كەرەكۋلىك كارتوپ وسىرۋشىلەر نەگە الاڭدايدى؟

وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ دەرەگىنشە, بيىل ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ فەرمەرلەرى 806,4 مىڭ توننا «ەكىنشى نان» جيناپ بىلتىرعى رە­كورد­تى بىردەن 133 مىڭ تونناعا جاڭارت­­تى. الايدا مۇنشاما استا-توك كار­­توپتى قايدا جىبەرەرلەرىن بىلمەي باس­تارى قاتىپ وتىر. قازىر شارۋا­شىلىق­تاردىڭ قويمالارىنان بوساتىلاتىن تۇينەكتەردىڭ كيلوسى 57-65 تەڭگەدەن ساتىلىپ كەتىپ جاتىر. بىلتىر ءدال وسى ۋاقىتتا باعا 110-120 تەڭگە كولەمىندە بولعانىن ەسكەرسەك, جەرگىلىكتى كارتوپ وسىرۋشىلەر قانشاما شىعىنعا باتقانىن باعامداي بەرۋگە بولار.

– جاز قۇرعاق وتسە دە, كارتوپ وسىر­گەن فەرمەرلەر كۇزدە مول ونىمگە كەنەل­دى. گەكتارىنان ورتاشا ەسەپپەن 327 تسەنت­نەردەن الدى. جالپى, كارتوپ وسىرۋ­مەن ايماقتا 142 شارۋاشىلىق شۇعىل­دانسا, ونىڭ 96-سى – ءىرى فەرمەرلىك شارۋا­شىلىقتار. وبلىستا جالپى سىيىم­دىلىعى 495 مىڭ توننانى قۇرايتىن 149 كوكونىس ساقتايتىن قويما بولسا, ونىڭ ىشىندە 455 مىڭ توننا ءونىمدى زاماناۋي جابدىقتالعان قويمالاردا ساقتاۋدىڭ مۇمكىندىگى بار. چەرنوياركا القابىندا 1-2 گەكتاردان كارتوپ سالاتىندار دا بار. مۇنداي ۇساق شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن ءوز ونىمدەرىن ساتۋدا قيىندىق تۋىنداۋى مۇمكىن. ال ۇلكەن شارۋاشىلىقتار نارىقتا تانىمال بولعاندىقتان, جىلدىڭ سوڭىندا نەمەسە كەلەر جىلدىڭ كوكتەمىندەگى ءولارا كەزەڭدە قالعان بولىگىن ءتيىمدى باعادا وت­كىزە الادى, – دەيدى باس­قارمانىڭ ءبولىم باسشىسى ەسەنتاي ءمۇرسالىموۆ.

بۇعان دەيىنگى جىلداردا كەرەكۋلىك كارتوپتى رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنەن توننالاپ ساتىپ اكە­تەتىن. بيىل رەسەيدە ءونىم مول شىققانى ءارى ونىڭ وزىندىك قۇنى وتە ارزان بولىپ تۇرعانىنا وراي وزگە ەلدەردىڭ الىپساتار كومپانيالارى وتاندىق كارتوپ وسىرۋشىلەرگە جۋىماي قويدى. قازىرگى كۇنى رەسەي كارتوپتىڭ كيلوسىن يمپورتقا 4-5 رۋبلدەن جونەلتىپ وتىر. تەڭ­گەگە شاققاندا 24-25 تەڭگە. ياعني ءبىزدىڭ وتاندىق كارتوپتان ەكى ەسەگە ارزان. رە­سەي­لىك تۇينەكتىڭ ارزان بولاتىن سەبەبى بار, ول جاقتاعى توپىراقتىڭ قۇنارى جوعارى, ءونىم جازدا سۋارىلمايدى. ال پاۆلودارداعى چەرنوياركا القابى الا جازداي ەرتىستىڭ سۋىنا تاۋەلدى. وزىندىك قۇنىن ەسەپتەسەك, قازىرگى كوتەرمە باعا شامامەن 80-90 تەڭگە بولۋى كەرەك. امالى قۇرىعان جەرگىلىكتى فەرمەرلەر 60-65 تەڭگەدەن بوساتپاسقا شاراسى جوق. ونىڭ ءوزى سۇرانىس بولعان جاعدايدا عانا. ايتپەسە, قازىر جەرگىلىكتى نارىقتا سۇرانىستان ۇسىنىس كوپ.

«اگروكۋلت» جشس-نىڭ باسشىسى باقتيار ىسقاقوۆ ابدەن سۇرىپتالعان كارتوپتىڭ ءوزىن 60 تەڭگەگە ارەڭ وتكىزىپ جاتقاندارىن جەتكىزدى. ساتىپ الۋشىلار ۇنەمى جەڭىلدىك سۇرايدى. امالسىزدان 3 پايىز جەڭىلدىك جاساپ, كيلوسىن 58,5 تەڭگەدەن بەرىپ جاتىرمىن دەيدى كاسىپكەر. «كارتوپتىڭ ورتاشا كولەمدىلەرىنىڭ كيلوسى ءتىپتى 20 تەڭگە بولىپ قالدى. 11 مىڭ توننا كارتوپ جيناپ ەدىم, ءبۇلدىرىپ المايىن دەپ جاقىن جەردەگى كوكونىس قويماسىندا كيلوسى ءۇشىن 5 تەڭگە تولەپ ساقتاپ وتىرمىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن 7 مىڭ تونناسى ارزان باعاعا ساتىلدى. اگرارلىق كرەديتتىك كورپوراتسيا الدىندا 180 ملن تەڭگە نەسيە تولەمى تۇر. كوكتەمدە تۇقىم, جانار-جاعارماي, اۋىلشارۋاشىلىق تەحني­كالارى مەن اگرەگاتتارىن ساتىپ العان­بىز. بەرەشەگىمنىڭ جارتىسىن ارەڭ دەگەندە جينادىم. ەندى قالعانىن تابۋ مۇڭعا اينالىپ تۇر. مەنىڭ ەگىستىگىممەن قاتارلاس كارتوپ ەگەتىن قايرات, دياس دەگەن ازاماتتاردىڭ ماسەلەسى ءتىپتى كۇردە­لى. ولاردىڭ دا بانكتەر الدىندا قان­شا­ما بورىشى, مىندەتتەمەلەرى بار. جاع­داي بۇلاي جالعاسا بەرسە, كوپتەگەن شارۋا­شىلىق بانكروت بولۋى ابدەن مۇمكىن», دەپ مۇڭىن شاقتى شارۋا باسشىسى.

ال «اڭداس» شق باسشىسى زەينوللا سالمەنباەۆ بۇعان دەيىنگى جىلدارى ساپالى ءونىمدى وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنىڭ كاسىپكەر­لەرى ىزدەپ كەلىپ الىپ جۇرگەنىن ايتادى. بىلتىر ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارى كەلىپ, جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتاردىڭ كارتوبىن ءتيىمدى باعادا ساتىپ العان ەدى. «باعا قازىرگى قالىپپەن قۇلدىراي بەرسە, الداعى جىلدارى ەگىنشىلىكتىڭ بۇل تۇرىنە قىزىعاتىن ادام تاپپاي قالاتىن ءتۇرىمىز بار. «كارتوپتىڭ «ۆەگا», «كونكورد», «كولومبو», «گالا» سەكىلدى كەڭ تارالعان تۇر­لەرىن وسىرەمىز. وزبەكستان حالقى «ۆە­گانى», ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى جۇرت «كو­لومبو» سورتتارىن ۇناتادى. ءبىزدىڭ كارتوبىمىزدى تۇرىكمەنستان, رەسەي مەم­لەكەتتەرى تۇراقتى الىپ كەلگەن. رە­سەيدىڭ كورشىلەس ايماقتارى كوكتەمدە توننالاپ ساتىپ اكەتەتىن. ول جاقتا وسىرىلەتىن تۇينەكتەر ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا جارامسىز. ءبىزدىڭ ەگىس القاپتارىمىزدا وسى­رىلەتىن ونىمدەرىمىز ساقتاۋعا وتە ءتوزىم­­دى. مامىرعا دەيىن ساقتاعاندا ءونىم­­نىڭ كوپ بولسا 5-10 پايىزى عانا ب ۇلىنەدى. جىل سايىن تاناپتاردى اۋىستىرىپ, كارتوپتىڭ تۇقىمدىق ساپاسىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسامىز. ءبىر جەرگە جىل سا­يىن كارتوپ وتىرعىزا بەرسەڭ وسىمدىك اۋرۋعا ۇشىرايدى, ساپاسى تومەندەيدى. ال سۇرىپتىق قاسيەتىن ساقتاساڭ, كارتوپ گەندىك ەرەكشەلىگىن جوعالتپايدى»,  دەيدى كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار زەينوللا قايروش ۇلى. فەرمەردىڭ سوزىنشە, قازىر اقسۋ قالاسىنىڭ, پاۆلودار, تەرەڭ­كول, جەلەزين, اققۋلى, اقتوعاي اۋدان­دا­رى­­نىڭ كارتوپ وسىرۋشىلەرى ونىمدەرىن سىرت­قا وتكىزە الماي قينالىپ وتىر. ءونىم­­نىڭ, ءتىپتى ىشكى نارىقتا ءتيىمدى باعا­دا وتپەۋىنە جەرگىلىكتى جەردە قايتا وڭدەي­تىن ءوندىرىستىڭ بولماۋى سەبەپ دەپ ەسەپتەيدى ول.

انىقتاعانىمىزداي, وبلىستا كارتوپتى قايتا وڭدەۋمەن نەبارى ءبىر عانا كاسىپورىن, «Saida» جەكە كاسىپكەرلىگى شۇعىلدانادى ەكەن. ونىڭ ءوزى شارباقتى اۋدانىندا ورنالاسقان. مۇنداعى شاعىن تسەحتا كۇنىنە 70-80 قاپتاما كارتوپ قىتىرلاقتارى (چيپسى) شىعارىلادى. تسەحتىڭ جىلىنا ەڭ كوپ دەگەندە 15 توننا عانا كارتوپتى وڭدەۋگە قاۋقارى بار. «Best» برەندىمەن تانىمال قىتىرلاقتار ازىرشە وبلىس كولەمىندە عانا ساتىلىپ جاتىر. كاسىپكەر ايسۇلۋ بايىسوۆانىڭ ايتۋىنشا, قىتىرلاق شىعارۋعا كار­توپتىڭ كەز كەلگەن سورتى جارامايدى. وعان ارنايى سورتتار ءارى كولەمى ورتاشا تۇينەكتەر عانا پايدالانىلادى. «چەرنوياركا القابىنداعى الدەبىر شارۋاشىلىق ازىرشە شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋدە. كەرەگەمىزدى كەڭەيتۋ ءۇشىن بىزگە قارجىلىق مۇمكىندىك پەن جاڭا نارىق كەرەك. سوندىقتان وزگە ايماقتاردىڭ ديستريبيۋتورلارى ءونى­مىمىزدى الىپ, تۇتىنۋشىلار اراسىندا سىناپ كورسە دەگەن تىلەگىمىز بار. بىلتىر مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, 2,9 ملن تەڭگە گرانت ۇتىپ العانبىز. تسەح سونىڭ ناتيجەسىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. ال ءونىمىمىز ءجۇز پايىز تابيعي كارتوپ پەن كۇنباعىس مايىن جانە دامدەۋىشتەر عانا قوسامىز», دەپ اڭگىمەلەدى كاسىپ يەسى.

رەسمي ستاتيستيكالىق دەرەكتەردە بىلتىر كەرەكۋلىك شارۋالار رەسەي, وز­بەك­ستان, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان ەلدەرىنە جالپى كولەمى 129,4 مىڭ توننا كارتوپ ساتقانى ايتىلادى. ال بيىلعى جىل باسىنان تاعى 129,5 مىڭ تونناسى سىرت مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتالىپتى. ونىڭ باسىم بولىگى وتكەن قىس پەن كوكتەم ايلارىندا ساتىلعانىن ەسكەرۋ كەرەك. ازىرشە بيىلعى ءونىمنىڭ قانشاسى سىرتقا ساتىلعانى تۋرالى دەرەكتەر تىركەلمەگەن. وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى قايتا وڭدەۋ جانە كووپەراتسيانى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى تاتيانا ناگۋلا وبلىس تۇرعىندارى جىلىنا نەبارى 75,5 مىڭ توننا كارتوپ تۇتىناتىنىن جەتكىزدى. ال جينالعان كارتوپ بۇل سۇرانىستان 12 ەسەگە اسىپ تۇسكەن. مەملەكەتتىڭ ميللياردتاعان دەمەۋقارجىسى بۇگىندە كوبىنە جاڭا كوكونىس قويمالارىن سالۋعا جۇمسالىپ جاتقانىن, الداعى ەكى جىلدا ءبىر عانا كەرەكۋدە 58,5 مىڭ توننا قويما پايدالانۋعا بەرىلەتىنىن ايتساق تا جەت­كىلىكتى. ەندەشە, پاۆلودار وبلىسىنا قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى اۋاداي قا­جەت. جالعىز «Saida» جك-دان وزگە كار­توپ­تى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى مۇل­دە جوق. كراحمال شىعاراتىن زاۋىت سالۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەلى ءبىراز ۋا­قىت ءوتتى. جوبا سوزبۇيداعا سالىنىپ, سوزىلىپ كەتتى. بۇعان دەيىن وبلىس ورتا­لىعىندا كارتوپ قىتىرلاقتارىن شىعا­راتىن ءوندىرىس تە اشىلادى دەپ كۇتىلگەن. الايدا شەتەلدىك ينۆەستورلار قارجى سالۋعا جۇرەكسىنىپ قالدى. سوندىقتان پاۆلودارلىق كارتوپتىڭ ازىرشە باعى اشىلماي تۇر.

اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى ورگانداردان سۇراپ بىلگەنىمىزدەي, الداعى قىس پەن كوكتەم ايلارى ءۇشىن جەرگىلىكتى قويمالاردا 330 مىڭ توننا كارتوپ ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ 45 مىڭ تونناسى تۇقىمدىق كارتوپ سانالادى. جەرگىلىكتى فەرمەرلەر باعا تۇزەلمەيىنشە, جاعدايى­مىز وڭالمايتىنى انىق دەيدى. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جار­مەڭ­كەسىندە كارتوپتىڭ كيلوسى 80 تەڭگە­دەن, ال ادەتتەگى دۇكەندەردە 120 تەڭگەدەن اسپاي تۇر. قوردا ءالى دە مول ءونىم بار ەكەنىن ەسكەرسەك, جۋىق ۋاقىتتا باعا وسەدى دەپ بولجاۋعا ەشبىر نەگىز جوق.

پاۆلودار وبلىسى