– ءدىن سالاسىنداعى ءبىر ازاماتتىڭ: «اللا سەنىڭ ۇلتىڭدى سۇرامايدى, ءدىنىڭدى سۇرايدى» دەپ, ءدىندى ۇلتتان جوعارى قويعان پىكىرى – قازىرگى كۇنى كوپ تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ءبىرىنشى ءدىن بە, الدە ۇلت پا؟
– كەز كەلگەن سالادا تالقىلاۋعا بولاتىن جانە تالقىلاۋعا بولمايتىن تاقىرىپتار بار. سونىڭ ءبىرى – ادامنىڭ ءدىنى مەن ۇلتىنا قاتىستى اڭگىمە. ادام بالاسى ءۇشىن بۇل ەكەۋىنىڭ دە ماڭىزى ايرىقشا. يسلام دىنىندە ادامنىڭ ۇلتىنا قاتىستى ايتقان وسيەتتەر كوپ. مىسالى, باۋىرلاستىق تۋرالى. باۋىر بولۋ, تۋىستىق قاتىناس دەگەننىڭ ءوزى اينالىپ كەلگەندە ۇلتقا قاتىستى ۇعىمدار. ء«بىر مۇسىلمان ەكىنشى مۇسىلمانعا وزىنە قالاعانىن قالامايىنشا شىنايى يمان ەتكەندەي بولمايدى» دەگەن حاديس بار. ءبىز مۇسىلماننىڭ ءبارىن ءبىر تۋىس-باۋىر دەپ قابىلدايمىز. بىراق بۇل جەردە مۇسىلمانشىلىق مەنىڭ ۇلتىمنان جوعارى دەگەن ۇعىم بولماۋعا ءتيىس.
قۇراندا: ء«شۇباسىز سەندەردى ءبىر ەر, ءبىر ايەلدەن (ادام, حاۋادان) جاراتتىق. ءبىر-بىرلەرىڭدى تانۋلارىڭ ءۇشىن, ءبىر-بىرلەرىڭمەن ارالاسۋلارىڭ ءۇشىن ۇلتتارعا بولدىك», دەيدى. مۇسىلمانشىلىق تا, ۇلت تا – قۇدايدىڭ بەرگەن دۇنيەسى. ونىڭ ءبىرىن ەكىنشىسىنەن ارتىق قويۋ دۇرىس ەمەس. ول «اناڭدى جاقسى كورەسىڭ بە, اكەڭدى مە؟» دەگەن سۇراقپەن بىردەي. وسى سەكىلدى كەيبىر كيەلى ۇعىمدار ءوزارا سالىستىرۋعا جاتپايدى. ال ەگەر سالىستىرىپ, ءبىرىن ەكىنشىسىنەن جوعارى قوياتىن بولساق, قازىرگىدەي داۋ-داماي تۋىنداپ كەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى ەگەر مەن ء«بىرىنشى قازاقپىن, سودان كەيىن مۇسىلمانمىن» دەسەم, وندا مەنىڭ يمانىم ەكىنشى ورىنعا ءتۇسىپ قالادى. ال كەرىسىنشە ايتسام, وندا ۇلتىمدى تومەندەتىپ جىبەرەمىن.
يمامدارىمىز الداعى ۋاقىتتا مۇنداي تالاس تۋدىراتىن پىكىرلەردى ايتۋدان اۋلاق بولعانى ءجون. ويتكەنى كەشەگى ء«بىرىنشى ءدىن, ودان كەيىن ۇلت» دەگەن سوزدەن كەيىن «بۇل يمامدار قازاقتان گورى ارابتى نەمەسە پاكىستاندىقتى ارتىق كورەدى ەكەن» دەپ ءتۇسىنىپ قالىپ جاتقانى بەلگىلى. جالپى, ءبىزدىڭ حالىقتا «قازاق» پەن «مۇسىلمان» سوزدەرى ءبىر-بىرىنەن ايىرعىسىز ۇعىمدار. تۇرىكتەردىڭ مىناداي ءسوزى بار: «تۇرىك دەسە مۇسىلمان ەسكە تۇسەدى, ەگەر مۇسىلمان ەمەس بولسا, ول تۇركىلىگىن دە جوعالتقانى», دەيدى. سول سياقتى ءبىزدىڭ دە ۇلت پەن يماني سەنىم – ءبىرتۇتاس دۇنيە. تاريحي تۇرعىدان كەلسەك, داستۇرىمىزگە ءسىڭىستى بولعان قۇندىلىق. ءبىز ءدىن مەن ۇلت ۇعىمدارىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتىپ, ءبىرىن ەكىنشىسىنەن جوعارى قويماي, كەرىسىنشە ەكەۋىنىڭ اراسىن جاقىنداتاتىن تاقىرىپتاردا ءسوز سويلەپ, ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك.
– قوعامدى دۇرلىكتىرگەن تاعى ءبىر داۋ – «شەشەگە» قاتىستى ءسوز. ءوزىڭىز بىلەسىز, ءبىر يمامنىڭ وعاش پىكىرى سىنعا ۇشىرادى.
– ءبىر جاعىنان, جاس ءارى ءبىلىمدى يمام جىگىتتەردىڭ ەلدى يماندىلىق پەن قايىرىمدىلىققا شاقىرىپ, ادال مەن ارامنىڭ اراجىگىن ءتۇسىندىرىپ جۇرگەنىنە قۋاناسىڭ. ويتكەنى ءداستۇرلى ءدىندى ناسيحاتتايتىن مامانداردىڭ كوبەيۋى ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمدارعا ەرەتىن ادامداردىڭ سانىن ازايتادى. ياعني قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنا قاراستى مەشىتتەردە جۇمىس ىستەيتىن يمامدارىمىز سىرتتان تەرىس ناسيحات جاسايتىن پيعىلى تەرىس «شەيحسىماقتاردىڭ» ارباۋىنا توسقاۋىل بولىپ, ولارعا ىلەسكەن ادامداردىڭ بەتىن بەرى بۇرىپ جاتىر.
بىراق ۋاعىز ايتقاندا دا ءبىر ادامنىڭ بارلىق سالادان حاباردار بولۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ەسكە تۇتۋ كەرەك. قانشا جەردەن جان-جاقتى ءبىلىمدى بولساڭ دا, بارلىق عىلىمدى تەرەڭ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. باسقا ماماندىقتاردى بىلاي قويعاندا, ءدىن عىلىمىنىڭ ءوزى ءتۇرلى سالاعا تارماقتالىپ جاتىر. ءبىر ادام ونىڭ ءبارىن جەتىك مەڭگەرە المايتىنى اقيقات. سوندىقتان ساۋاتتى دا ساۋاپتى ناسيحاتىمەن ەلگە تانىلعان يمام باۋىرلارىمىز وزدەرى تەرەڭنەن بىلە بەرمەيتىن تاقىرىپتارعا جولاماسا دەگەن تىلەگىمىز بار. ۇلكەن اۋديتوريانىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەننەن كەيىن وعان قويىلاتىن سۇراقتار دا ءارتۇرلى باعىتتا بولۋى مۇمكىن. جوعارىدا ايتقانداي, ءابسوليۋتتى ءبىلىمدى ادام جوق. سول ءۇشىن بىلەتىن تاقىرىبىڭدى عانا قاۋزاپ, بىلمەيتىنىڭدى جىلى جاۋىپ قويعان دۇرىس. «انا» مەن «شەشەگە» قاتىستى اڭگىمە وسىنداي قاتەلىكتەن تۋىنداپ وتىر.
– سوندا «شەشە» دەگەن جامان ءسوز ەمەس قوي؟
– قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىدا «شەشە» ءسوزى دە – «انا» سەكىلدى ساكرالدى ۇعىم. يمام: «انا دەگەن جاقسى ءسوز, ال شەشە دەپ بالاسىن تاستاپ كەتەتىن ايەلدەردى ايتقان», دەيدى. بىراق كەيىنگى قازاقتا (بۇرىن بولماعان) بالاسىن تاستاپ كەتەتىندەردى «كوكەك انا» دەگەن. سول سياقتى «شەشە» دەگەن ءسوزدى تەك جامان ماعىنادا قولدانبايدى. «قايران شەشەم», «اكە-شەشە», ت.ب. سوزدەر – بۇعان دالەل. سوندىقتان بۇل داۋ-داماي ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي, ەموتسيامەن ايتىلىپ قالعان قاتەلىك دەپ ەسەپتەيمىن.
وسى جەردە ەسكە سالا كەتەر ماڭىزدى نارسە, قاتەنى دە تۇزەتەتىن – قوعام. سونىڭ ىشىندە زيالىلار قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ جاتسا, جەردەن الىپ, جەرگە سالۋعا تاعى بولمايدى. نەگىزى يمامداردىڭ حالىقتى جاقسىلىققا شاقىرىپ, جاماندىقتان قايتارۋ جولىندا اتقارىپ جاتقان ەڭبەگى مول. سونداي-اق يمامداردىڭ وزدەرى دە وسىنداي ساتتەردەن ساباق الىپ, كەلەسىدە حابارى جوق تاقىرىپتارعا سەرگەك قارايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردەن كەيىن ءدىني قۇندىلىقتاردى جاپپاي تەرىستەۋگە ۇمتىلۋشىلار ءتىپتى كوبەيىپ كەتكەندەي. بۇعان نە دەيسىز؟
– «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە» دەگەن سىڭايدا تاڭىلاتىن مۇنداي نەگىزسىز ءارى ۇشقارى پىكىرلەرگە كوڭىل اۋدارماي-اق قويۋعا بولۋشى ەدى. الايدا قوعامدا كوپ تالقىلانىپ, كەڭىنەن تارالىپ جاتقاننان كەيىن ءبىز بۇعان تۇسىنىكتەمە بەرۋىمىز كەرەك. مۇسىلماندىق – قازاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىستى بولىپ كەتكەن ۇعىم. دىنگە قىرىن قارايتىن ادامدار «سەن مۇسىلمانسىڭ» دەسە, ول ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە تيمەيدى. سوندىقتان ولار ءدىن جولىنداعى ازاماتتارعا, سونىڭ ىشىندە يمام-مولدالارعا كۇيە جاعۋ ماقساتىندا تەرىس پىكىر, بەيپىل ءسوز ايتسا, ۇلكەن قاتەلىك. عاسىرلار بويى مۇسىلمان بولعان اتا-باباسىن سەنىمى ءۇشىن كىنالاي الماس, بۇل جەردە ماسەلە – قوعامعا جىك سالعان بۇگىنگى تانىمدا. نەگىزى, جالعان ءسوز يماندىلىق جولىنداعى ازاماتتارىمىزدى دىننەن قايتارىپ جىبەرمەيدى. بىراق ىشكى تۇراقتىلىققا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ىرىتكى سالۋعا جەتكىلىكتى.
يسلام جانە حريستيان دىندەرى الەمدىك, ال يۋدايزم, سينتويزم, يندۋيزم سەكىلدى دىندەر ۇلتتىق دىندەر دەپ سانالادى. يسلامدى تەك اراب حالقى ۇستانبايدى. ول ەڭ العاش رەت اراب جەرىندە, ۇلتى اراب پايعامبارعا تۇسكەنىمەن, قازىر ونى كوپتەگەن حالىق ۇستانىپ وتىر. ولاردىڭ بارىنە «ارابقۇل» دەپ ايدار تاعۋ قاتەلىك. «ارابتىڭ اراب ەمەستەن, اراب ەمەستىڭ ارابتان ارتىقشىلىعى جوق» دەپ پايعامبارىمىزدىڭ ءوزى دە ايتىپ كەتكەن.
– وسىنداي وقيعالاردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە نە سەبەپ دەپ ويلايسىز؟
– الەۋمەتتىك جەلى شىققاندا ول جەردە نەگىزىنەن تانىمدىق دۇنيەلەر جاريالاناتىن. قازىر جۇرتتىڭ ەموتسياسىن وياتۋعا باعىتتالعان نەگاتيۆتى جازبالار كوبەيىپ كەتتى. ونىڭ ىشىندە تاپسىرىسپەن جاريالاناتىندار نەمەسە تابىس تابۋ ماقساتىندا شىعارىلاتىن پوستتار دا بار. ءاربىر ادام ىشتەگى رەنىشىن, ەموتسياسىن, جان سىرىن جەلىگە اقتاراتىن بولدى. ادامنىڭ ءبارى ۆيرتۋالدى الەمگە بايلانعاندىقتان حالىققا سول ارقىلى اسەر ەتۋگە بولاتىنىن سەزگەن ءتۇرلى ارانداتۋشى توپتار دا الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ءوز جوبالارىن ىسكە اسىرىپ جاتۋى ابدەن مۇمكىن. سونىڭ ىشىندە يسلامعا قارسى باعىتتالعان زىميان ارەكەتتەر دە جوق ەمەس.
تاريحتا تالاي قيىنشىلىقتى كورگەن حالقىمىز الگىندەي اسىرەدىنشىلدىككە, ارانداتۋشىلىقتارعا, ىشكى تۇراقتىلىعىمىزدى بۇزۋدى كوزدەگەن تەرىس ارەكەتتەرگە بايسالدىلىقپەن قاراپ, سوڭىنان ەرمەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. قوعامدا جۇرتتىڭ الدىندا جۇرگەن اۋزى دۋالى, زيالى تۇلعالارىمىز ەلدىڭ شىرقى بۇزىلماي, بىرلىگى ساقتالۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. «يت ۇرەدى, كەرۋەن كوشەدى» دەپ بەيقام جۇرمەي, قوعامدى قىرىقپىشاق ەتۋگە باعىتتالعان تەرىس پىكىرلەر مەن قاۋەسەتتەردىڭ الدىن الىپ, حالىقتى دۇرىس جولعا جەتەلەپ وتىرۋ – ءبارىمىزدىڭ موينىمىزداعى مىندەت.
– دىنارالىق ارازدىقتىڭ, ءبىر ۇلتتىڭ ءوزىن بىرنەشە ءدىني اعىمعا ءبولۋدىڭ سالدارى قانداي بولۋى مۇمكىن؟
– قازاق ءوز تاريحىندا بارلىق قيىندىقتى ۇلتتىق جانە ءدىني بىرتۇتاستىعى ارقاسىندا جەڭىپ شىققان. ال قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە, باسقا دا ورىنداردا ايتىلىپ جۇرگەن ءدىني دۇردارازدىق تۋدىراتىن جازبالار مەن ۆيدەولار ءبىزدىڭ وسى بىرلىگىمىزدى بۇزعىسى كەلەدى. ەگەر وعان جول بەرسەك, تاياۋ شىعىس جەرىندەگى كيكىلجىڭدەر ءبىزدى دە اينالىپ وتپەيدى. سيريا سەكىلدى مەملەكەتتەردە ءدال وسىلاي ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرىپ, دىنارالىق قاقتىعىستاردى تۋدىرىپ, اقىر سوڭى ەلدىڭ تۇتاستىعىن بۇزعان. سوعان باعىتتالعان يدەولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىردى. بۇل – كوپ شىعىندى قاجەت ەتپەيتىن, بىراق سالدارى وتە اۋىر بولاتىن قيتۇرقى ارەكەتتەر. بىزدە بۇرىن باي مەن كەدەيدى, رۋ مەن رۋدى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالسا, ەندى قازىر ءدىن ارقىلى جىك تۋدىرۋ كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ سوڭى ۇلكەن تراگەدياعا اينالىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇعان مەملەكەت تە, ءدىني قايراتكەرلەر دە سەرگەك قاراپ, دەر كەزىندە الدىن الىپ وتىرۋى قاجەت.
– قوعامدا ءىشنارا «يمامدار نەگە تەك ارابتىڭ تاريحىن ايتادى, ارابتىڭ تۇلعالارىن ناسيحاتتايدى. ءوز تاريحىمىزدى نەگە ايتپايدى؟» دەگەن اڭگىمە ايتىلىپ قالادى. بالكىم مەشىتتەرىمىزدە قازاقتىڭ تاريحى, مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى ۋاعىز-ناسيحاتتى كوبىرەك ايتۋ كەرەك شىعار؟
– «جاقتىرماعان باقسىنىڭ دەمى ساسىق» دەمەكشى, دىنگە ىقىلاستى قاۋىمدى سىناۋشىلار قازاقتىڭ تاريحىن, انا ءتىلىمىز جايىندا ۋاعىز ايتىپ جاتساڭ دا, ءبارىبىر ءدىندى, يمامداردى قارالايتىن ىلىك تابادى.
ال مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە كەلسەك, مەشىتتەرىمىز انا ءتىلىمىزدى جەتىلدىرۋ جولىندا تەك سوزبەن ايتۋ عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە ۇلگى كورسەتىپ جاتقان بىردەن-ءبىر ورىن دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەلىمىزدەگى 2700-دەن استام مەشىتتە ءدىني ۋاعىز-ناسيحاتتار تولىقتاي انا تىلىندە جۇرەدى. سوڭعى جىلدارى جۇما نامازى الدىنداعى قۇتپادا, ۋاعىزداردىڭ ىشىندە قازاق ءدىن عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن مىسالدار, دانالىق سوزدەر, ماقال-ماتەلدەر پايدالانۋ قالىپتاسىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, كەڭەستىك زاماندا قازاقتىڭ ءدىني تاريحى تۇگىل, جالپى تاريحى جادىمىزدان ءوشىرىلدى. سونىڭ سالدارىنان تاريحتا بولعان ءدىن عۇلامالارىنىڭ اتى-جوندەرىن, جازعان ەڭبەكتەرىن ۇمىتتىق. قازىر ەندى عانا زەرتتەلىپ, كەيبىرىنىڭ اتى-جوندەرىمەن تانىسىپ جاتىرمىز. سوندىقتان ءدىني تاريحىمىزدى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي دەڭگەيگە جەتۋىمىز ءۇشىن ءالى ءبىراز زەرتتەۋلەر كەرەك, ءبىرتالاي ۋاقىت قاجەت. قازاق ەشقاشان ءدىنسىز بولماعان, الەمدى مويىنداتقان عۇلامالارىمىز كوپ. ونىڭ ءبارىن ۇرپاققا تانىتۋ – ۋاقىت ەنشىسىندەگى ماسەلە.
جالپى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋدا يمامدارىمىز قۇرالاقان ەمەس. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ باسىمدىق بەرىلگەن جۇمىس باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ءدىن مەن ءداستۇردى ۇيلەسىمدىلىكتە دامىتۋ. وسى ماقساتتا مەشىتتەر تاراپىنان ۇلتتىق ويىندار, ونىڭ ىشىندە اسىق اتۋ, كوكپار, ساداق اتۋدان جارىستار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. ايتىستار مەن ءمۇشايرالار ءوتىپ جاتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, يمامدار ءوز دەڭگەيىندە انا ءتىلىمىز بەن ءداستۇرىمىزدىڭ ناسيحاتتالۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتىر. اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
