ورىس رەجيسسەرى ناتاليا ساتس «مەنىڭ ءومىرىمنىڭ نوۆەللاسى» كىتابىندا 1944 جىلى زاڭعار تۇلعامەن العاش كەزدەسكەندە العان اسەرىن «مەن ءىلياس ومار ۇلىمەن ون بەس مينۋت سويلەستىم. سودان كەيىن-اق كۇللى قازاق حالقىن جاقسى كورىپ كەتتىم. نە دەگەن مادەنيەت, نە دەگەن مانەر, نە دەگەن سەنىم!» دەپ سۋرەتتەگەن ەكەن. نەبارى ءبىر ساعاتتىڭ كولەمىنە سياتىن ء«مينيستردىڭ» العاشقى قويىلىمى دا كوپشىلىكتى ءدال وسىنداي اسەرگە بولەگەندەي. ءبىرتۋار قايراتكەردىڭ قايتالانباس تۇلعاسى, ادامي ەرەك بولمىسى كورەرمەننىڭ كوز الدىندا زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆكە جاساعان قامقورلىعى, قاسىم امانجولوۆقا باسپانا الىپ بەرۋى, كەيىن ۇلت مادەنيەتى مەن تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ءبىر شوعىر جاس دارىننىڭ ماسكەۋگە بارىپ ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋى ارقىلى بىرتە-بىرتە بيىكتەي بەرەدى.
ءىلياس وماروۆ وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىنىڭ اياعىندا قازاقستان كپ وك-ءنىڭ حاتشىسى لاۋازىمىندا ءجۇرىپ, رەسپۋبليكاداعى يدەولوگيا, ناسيحات, مادەنيەت, عىلىم جانە ءبىلىم ماسەلەلەرىنە جەتەكشىلىك ەتەدى. 1949 جىلى يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى ماسكەۋدەن – اكادەميك اننا پانكراتوۆادان «تاريحشىلاردىڭ قاتارىندا قازاق تاريحىن نەعۇرلىم قاساڭ ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسۋشىلار بار. گرۋزين پاتشالارى نەمەسە وزبەك حاندارى ءوز كەزەڭىنىڭ پروگرەسسيۆتى قايراتكەرى رەتىندە مويىندالىپ جاتقاندا, قازاق تاريحشىلارى نەلىكتەن ابىلاي مەن كەنەسارىنى قارالاۋعا ءتيىس؟ مەن وسىعان تۇسىنبەيمىن!» دەگەن مازمۇندا حات الادى. وسىدان كەيىن يدەولوگيا حاتشىسى ەكى تومدىق «قازاق كسر تاريحى» ەڭبەگىنە باس رەداكتور بولىپ, ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ ابىلاي مەن كەنەسارىنى دارىپتەۋىنە ۇيتقى بولادى. مۇنىڭ ارتى نە بولعانى بەلگىلى, قازاقتىڭ شىنايى تاريحىن جازىپ شىققان ەرمۇحان بەكماحانوۆ ۇلتشىل اتانىپ, لاگەرگە ايدالدى. تاريحشى تەرگەۋ بارىسىندا ءىلياس وماروۆ پەن اننا پانكراتوۆا تۋرالى جاق اشپايدى.
درامادا ءبىرتۋار تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتى, عالىم جازعان تاريح اقيقاتىن قىزعىشتاي قورعاپ جانتالاسقا تۇسكەن قايراتكەر بەينەسى, ۇلت تاريحىن ۇلتاراققا اينالدىرعان قاساڭ جۇيە جايلاعان ءداۋىر شىندىعى ءىلياس وماروۆ پەن سول كەزەڭدە رەسپۋبليكانى باسقارىپ تۇرعان جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ اراسىنداعى ديالوگ ارقىلى ايقىن كورىنەدى. ءىلياستىڭ ىشكى نازاسى مەن جان كۇيزەلىسى ميۋزيكل ەلەمەنتى ارقىلى ءوتىمدى بەرىلگەن. مۇنى رەجيسسەر فارحاد قاناپين كورەرمەنگە اق جانە قارا كيگەن بيشىلەردىڭ اق پەن قارانىڭ, اقيقات پەن ادىلەتسىزدىكتىڭ ارپالىسىن ەلەستەتەتىن قىم-قۋىت قيمىلعا تولى ءبيى ارقىلى ءتىلسىز-اق شەبەر جەتكىزە ءبىلدى.
قويىلىمنىڭ سوڭعى جاعى ءتىپتى اۋىر. ساحنادا قاجىعان, ابدەن دەرت مەڭدەپ, توسەك تارتىپ جاتىپ قالعان قايراتكەر عۇمىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرى كورىنىس بەرەدى. دەگەنمەن باس كەيىپكەردىڭ ۇنىندە قۋات, جىگەر, ءۇمىت باسىم. «مەن تۋعان حالقىمنىڭ مادەنيەتىن جانىمداي جاقسى كورگەن اداممىن. حالىق بار جەردە مادەنيەت بار. مادەنيەتتى ۇشقىنداتاتىن, ونى مازداتاتىن مادەنيەتكە دەگەن ماحاببات بولماسا, ءبارى بەكەر. قادىرلى, دوستار! مەن اجالمەن ءبىر ادامداي كۇرەسۋدەي-اق كۇرەستىم. بىراق اڭشىنىڭ ءيتى سياقتى بۇل اۋرۋ سوڭىمنان قالماي, مەنى جەڭىپ بارادى. كەيىنگى كەزدە قاتتى ويلانىپ جۇرگەنىم – قازاقتىڭ ءان, ولەڭ مادەنيەتى بولاتىن. اناۋ تولىپ جاتقان ەپوس, تاريحي داستانداردا قانشالىقتى ءىرى, ونىڭ ىشىندە قاھارمان بەينەلەر كەزدەسەدى. وسىنىڭ بارلىعى ءان-كۇيلەردىڭ جان تەبىرەنتەر كەيىپكەرى بولمادى دەگەنگە سەنبەيمىن. وسى تاقىرىپقا ەڭبەك جازام دەپ ەم, ۇلگەرمەي كەتىپ بارامىن. «جاس كەلدى. زامان وزگەردى» دەمەكشى, وسى تاقىرىپ ارۋاقىت ەستە ساقتالسا, ونى ورىنداۋ كەلەر ۇرپاقتىڭ بورىشى!» دەگەن زاڭعار تۇلعا اقتىق ءسوزىن كەيىنگى ۇرپاققا ارناپ, ءوز اماناتىن قالدىرادى.
پرەمەرا اياقتالعان سوڭ, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۇرالبەك اتامۇراتوۆ كوپشىلىكتى تەاتر قورجىنىنا قوسىلعان جاڭا قويىلىممەن قۇتتىقتاپ, قايراتكەردىڭ ەسىمىن تۋ ەتىپ الىپ جۇرگەن تەاتر ساحناسىندا ۇلت ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ قامقورى بولعان, ۇلت مۇددەسىن قورعاپ وتكەن ءىرى تۇلعا ءىلياس وماروۆقا ارنالعان سپەكتاكلدىڭ قويىلۋى زاڭدى ەكەنىن ايتتى. پەسا اۆتورى اقىلبەك شاياحمەت اعامىز تەاتر ۇجىمىنا العىس ءبىلدىردى. «جامال وماروۆا اپاي تۋرالى, ءىلياستىڭ جازۋشى زەينەلعابىل يمانباەۆقا جاساعان جاقسىلىعى, «سىربايدىڭ سىرلى الەمى» دەگەن ماقالا جازعانى, عافۋ قايىربەكوۆكە, ناتاليا ساتسقا جازعان حاتتارى تۋرالى ءبىرشاما دۇنيە بار ەدى, بۇل قويىلىم ىقشامدالىپ, قىسقارىپ قالدى. دەگەنمەن ءوڭىر تەاترى ىلەكەڭنىڭ بەينەسىن جان-جاقتى اشا ءبىلدى», دەدى اقىلبەك شاياحمەت.
تۇڭعىش قويىلىمعا ءىلياس وماروۆتىڭ تۋىستارى دا كەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ساحناعا شىعىپ تەاتر ۇجىمىنا, اۆتورلارعا العىس ايتقان قايراتكەردىڭ تۋىسى مۇرات شايمەردەنوۆ «بۇل سپەكتاكل وسى تەاتردىڭ تولقۇجاتى بولادى عوي دەپ ويلايمىن» دەگەن باعا بەردى.
تەاترعا كەلگەندەردىڭ ىشىندە ستۋدەنتتەر دە كوپ بولدى. سونىڭ ءبىرى – احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2 كۋرس ستۋدەنتى ارۋجان مۇراتقىزى.
«تەاترعا ءجيى كەلىپ جۇرگەن جاستار ءىلياس وماروۆتىڭ ەسىمىن جاقسى بىلەدى. بىراق ول كىسىنىڭ وسىنشاما ۇلت سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن, ۇلت مادەنيەتىنە ەڭبەك سىڭىرگەنىن, كوپ اقىن-جازۋشىعا قامقورلىق جاساپ, مۇحتار اۋەزوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى سىندى ۇلىلارمەن سىيلاسقانىن بىلمەيدى ەكەنبىز. بۇگىن كوزىمىز اشىلعانداي جاڭا ءبىر دۇنيەنى كوردىك. دەرەكتى دراما, راسىمەن دە, تاريحي دەرەككە تولى. جالپى, قوستاناي ءوڭىرى بۇكىل قازاققا قادىرلى ۇلى تۇلعالاردى تۋدىرعان مەكەن عوي. تەاتر ساحناسىندا وسى ۇلى اتالارىمىز تۋرالى تۋىندىلار ءجيى قويىلىپ تۇرسا دەگەن تىلەگىم بار. مۇنىڭ, اسىرەسە جاستارعا تيەر پايداسى كوپ بولار ەدى. بۇگىن ءبىر تۇلعاتانۋ ساباعىنان شىققانداي اسەر الدىم», دەيدى ارۋجان.
تەاتر ۇجىمى الداعى ۋاقىتتا شالعاي اۋىلداردى ارالاۋدى جوسپارلاپ وتىر. گاسترولدىك ساپاردىڭ رەپەرتۋارىنا اتالعان دراما دا كىرەدى.
قوستاناي وبلىسى
