ول نەبارى 48 جىل عۇمىر كەشتى… ءبىر ادامعا, ءبىر اۋلەتكە ەمەس, تۇتاس ءبىر ۇلتقا قىزمەت قىلۋدان مۇرات تۇتتى. ىبىراي بالا كۇنىنەن زەرەك بولىپ ءوسىپ, ورىسشا ساۋات اشقان سوڭ, ءوز ۇلتىنىڭ قاراڭعىلىق قويناۋىندا قالعىپ جاتقانىن جەتە ءتۇسىندى. ءيا, ول ءبارىنىڭ ءوزى تۇسىنگەندى ءجىتى اڭعارعانىن قالادى. ءار بالانى پايعامبارلار سەكىلدى تۇنەكتەن جارىققا, ءىرىپ-شىرۋدەن كەمەلدىككە, بەيشارالىقتان قۇدايعا جەتەلەۋدى كوزدەدى. ونىڭ قولىندا تەك مول ءبىلىمى مەن ات توبەلىندەي عانا حالقى بار ەدى. ۇزدىكسىز تالپىنۋ بارىسىندا دەگەنىنە جەتكەن اعارتۋشى 1860 جىلى تورعايدا مەكتەپ اشىپ, ءوزى ورىس ءتىلىنىڭ مۇعالىمى بولدى. بىراق جەرگىلىكتى وكىمەت ۇستازدىق ەڭبەككە قولۇشىن بەرۋگە اسىقپادى. بالكىم, العىر تالانتتىڭ ءداتى بەرىك دۇلەي قارقىنىنان بوي تارتتى. مۇمكىن ويانعان سانانىڭ داۋىلىنان سەسكەندى. اقىرى باسقادان قايىر كۇتۋدىڭ بەكەر ەكەنىن بىلگەن اعارتۋشى تىنباي قارجى جيناۋعا كىرىستى. ەڭبەك ەتتى, تەر توكتى. ينەمەن قۇدىق قازعانداي ارپالىسقا تولى ماڭداي تەر وتەلىپ, 1864 جىلى اراعا 4 جىل سالىپ قازاق اتتى حالىققا تورعاي دالاسىنان العاش مەكتەپ اشتى. «قاڭتاردىڭ سەگىزى كۇنى مەنىڭ كوپتەن كۇتكەن ءىسىم جۇزەگە اسىپ, مەكتەپ اشىلدى جانە وعان قازاقتىڭ تاماشا دا, سۇيكىمدى دە, زەرەك تە 14 ۇل بالاسى قابىلداندى. مەن ولاردى وقىتۋعا قويعا تيگەن اش قاسقىرداي كىرىستىم. قۋانىشىما قاراي بالالار اينالدىرعان ءۇش ايدىڭ ىشىندە ورىسشا جانە تاتارشا وقۋدى دا, ءتىپتى جازۋدى دا مەڭگەرىپ الدى», دەپ جازادى ول. دالاعا دابىل قاققان ۇستاز شاكىرتتەرىن ۇزدىكسىز وقىتىپ, الەمدى تانۋعا جول اشتى. 1879 جىلى اعارتۋشى تورعاي وبلىسى بويىنشا ورىس-قازاق ۋچيليششەلەرىنىڭ ينسپەكتورى بولىپ تاعايىندالىپ, ويعا العان ىستەرىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك الادى. ينسپەكتورلىق بەدەلدى جۇمىس سانالاتىن. وسى تۇستا التىنسارين نە ىستەدى دەيسىز عوي. تورعاي, جىتىقارا, وباعان, قارابالىق, اۋليەكول بولىستارىندا جانە قوستاناي قالاسىندا تاعى ون بەس مەكتەپتىڭ سالىنۋىنا مۇرىندىق بولدى. 1882 جىلى بارلىق مەكتەپكە ءان-كۇي ساباقتارىن ەنگىزىپ, اۋقاتتى ەل ازاماتتارىنان اقشا جيناپ, كىتاپحانا اشتى. قازاق بالالارىن بىلىممەن سۋسىنداتاتىپ قانا قويماي, ەڭبەككە باۋلۋدى كوزدەگەن ول 1883 جىلى 15 قاراشادا تورعاي قولونەر مەكتەبىنىڭ تۇساۋىن كەستى. مۇنىمەن قاتار قازاق قىزدارىنىڭ تەك وتباسىلىق ومىرمەن شەكتەلمەي, جۇيەلى ءبىلىم الۋىنا باسا كوڭىل ءبولىپ, 1887 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا ىرعىز قىزدار ۋچيليششەسىنىڭ نەگىزىن قالادى. 1888 جىلى قىزدارعا ارنالعان 12 ورىندىق مەكتەپ-ينتەرنات اشسا, 1879 جىلى قازاق بالاسىن ءىلىم-ءبىلىم الۋعا ۇندەگەن مەكتەپتەرگە ارناپ العاشقى ۇلتتىق وقۋلىق – «قازاق حرەستوماتياسىن» باسىپ شىعاردى.
ءوزى ءۇشىن بايلىق جيىپ, قىردىڭ قىرعاۋىلىن قۋماعان دەگدار تۇلعا جالعىز جولعا تابان تىرەدى. ول – بوداندىق ەتىگىنىڭ وكشەسىندە ەزگىلەنگەن قاراڭعى حالقىنىڭ كوزىن اشۋ, تەڭدىككە جەتكىزۋ, رۋح ازاتتىعىنا ۇندەۋ بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا ۇلتقا ءدال وسىلاي جانى اشيتىن ەرلەر بار ما؟ بار, بىراق از. ەگەر ءاربىر اتقا مىنگەن قازاق ۇلتىنا ءدال ىبىرايداي ەڭبەك سىڭىرسە, ۇلتىمىز الدەقاشان ءوسىپ-وركەندەپ, تۇيدەكتەلگەن ماسەلەلەردىڭ قاراسى كەمىر ەدى-اۋ. شومىشكە قولى جەتسە-اق, مۇرنىن ءشۇيىرىپ, جەكە باسىنا جەكەن سۋىن بۇرۋدى قالايتىن كوركەۋدە پەندەلەردەن حالىق قانشاما زالال كورىپ وتىر دەسەڭشى.
…الىپ جۇرەكتى اقىل الىبىنىڭ الدىنان شىققان توسقاۋىلدار از بولمادى. 1883 جىلى دۇمشە مولدالارعا قارسى مايدان اشىپ, ۇلتتىق ءدىننىڭ مايەگىن قالاعان «مۇسىلماندىق تۇتقاسى» اتتى كىتابى جارىق كوردى. اقىرى ەلىنە مەكتەپ اشىپ, جاس ۇرپاقتى ءبىلىم تەرەڭىنە جەتەلەۋگە جانىن سالعان, ادىلەتسىزدىكپەن ولە-ولگەنشە كۇرەسىپ وتكەن اقىندى اق پەن قارانىڭ پارقىن بىلمەس نادان توپ پەن دۇمشە مولدالار اياۋسىز تىلدەپ, «شوقىنعان قازاق, ورىسشىل» دەگەن قاۋەسەتتەر تاراتتى. ارىپتەسى كاتارينسكيگە جازعان حاتىندا ءالتىنساريننىڭ نازىك جانىنا ايدى الاقانمەن جابۋعا ۇمتىلعان كوپتىڭ جۇيەسىز ءىسى تىكەندەي قادالىپ, ەداۋىر جارا سالعانى بايقالادى.
«قازىر جان دۇنيەم قۇلازىپ, وتە كوڭىلسىز ءجۇرمىن. كومەك كۇتكەن ۇكىمەت ورىندارى قولداۋدىڭ ورنىنا زاڭدى دا, زاڭسىز جولدارمەن دە مەنى قۋدالاۋعا سالىپ وتىر. بۇدان كەيىن قانداي ادىلدىك كۇتۋگە بولادى؟ وسىنىڭ ءبارى اشىق سوت ارقىلى انىقتالسا ەكەن دەگەن تىلەك كوكەيىمنەن كەتپەيدى», دەيدى ول.
توبىر مەن جالعىزدىڭ ءاۋ باستان قاراما-قارسى كەلەتىنى نەسى ەكەن؟ ادامدىق مۇرات پەن ۇلتتىق مۇراتقا تابان تىرەي الماعان ءتۇبىرسىز قاڭباققا ەردىڭ ءىسى ەرسى كورىنەرى قالاي؟ بىراق بۇعان بور بولار ىبىراي ەمەس ەدى. ول ومىرگە كەلگەندەگى ميسسياسىن اتقارىپ, ويعا العانىن ورىنداي ءبىلدى. اعارتۋشىنىڭ ارتىن الا قازاق بالاسىنىڭ بىلىمگە دەگەن تالابى ورتتەي قاۋلاپ, ساۋاتتى جاستار ارتتى. وقىعان قازاقتار ەل ىرگەسىنە شام جاعىپ, تۇتاس ۇلتتىڭ ساناسى سىلكىنۋىنە سەبەپكەر بولدى. العاداي مۇراتتى سەركەنىڭ ءبىر ءوزى ءبۇتىن ۇلتتىڭ تاعدىرىنا پەگاس سەكىلدى وت تاسىعانىن جۇرەك ءتىلى, جاننىڭ قىلىمەن سەزىنە بىلسەك كەرەك. ىبىراي پاراساتى – مۇحيتتاي تەرەڭ, داۋىلدى كۇنگى تەڭىزدەي بۇرقاسىن, تولقىعان كۇيدەي جۇمباق تا ءزاۋلىم پاراسات.
