ەسىم اتام ەل ىشىندە بەدەلدى بولدى. نەگە دەسەڭىز, ول كىسى الالامادى, باسى ارتىق ءسوز ايتپادى, وعاش مىنەزبەن كوزگە تۇسپەدى. اتام تۋرالى جاقسى سوزدەردى بالا كەزىمنەن ءجيى ەستىپ ءوستىم, ولار – سانامداعى ارحەتيپتەر. بۇگىندە جۇرت اۋزىنداعى اتام تۋرالى ەستەلىك سوزدەردى سارالاپ وتىرسام, ول كىسىنىڭ راسىندا ءوز ورتاسىندا تۇلعالىق, اقساقالدىق دارەجەگە جەتكەنى انىق ەكەن.
ول كىسى: «ادامنىڭ ءمىنىن بەتىنە باسپا», دەپ وتىراتىن. وسىنداي مىنەز بايلىعى ءوزىم ۇستاز سانايتىن اكادەميك زەينوللا قابدولوۆقا دا ءتان ەدى. زامان جەلى قويىننان دا, قونىشتان دا سوققاندا ءبىر اعايىندار زەكەڭنىڭ ۇستىنەن جوعارعى جاققا «دومالاق قاعازدار» جىبەرىپ, ونىڭ ابدەن مازاسىن العان ەكەن, كەيىن وسى جاعداي ءسوز بولعاندا مارقۇم زەكەڭ:
– قايتەسىڭدەر ونى ايتا بەرىپ, وندايلاردى اياۋ كەرەك, – دەپ كەلتە قايىرىپ تاستاعانى ەسىمدە.
اۋىل, ەل ءىشى بولعان سوڭ, اڭگىمە-ايان, جەل سوزدەر بولماي تۇرمايدى, كەيدە سوندايلاردىڭ ءبىر «قاپشىعىن» بۋىپ-ءتۇيىپ جيناپ اتامنىڭ الدىنا اكەپ, «قاپ اۋزىن» شەشىپ, ىشىنەن نەشە تۇرلىلەردى شىعارعىسى كەلگەن اعايىنعا:
– قاراعىم, ءسوز تەرىپ قايتەسىڭ, كىمنىڭ بولسىن جاۋاپ بەرەر جەرى بار ەمەس پە, ادامنىڭ ادامعا سوت قۇرعانى دۇرىس بولماس, – دەپ تيىپ تاستاعانى ەسىمدە.
اتام زامانداستارىمەن بىرگە ءبىرىنشى جاھاندىق سوعىسقا قولدارىنا كۇرەك, قايلا الىپ قاتىستى. مينسكىنىڭ تۇبىندە قارا جۇمىستا (وكوپ قازۋدا) بولدى. سوندا ءجۇرىپ ءاليحان بوكەيحانمەن جۇزدەسىپ, سۇحباتتاستى. وسى كەزدەسۋدى اتام ەرەكشە لەپپەن ايتاتىن. بالا كەزىمىزدە بىزگە «تورە دەگەن جاۋ» دەگەندى ابدەن سانامىزعا شەگەلەپ تاستاعاندىقتان, اتامنىڭ اڭگىمەسىنە تىكسىنىپ قالاتىنمىن. جانى شۋاق, مەيىرىمدى مەنىڭ سۇيىكتى اتامنىڭ اۋزىنان ماعان تۇرپىدەي تيەتىن ء«اليحان تورە» دەگەن ءسوز شىعاتىنىنا تاڭعالاتىنمىن. تاريح ءپانى مۇعالىمىنەن وسى ءبىر تورە تۋرالى سۇراۋعا تالاي وقتالدىم, سۇرامادىم, اتاما دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمە كۇدىك تۇسە مە دەگەن ىشتەي قاۋپىم بولسا كەرەك.
* * *
اتامنىڭ ادامداردى الالامايتىنىنىڭ تالاي كۋاسى بولدىم. ول شەجىرەشىل ەدى, بىراق, ونىڭ شەجىرەسى ادامداردى ءبىر-بىرىنەن الىستاتپاي, كەرىسىنشە, تۋىستىرىپ, ءتۇپتىڭ تۇبىندە «قارعا تامىرلى قازاق» دەگەنگە باستاپ اكەلەتىن. بۇل شەجىرە مادەنيەتى. ءسىرا, مەنىڭ «بار قازاق – ءبىر قازاق» دەپ جۇرگەنىم, وسى وتباسىنداعى قالىپتاسقان شەجىرە مادەنيەتىنەن ءوسىپ-ونسە كەرەك.
اتامنان تاعى ءبىر قالعان ءسوز «قاراقتارىم, نەگە قازاقشا سويلەمەيسىڭدەر», دەيتىن. مەن تاڭعالاتىنمىن, ءبارى قازاقشا, بىراق ول:
– بۇل قازاق ءتىلى ەمەس, – دەپ ءتىل تازالىعىن ءارى ءسوز ءمانىسىن بۇرا سويلەگەندەرگە كوڭىلى تولمايتىن. ول كىسى ءسوزدىڭ ۇلاعاتى, ءسوزدىڭ مايەگى بولادى دەپ وتىراتىن. بالا بولىپ كوپ سوزدەرىنە ءمان بەرمەدىم, تىپتەن ۇعىنا المادىم, بىراق ء«سوز ۇلاعاتى» دەگەن ەسىمدە قالىپتى.
بىرىنشىدەن, بۇل عىلىمي لەكسيكاداعى, ءسىرا, ءسوز سەمانتيكاسىنا قاتىستى ماسەلە, ەكىنشىدەن, ءسوزدىڭ وبرازدىلىعىنا, ۇشىنشىدەن, ء«دوڭ استىنان» تۇسپالداپ سويلەۋ تاسىلىنە قاتىستى بولسا كەرەك.
اتام ايەل زاتىنىڭ «تىلىنە» جەتىك ەدى. الدەنەگە قينالىپ كەلگەن كەلىندەرىنىڭ اتامنىڭ كەڭەسىنەن كەيىن ريزا بولىپ تارقاسقاندارىن تالاي كوردىم. نە ايتتى, تولىق بىلە بەرمەيمىن, ايتەۋىر وتباسىن ساقتاۋدى ۇلگىلى ءىس دەگەنىنە كۇدىگىم جوق. ول كەلىندەردى ماداقتاپ, قولپاشتاپ وتىرعاندى ۇناتاتىن.
ۇيگە تىپتەن ءبىر كەلگەن ادام بولسا دا:
– قاراعىم, ۇيدەگى كەلىن ءتاۋىر بالا ەكەن, – دەيتىن.
ول:
– اقساقال, كەلىنىڭىزدى كورگەن جوقسىز عوي, – دەسە:
– كورىپ قاجەتى جوق, مەن ءوزىڭدى كورىپ تۇرمىن عوي, كەلىننىڭ جاقسىلىعىن سەنەن اڭعارۋدامىن, – دەۋشى ەدى بيازى مىنەزىنە ءتۇسىپ.
كەلگەن قوناق ءدان رازى بولاتىن. بىلاي قاراعاندا ءسال نارسە سەكىلدى, ءىستىڭ استارىنا ۇڭىلسەك, ۇيىسقان وتباسىنىڭ كورىنىسى شىنىندا دا تۇزدە جۇرگەن ەر ادامنىڭ تۇلا بويىنان, كيىم-كيىسىنەن اڭعارىلماي ما؟
تاعى بىردە ول كىسىنىڭ ايەل جاقسىنى دا, جاماندى دا كوبىنەسە كۇيەۋىنەن الادى, سودان ونى بالالارىنا ۇلەستىرىپ بەرەدى, سوندا كەي بالاعا جاقسىلىقتار, قايسىبىرىنە كەلەڭسىزدىكتەر «ەگىلىپ» كەتپەك, سودان كەيىن ءبىر اتا, ءبىر انادان قالايشا بۇلاي بولدى دەپ جاتامىز دەگەنى ەسىمدە قالىپتى.
مەن ءار ادامدى دا وت دەمەكپىن. وتسىز ادام جوق. وت ازايسا ادام قارتايادى, وت سونسە ادام تىرلىكتەن قالادى. تاربيە دەگەن ادام بويىنداعى وتتى ءوشىرىپ الماۋ نەمەسە شامادان تىس ءورشىتىپ الماۋ, ەكەۋى دە قاۋىپتى. وتتىڭ وت قالپىندا جانۋىن مەن ادامشىلىق ءورىسى دەيمىن. وت لاپىلداپ كەتكەندە ەكسترەميستەر, تەرروريستەر, رەۆوليۋتسيونەرلەر, سوعىسقۇمارلار ءوسىپ شىقپاق. گرەك ميفولوگياسىنداعى قۇدايلاردىڭ وتتى ادامدارعا بەرمەگەندىگىنىڭ ءمانىسى دە وسى بولسا كەرەك. قۇدايلار بەرمەگەن وتتى ۇرلاپ العان پرومەتەي بەينەسى رەۆوليۋتسيونەرلەردىڭ سيمۆولى بولعانى دا كوپ ماسەلەنى اڭعارتادى. قازاق دۇنيەتانىمىندا سابىر دەگەن ۇعىم بار. سابىرلى بولۋ – اقىلدىلىقتىڭ, زيالىلىقتىڭ بەلگىسى. پاراساتتى ادام سابىرلى بولادى. اتامدا مىنەز سابىرلىعى مول ەدى.
* * *
ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ۇلكەندەردىڭ دەنى وتىرىك ايتتى, ءبىزدى الدادى, سانامىزدى جالعان ىلىممەن ۋلادى, ەكى ءجۇزدى بولدى, ال, ەسىم اتامنىڭ اتالارى ونداي ىسكە بارماعان سىڭايلى, ولاردىڭ تابيعاتى بولەك, سەنىمى, ءدىنى تازا, اتا-بابا وسيەتتەرىنە ادال بولدى, ولار جاستاردى جالعاندىققا, وتىرىككە ۇيرەتىپ, سانالارىن ۋلامادى. ءبىزدىڭ ۇرپاق, قازاق بولعانىمىزدى «كىنا» ەتىپ تاققان زاماندا عۇمىر كەشتى. باي – نادان, بي – الداۋشى, قازاق بولىپ عۇمىر كەشۋ ارتتا قالۋشىلىق, قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الۋ – ساۋاتسىزدىق, الدا – «جارقىن بولاشاق كوممۋنيزم». مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ تابيعاتىمىزدى, بويىمىزداعى وتىمىزدى بۇزدى, ءراسۋا ەتتى. سول شۇڭقىردان ەندى-ەندى شىعىپ كەلەمىز.
وتىرىگى مول قوعامدا سابىر دەگەن ءوز ماعىناسىن جويىپ الادى ەكەن. مۇنداعى سابىر دەگەن ايتقانعا كون, ايداۋعا ءجۇر دەگەن – قۇلدىق سانا شىرماۋى. توزىمدىلىك دۇرىس شىعار, بىراق نەگە بولسىن ءتوزۋ, ول – تۇلعانىڭ ەركىنەن ايىرىلعانى, ادامنىڭ «مەنىنىڭ» جويىلعانى. كەڭەس زامانى ءبىزدى وسىلاي تاربيەلەپ, بويىمىزداعى وتىمىزدى «مۇز-سەنىم» كوممۋنيزمگە اپارىپ ءوشىردى.
حاكىم ابايدىڭ قايعى شىعار ىلىمنەن دەيتىنى وسى. ءىلىم دەگەن شايتاندىق, ال شايتاندا سابىر بار دەپ كىم ايتتى؟
* * *
اتام ء«يسى قازاق» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتۋشى ەدى, سوندا ويلايتىنمىن, قازاقتان وزگە ءيىس شىعىپ تۇرا ما دەپ. راس, قازاقتىڭ وزىنە ءتان ء«يسى» بارىنا كوپ كەيىن عىلىمي ىزدەنىستەر ارقىلى جەتىپ, ونى عىلىمدا «مەنتاليتەت», ء«دىل» دەپ ايتىپ, جازىپ ءجۇر. تەگىندە, ول كىسى ء«يسى قازاقتاردى» عانا ەمەس, كۇللى ءوزى كورىپ, ءبىلىپ جۇرگەن ادام بالاسىن تەڭ سانايتىن. وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى الاپات سوعىس باستالدى. فاشيستەرمەن سوعىس مايدانىنا اتامنىڭ ءتورت ۇلى: اكەم, ىنىلەرى جالەل, قانۋ, ءاديات ارالاستى. ۇلكەن ۇلى اقىن جاندى, سۋرەتشى ءساتجان «حالىق جاۋى» بولىپ تۇرمەدە قايتىس بولدى. ەلدە قاتىن-قالاش, بۇعانالارى بەكىمەگەن بالا-شاعا شۋىلداپ قالدى. كۇندە مايداننان «قارا قاعاز» كەلىپ, جۇرت ازان-قازان, سونىمەن بىرگە قاي مايداننان ءبىر كەم ەمەس ۇجىمشار تىرلىگى. تۇرمىس دەگەن ايتەۋىر ولمەستىڭ كۇنى, اشتىق, جالاڭاشتىق دەگەندەر ءورت بولىپ تۇرعان كەز. ونىڭ ۇستىنە ءبىر ارتىق اۋىز ءسوز بولسا, سەن «حالىق جاۋى» بولىپ «يت جەككەنگە» كەتە بارعانىڭ. ءبىر ۋىس بيداي ۇرلاعاننىڭ كۇنى 15 جىلعا سوتتالۋ. حال وسىلاي, بىراق كۇن كورۋ, ءومىر ءسۇرۋ, بولاشاقتان كۇدەر ۇزبەۋ كەرەك. بارعا تاۋبە ەتكەننەن وزگە امال جوق. وسىنداي جاعدايدا لەبياجى اۋدانىنىڭ كەيبىر ەلدى مەكەندەرىنە كاۆكازدان چەشەندەردى جانە ەدىل بويىنان نەمىستەردى تاسىپ اكەلە باستادى. ول كەزدە ومىردە جوقپىن, ەستىگەنىمدى ايتامىن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى جالتىر كولى جاعالاۋىندا وتىرعان شاعىن اۋىلعا ۇجىمشار جۇمىسىنا سالۋ ءۇشىن ەكى-ءۇش چەشەن وتباسى اكەلگەن, ولار جاداپ-جۇدەگەن, اش, اتام ولارمەن امانداسۋعا بارىپ, حالدەرىن كورىپ, باسقارماعا:
– قاراعىم, مىنالاردى مەن ۇيىمە الىپ كەتىپ ەكى-ءۇش كۇن تاماقتاندىرايىن, مۇسىلماندار ەكەن, – دەسە, باسقارما:
– ەسەكە, بۇل جاۋلار, نەمىستەرگە ساتىلعان, بۇلارعا اياۋشىلىق بولماسىن دەگەن نۇسقاۋ بار, – دەپ قامشىسىمەن جوعارعى جاقتى كورسەتەدى. اتام ايتقانىنان قايتپاي:
– قاراعىم, ءوزىڭ قامشىمەن كورسەتىپ تۇرعان جوعارعى جاعىڭ, ءبىر اللا. ءبارىمىز اللا تاعالا الدىندا تەڭبىز, بۇلار مۇسىلماندار, ءسوزىمدى تىڭدا, – دەيدى.
ءۇش-ءتورت كۇن ەركىندىكتە چەشەندەر ءتاپ-ءتاۋىر بولىپ, ەستەرىن جيىپ السا كەرەك. بۇل مەنىڭ ەستىگەنىم, ال ەندى كورگەنىمدى ايتايىن.
جالتىر كولى جاعالاۋىندا وتىرمىز, مەكتەپ جاسىنا ىلىكپەگەن كەزىم, ۇيگە ساۋ ەتىپ ءبىر توپ چەشەن تۇسە قالدى, ىشىندە ءجيى قاتىناسىپ جۇرەتىن قازاقشا سۋداي چەشەن بار, قالعاندارى قازاقشا تۇسىنبەيدى, ماعان اسەر ەتكەنى كەڭ قالپاقتارى.
– اقساقال, مىنا كىسىلەر كاۆكازدان ءبىزدىڭ تۇرمىسىمىزدى كورگەلى ارنايى كەلگەندەر, قادىرلى ادامدار, ولار ءسىزدىڭ اۋىر جىلدارى ءبىزدى پانالاتقانىڭىزدى ەستىپ, راحمەت ايتۋعا جانە كاۆكازعا قوناق بولىپ قايتۋعا شاقىرا كەلىپ وتىر, – دەدى.
كەلگەندەر راس, راس دەگەندەي باستارىن يزەستى. اتام:
– مەيماندار قوناق بولسىن, سەنىڭ قوناعىڭ بولسا, مەنىڭ قوناعىم, ايت, كىسى كۇتۋ مۇسىلماندىق, مەن بار بولعانى پارىزىمدى ورىندادىم, – دەدى.
تانىس چەشەن اۋدارىپ جاتىر, انالار ءوز تىلدەرىندە شۋلاسىپ كەتتى. اتام:
– قۇداي قالاسا, بارام كاۆكازعا, بىراق كەيىنىرەك, – دەدى.
اراعا ءبىر-ەكى جىل ءوتىپ, تاعى دا كاۆكازعا بارىپ قايتۋعا شاقىرىپ چەشەندەر كەلدى. قازاقتىڭ انا-مىنا جاعدايى ءبىتۋشى مە ەدى, جول تۇسپەدى.
ەدىل بويىنان شۇبىرىپ نەمىستەر كەلدى. كورگەنىم جوق, ەستۋىم, اۋىر حالدە جەتكەنگە ۇقسايدى. سوعىستىڭ ناعىز قىزعان كەزى. ەل ءىشىن «قارا قاعاز» جايلاپ كەتكەن. نەمىس دەسە سوعىس, نەمىس دەسە فاشيست بولىپ, ىزا-اشۋ بەتكە شىعىپ تۇرعان مەزگىل. اتام كەلگەن نەمىستەردى ارالاپ ءجۇرىپ, ابدەن دىڭكەلەرى قۇرىعان ەكى-ءۇش بالالى وتباسىن ۇيىنە العان. كورشى-قولاڭدار:
– ەسىم, مۇنىڭ نە, فاشيستەردى اسىراپ, – دەپ شۋ شىعارعاندا:
– بۇلار فاشيستەر ەمەس, ادام بالاسى عوي, بۇل بەيباقتاردىڭ سوعىسقا قانداي قاتىسى بار, – دەپ كونبەپتى.
سوندا اتانىڭ كىشى بالاسى ءادياتتان «قارا قاعاز» كەلگەن كەز بولاتىن. ويلايمىن, مەنىڭ اتام اقىلدى ەمەس, كەمەڭگەر بولعان ادام. ايتپەگەندە, چەشەندەر سياقتى نەمىستەر مۇسىلمان دا ەمەس, ءتىلى, ءدىنى بولەك, بىراق ادام بالاسى دەپ, ولاردى اتام تۋىس كورىپ قابىلداعان. بۇل بەيبىت, مامىراجاي زاماندا ايتارعا جەڭىل ءسوز. تاعى دا ويلايمىن, «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ», دەگەن حاكىم ابايعا بار عىلىمي ىزدەنىسىمدى ارناعانىم دا وسى اتا تاربيەسى بولار دەگەن ويدامىن.
باتىس ەۋروپانىڭ گۋمانيستى البەرت شۆەيتسەر ادامزات بالاسىنىڭ اۋىر حالىنە ەۋروپا جۇرتشىلىعىنىڭ كىناسى بار دەپ گابوندا ءومىر باقي دارىگەرلىك قىزمەت اتقاردى, سوندىقتان مەنىڭ سانامدا ناپولەون, گيتلەر, ستالين, ت.ب. قانقۇمارلارعا ورىن قالماعان.
اتا تاربيەسىندە بولعاندىقتان مەن ىزگىلىك دەگەن مۇسىلماندىق دەپ ءوستىم. اتام اللا تاعالا جولىنداعى كامىل مۇسىلمان ەدى, ءبارىن ءبىلۋشى ءبىر اللا!
ول كىسى اڭگىمەشىل ەدى. اڭگىمەلەرى تاۋسىلمايتىن, تۇرلەنىپ, نارلەنىپ, قۇنارلانىپ وتىراتىن. ءوزى كەلىستى, كەلبەتتى جان ەدى. كوپ ادام كوزىنە كوزىن تىگىپ تۋرا قاراي المايتىن. ات جاقتى, دوڭەس قىر مۇرىندى, تىنىس ارناسى كەڭ, بىراق جۇقا بولاتىن. ەرنى قالىڭ ەمەس, جۇقالاي ما, قالاي؟ ەكى بەتىنىڭ جوعارعى ءتۇسى قىزعىلت تارتىپ تۇراتىن, ءوزى اققۇبا ەدى, ماڭدايى قاسقا, بيىك, قۇلاقتارى ادەمى, دومبەلشە, ول كىسىنىڭ وتىرعانى كەيبىرەۋدىڭ تۇرەگەپ تۇرعانىنداي ماعان اسەر قالدىرۋشى ەدى, وتە قارۋلى ەدى. جامباسىنىڭ استىندا قىلشىلداعان وتكىر بالتاسى, باكىسى, ۇستاراسى جانە اقشاسى بولاتىن, كەي-كەيدە ەكەۋمىز وتىرىپ ساناپ قوياتىنبىز.
1916 جىلى قارا جۇمىسقا, مايدانعا بارعانداعى اڭگىمەسىن ايتاتىن.
– كۇنى بويى وكوپ قازىپ, كەشكە قازاقتار جينالىپ دومبىرا تارتىپ, ءان سالامىز, قالعان ۋاقىتتا مەن اڭگىمە ايتامىن, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, ءبىر ايتقان اڭگىمەمدى ەشقاشان قايتالامادىم, – دەيتىن.
اتام ەسىم دۇنيەدەن وتكەندە ون التى جاستامىن, وكىنىشتى. بۇل ءالى دە «ويىن بالاسىنىڭ» جاسى, اتامدى قازىنا دەپ باعالايتىن كەز ەمەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە اتام ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى بىزدەن جىراق قازانتايدا تۇردى, ءجيى قاتىناس بولمادى. سوڭعى جىلدارى قولىندا بولعانىمدا ءبىرشاما اڭگىمەلەردى ەسىمدە ساقتاپ قالار ما ەدىم دەيمىن. اتا مەن نەمەرەنىڭ ءجيى جولىعىپ تۇرۋى ساباقتاستىق ءۇشىن اسا قاجەتتى شارا, ىنتالى جاسقا اتا دەگەن تەلەگەي-تەڭىز اقپارات ارناسى ەمەس پە؟
سوندا دا جادىمدا ساقتالعان بىرەر سوزدەرگە توقتالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ەسىم اتام بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلعان ەمەس, بىراق ادەتتەگىدەي ءدىندار ەمەس ەدى. ءدىن ماسەلەسىنە قاتىستى اڭگىمە بولا قالعاندا, وزىنەن ەكى جاس كىشى ءالىم اتاما ءجون سىلتەپ:
– مۇنداي ءدىن ىسىنە قاتىستى شاريعاتتى الىمنەن سۇراڭدار, ونىڭ وقۋى تەرەڭ, – دەپ وتىرعانىن تالاي ەستىدىم.
كىشى اتامىز ء(بارىمىز ءالىم اتانى سولاي اتايتىنبىز) شىنىندا دا ناعىز عۇلاما. ۇيىنە قاشان بارسام دا قولىندا كىتابى, سالەم الىپ, قىسقاشا ءجون سۇراسقاننان كەيىن قايتادان ءوز كاسىبىنە يكەمدەلگەن سوڭ, اقىرىنداپ بوگەت جاسامايىق دەگەن سىڭايمەن شىعىپ كەتەتىنبىز. بىراق اۋىز ۇيدە بيعايشا اپامىز شاي جاساپ كۇتىپ وتىراتىن, جارىقتىق. كىشى اتام شايعا كەيدە عانا كەلەتىن, كوبىنەسە اپاممەن سۇحباتتاسىپ, شاي ءىشىپ ۇيدەن رازى بولىپ اتتاناتىنبىز. سەبەبى مەن دە, وزگە تۋىستار دا كىشى اتامنىڭ ءۇيىن قاسيەتتى دەپ سانايتىنبىز, بۇل ءبىر, ەكىنشىدەن, بۇل سەكسەنباي بابامىزدىڭ شاڭىراعى دەپ ەسەپتەلەتىن. وتكەن-كەتكەندە كىشى اتامنىڭ ۇيىنە ارنايى بارىپ سالەم بەرمەۋ, مەن ءۇشىن – ادەپسىزدىك. اكەم وسىلاي دەپ مەنىڭ ساناما ابدەن قۇيىپ تاستاعان. ءوز تاراپىمنان كىشى اتامدى ەرەكشە جاقسى كورەمىن, ول اراب, پارسى تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن ءارى كىسى ەمدەيتىن قاسيەتى بار ەرەكشە جان. مەن ءوز اتام ەسىمنىڭ ءىنىسى ءالىمنىڭ قاتار ءومىر سۇرگەن كەزدەرىن, عۇمىرىمنىڭ ساۋلەلى كۇندەرى, جىلدارى دەپ انىق ايتا الامىن. سەبەبى ولار زامانىنىڭ كەمەڭگەرلەرى ەدى. بۇل – جۇرت پىكىرى, مەنىڭ وعان الىپ-قوسارىم جوق. اعايىندى ەكەۋى ەلدىڭ ىرىسى دا, قۇتى دا ەدى. جان جىلىتاتىن ءسوز كەرەك بولسا, ەسىم اتام, جۇيكەسى توزعان دەرتتى نەمەسە ءدىن ىسىندەگى تۇيتكىل بولسا, كىشى اتام. ولار كىسىلىك پەن ىزگىلىكتىڭ ۇلگىلەرى, ەلدىڭ جاقسى ادامدارى بولاتىن. لەبياجى اۋدانى مەن سەلوسىنداعى سول كەزدەگى تۇرعىندارى اقىل-كەڭەس, قايعى-مۇڭى بولسا, وسى كىسىلەرگە كەلىپ, جادىراپ شىعىپ بارا جاتقاندارىن بالا بولسام دا اڭعارىپ قالدىم.
ەسىم اتامنىڭ ايتتى دەگەن سوزدەرىنە ورالساق, ول كىسى «جەلمەن كەلىپ, جەلمەن كەتەر جەل سوزگە ەرمەڭدەر», دەپ وتىراتىن. راس. جاسىم ۇلعايعان سايىن وسى ءسوزدىڭ ماعىناسى اشىلا باستاعانعا ۇقسايدى. جەلمەن نە كەلمەيدى, جەل بولىپ نە كەتپەيدى, سوندا قالاتىنى نە؟ ەرتەدەگى جىراۋلاردىڭ سۋ تۇبىندە جاتقان ءسوز دەگەن مەڭزەۋلەرى دە وسى ماعىنادا ايتىلعان ەمەس پە؟ تىلىمىزدە امبەباپ, عىلىمدا «ۋنيۆەرسال» دەگەن تۇسىنىكتى قولدانامىز. زاماننان زامان ءوسىپ-ونگەنمەن, سۋ تۇبىندە قالاتىن قۇندىلىقتار بولادى, اتام اڭگىمەنى سولار توڭىرەگىندە وربىتەتىن. ەل ىشىندە ادامدار مىنەز-قۇلقىنا, ءىس-قيمىلىنا قاراي سان ءتۇرلى بولاتىنى بەلگىلى جاي. سونداي مىنەزى الىپ-ۇشىپ تۇراتىن «كوشە سوزدەرىن» جيناپ, وتىرعان جەرىندە ولاردى «جىر» ەتەتىن اتامنىڭ ءبىر زامانداسى:
– ەسەكە, ءسىز الەكە (كىشى اتامدى ايتادى) ءبىر اتا, ءبىر انادان تۋعانسىزدار, بىراق مىنەزدەرىڭىز مۇلدەم باسقا. الەكەڭە سالەم بەرە بارسام, سالەمىمدى الىپ بىرەر سوزدەن كەيىن بۇرىلىپ, كىتابىنا ءۇڭىلىپ, مەنى جان دەپ ەسەپكە المايدى, مۇنىسى قالاي, ەسەكە؟ – دەيدى.
اتام بىردەن جاۋاپ بەرمەي, الگى ادام تاعى نە دەر ەكەن دەپ, وعان كوزىن قاداپ ءبىر ءسات وتىردى, انانىڭ دەگبىرى قاشا باستادى. اتامنىڭ كوزى اشىق جاسىل, وتكىر ەدى.
– قاراعىم, ءالىم مولدا, ءدىن جولىندا, ول جەلمەن كەتەر سوزگە موينىن بۇرمايدى, رەنىش قىلما, ونىڭ مىنەزى تۇيىق, – دەدى.
جەل ءسوز دەپ وتىرعانىم, «وسەك سوزدەر», كەي-كەيدە وسىنداي سوزدەردى تەرەتىن اجەپتاۋىر بيلىك باسىنداعىلاردى كەزدەستىرگەندە ەسىمە اتام ءتۇسىپ, «اتتەڭ, شىركىن, وقۋىڭ بولعانمەن, تاربيەڭ شامالى بولعان-اۋ», دەيمىن ىشىمنەن. قازاق تاربيە دەگەن ءسوزدى «كورگەن» دەگەنمەن بىلدىرگەن. پارىقسىزداۋ جاندى قازاق, ونىڭ كورگەنى جوق ەكەن دەپ جاتادى. وسى كورگەنى جوق دەگەنگە تاعى دا ەسىم اتاما قاتىستى مىسال.
اتام سەكسەن بەستەن اسقان شاعىندا اتا-بابا زيراتىنا جاقىن قازانتاي دەگەن اۋىلعا قونىس اۋداردى. ورىمدەي سۇرىپتالعان قاراعايدان كەڭ ءۇي سالدىرىپ, سوندا تۇرىپ جاتتى. شاعىن اۋىل ءۇشىن اتامنىڭ قونىستانۋى وقيعا, اۋىل-ايماق, كورشى-قولاڭ تەگىس, جەكجات-تۋىستار, قۇدالار, كوزكورگەندەر, سول ارادا ءوسىپ-ونگەندەر. قازاقى ءداستۇر بويىنشا, تەگىس سالەم بەرىپ, قۇتتى قونىس ايتىپ جاتىر, ەرۋلىك دەگەن ودان كەيىن بولاتىن شارۋا, اۋەلى سالەم. اتا ءداستۇرى ۇلكەندەر بولعاندا بۇزىلعان ەمەس. اي وتكەن شامادا ءبىر ۇيدەن كەيىن تۇراتىن كورشى ازامات سالەم بەرە كەلىپ:
– اقساقال, شارۋادان قول بوساماي كەشتەتىپ كەلىپ وتىرمىن, عافۋ ەتىڭىز, – دەپتى اڭعال اعايىن.
سوندا اتام كورشى ازاماتتىڭ سوزدەرىن مۇقيات تىڭداپ الىپ, بىلاي دەپتى:
– قاراعىم, ساعان قانداي وكپە, جۇمىسباستىسىڭدار, بالا-شاعا قامى بار, سالەم بەرىپ اتا سالتىمەن كەلگەنىڭە ءدان رازىمىن, اينالايىن, مەن رەنجىسەم, اناۋ سۇلەيمەنگە عانا رەنجيمىن عوي, قاراعىم, – دەپتى.
سۇلەيمەن سالەم بەرىپ وتىرعان ازاماتتىڭ اكەسى, اتامنىڭ قۇرداسى ەكەن, ءجىبى ءتۇزۋ بولعانىمەن, كىسىلىگىندە ءمىنى بارىن ەل ايتادى. اكەڭ سولاي بولعاندا سەن ودان اسىپ قايدا باراسىڭ دەگەن مەڭزەۋدى اڭگىمەگە كۋا بولىپ وتىرعاندار ماعان تالاي
ايتىپ بەرىپ:
– ەسەكەڭ كەمەڭگەر ەدى عوي, – دەپ تامساناتىن.
ول كىسى «مەككە – اركىمنىڭ ءوز ءۇيى», دەپ وتىراتىن. بۇگىنگى تۇسىنىككە سالسام, تۋرا ايتىلعان ءسوز. وتباسى ۇرپاق وسەتىن, تاربيە الاتىن ازاماتتىق مەكتەپ, ارينە, ول سوندىقتان اركىمگە مەككە. وتباسىڭدى مەككەدەي قادىر تۇتپاساڭ, مەككەگە بارىپ نە تاپپاقسىڭ؟ ەسىم اتامنىڭ وزىنەن ساناعاندا التىنشى اتاسى كەنەباي ءبيدىڭ نەمەرەسى نۇرەكەڭ قاجى مەككەگە توقالى ەكەۋى ءۇش جىل ءجۇرىپ بارىپ قايتقان, ول باي, ءدىندار ادام, بالاسى دۋانباسى پولكوۆنيك تۇيتە, ونىڭ بالاسى تەمىرعالى نۇرەكەنوۆ رەسەيدىڭ ءىى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان, باي, ول دا قاجىلىققا بارعان. قاجىلىق – وتباسىنىڭ اڭگىمەسى تولىق, داۋلەت بولعان سوڭ اتقارىلاتىن مۇسىلماندىق ءىس. وتباسىنا, بالا-شاعاعا, كۇيەۋىنە قاراماي مەككەگە تۋرا شاباتىندارعا ەسىم اتامنىڭ «مەككە – اركىمنىڭ ءوز ءۇيى» دەگەن ءسوزىن ايتقىم كەلەدى. بۇل قازاق بابام ۇققان ادامعا «كورپەڭە قاراي كوسىل» دەگەن ەمەس پە؟
* * *
ەسىمدە انىق قالعان وقيعا. نيكيتا حرۋششەۆتىڭ ورلەپ, بەت قاراتپاي تۇرعان كەزى. ادەتتەگىدەي, ۇلكەن استان كەيىنگى اڭگىمە ساياساتقا اۋىستى. ءستاليندى جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ جاتقان يدەولوگيالىق ناۋقان.
اتام پارتيا قاتارىندا بولماعان, ءسوتسياليزمدى جانىمەن قابىلداماعان, دىنىنەن ايىرىلماعان, اتا-ءداستۇرىن, ءتىلىن, ويىن تازا ساقتاعان, كىسىلىكتى, پاراساتتى ادام دەۋىمە دالەلدەرىم جەتكىلىكتى, سولاردىڭ ءبىرازىن عانا قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ وتىرمىن.
اڭگىمە قىزا كەلە, ءتۇيىندى ءسوزدىڭ مەزگىلى جەتتى-اۋ دەگەندە, ەسىم اتام ءبىر سىلكىنىپ, تاماعىن كەنەپ:
– ەستەرىڭدە بولسىن, بۇل وكىمەتتىڭ عۇمىرى ۇزاققا بارمايدى, ونى مەن كورمەيمىن, سەن (اكەمدى نۇسقاپ) شەت جاعاسىن كورەسىڭ, ال مىناۋ (مەنى نۇسقاپ) سول زاماندا عۇمىر كەشەدى, – دەدى.
وتىرعانداردىڭ ءبىرى ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن:
– ەسكە, نەگە ولاي دەيسىز, – دەدى.
اتام:
– ولاي دەيتىنىم, بۇلار ءبىرىن-ءبىرى جامانداپ جاتىر. باسشىلارى ءبىرىن-ءبىرى عايباتتاعان وكىمەتتىڭ عۇمىرى قىسقا. ونداي عيبرات وتكەن زامانداردا بولعان. بالاسى اكەسىنە, ءىنىسى اعاسىنا قارسى شىققان پاتشالاردىڭ ەلدەرى وزگەلەرگە جەم بولىپ وتىرعان, بۇل دا سونىڭ كەبى, – دەدى.
ەشكىم نارازىلىق بىلدىرمەدى, قابىل الدى, كەلىستى.
بۇگىن ويلايمىن, نەتكەن كورەگەندىك. كەمەڭگەرلىكتىڭ وزەگى – كورەگەندىكتە. اتام ايتقانداي بولدى. ستالينگە قارسى شىققان حرۋششەۆ تالتىرەكتەپ بارىپ ءولىپ تىندى. بيلىككە ميحايل گورباچەۆ كەلدى, ول كەزدە اكەم بار, تاۋەلسىزدىكتى كورىپ, ول كىسى 1993 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. مەن بولسام, ەسىم اتام ايتىپ كەتكەندەي, مۇلدەم وزگە زاماندا عۇمىر كەشۋدەمىن. تاڭعالامىن. ساياساتكەرلەر, كەڭەس زامانىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولعاندار:
– ءبىز كسرو-نىڭ ىدىراۋىن بىلمەي قالدىق, – دەسەدى. ال اۋىلدىڭ وقىماعان اقساقالى حح عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا الەمدى تۇپكىلىكتى وزگەرتەتىن گەوساياسي وقيعانى سەزىپ-ءبىلىپ, بولجاپ ايتىپ كەتكەن. سوندا وقىعان كىم, كەمەڭگەر كىم, ساۋاتتىلىق دەگەن نە؟
قادىرلى وقىرمان, ساناڭىزعا سالىپ ويلاي بەرىڭىز, جالپى ءيسى قازاق اۋىلىنىڭ اقساقالدارى تەگىس كورەگەن, كەمەڭگەر بولعان, مەن سولاردىڭ ءبىرىن عانا بايانداپ وتىرمىن!
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك
