جازۋىنا بەرگەن سيپاتتاماسىن ايتپاي كەتكەنىمىز ءجونسىز بولار. «تاريحي ادەبي شىعارما بۇل. بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىن جاعدايى كوپ ايتىلادى. يدەياسى – تۇرىك ەلىنىڭ بىرلىگى, جاۋلارىنا قارسى كۇرەسۋ ماسەلەسى.

ا) ەرلىك, جەڭىس گيمنى.

ءا) ەلدىك سانا كودەكسى.

ب) ەرتەدەگى تۇرىكتىڭ شەجىرە, ساناسىن قالىپتاستىرۋ رامىزى». مىنە, وسىلاي جان جۇرەگىڭدى, قولقاڭدى سۋىرىپ الارداي وتكىر, ءدال ويلارى وقىعان جاندى ءتۇپسىز تەرەڭگە باتىرادى. بۇل تەك قىسقا, اسىعىس جازىلىپ قالعان دەرەكتەر عانا. ال ساباقتى تۇگەل تىڭداپ, ۇعىنعان جاننىڭ ساناسى قالاي اشىلاتىنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. ءاربىر ساباقتىڭ وسىنداي ۇلاعاتى مەن عيبراتى بولعانىن ايتۋ ءۇشىن عانا مىسالدار كەلتىرىپ وتىرمىن.

ءبىز – سوعىسقا قاتىس­قان جاۋىن­گەر­لەردىڭ ۇرپا­عى­مىز. بالا كەزى­مىز­دە مايدانعا كەتىپ قايت­پاي قالعان جالعىزىن, كۇيەۋىن كۇتىپ, وتىن تۇتەتىپ, شاڭىراعىن جىق­پاي, ءۇمىتىن قۋات ەتىپ وتىرعان انا­لاردى, اجەلەردى كورەتىنبىز. ولار­دى بۇكىل ەل سىيلايتىن, قۇر­مەتتەيتىن. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان اكا­دەميك ر.بەردىباي باس­قارعان حالىق ۋنيۆەرسيتەتى وسىن­داي ءۇمىتىن تامىزىق ەتىپ, شاڭى­راعىن كۇزە­تىپ وتىرعان اسىل انا­لاردىڭ كيەلى جولىن ۇستاعان مۇراگەرى سياقتى. ۇلتىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەل بولارىنا سەنگەن, سول كۇندى جا­قىنداتۋ ءۇشىن دابىرايتپاي, ەش­كىم­نەن اقى دامەتپەي, ۇمىتپەن, ارمانمەن ارەكەت ەتكەن عازيز جان­داردىڭ ساۋ­لەلى دە شۋاقتى جولدارى بۇل. وسى­لارداي بولماسام دا, وسى ءبىر قول جەتپەس قازىنانى قولىممەن ۇستا­عانىما, ۇلىلاردىڭ سوز­دە­رىنەن ءنار العانىما, قازاق دەگەن ۇلى حالىقتىڭ ءور ۇلدارى بول­عانىن بىل­گەنىم ءۇشىن دە اللا­عا­ سانسىز شۇ­كىر­لىك ايتامىن. ارماندى ويلار ىسكە اسىپ, ءىزباسارلار ۇلىلاردىڭ تۋىن كوتەرىپ, تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ ورنىق­تى­ بولۋى ءۇشىن كۇرەسۋ بۇدان دا كۇش­تىلىكتى, بۇدان دا بىلىمدىلىكتى تالاپ ەتەتىنىن جاستار بىلسە ەكەن دەيمىن.

جانىمگۇل كامالقىزى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور