بۇل – وسىمەن جارىق كورىپ وتىرعان ءۇشىنشى فوتوەنتسيكلوپەديا. العاشقى جيناق «قازاق ءباسپاسوزىنىڭ فوتوشەجىرەشىلەرى» دەگەن اتپەن 2012 جىلى شىققان.
وعان ەلىمىزدەگى وسى سالانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان 12 ارداگەر فوتوسۋرەتشى ەنگەن. ودان كەيىن اراعا بەس جىل سالىپ, ەكىنشى كىتاپ باسىلدى. بۇعان 25 فوتوگرافتىڭ تۋىندىلارى توپتاستىرىلعان. ال ەندى وقىرمانعا جول تارتقان ءۇشىنشى ەڭبەكتىڭ ەرەكشەلىگى دە مول. مۇندا كوپتەگەن قۇندى دەرەككە كۋا بولاسىز. ماسەلەن, وسىعان دەيىن «قازاقتار فوتوونەردى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن يگەردى» دەلىنگەن پىكىر ايتىلىپ كەلدى. شىنىمەن سولاي ما؟ جوق! قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي فوتوگرافى كىم دەسەڭىز, ول – جاسىنان ەۋروپا ادەبيەتىمەن سۋسىنداپ, قازاقتىڭ جىراۋلىق پوەزياسىن ءداستۇرلى جازبا ادەبيەتكە ۇلاستىرعان كورنەكتى اقىن, جاڭگىر حاننىڭ نەمەرەسى شاڭگەرەي بوكەەۆ. ونىڭ ۇلتتىق فوتوونەرىنىڭ باسىندا تۇرعان تۇلعا ەكەنى عىلىمي تۇردە دالەلدەنگەن. ايتالىق, بوكەەۆتىڭ تۇسىرگەن سۋرەتتەرى ارقىلى عۇمار قاراش, جانشا سەيدالين, داۋلەتشاھ كۇسەنعاليەۆ, باقىتجان قاراتاەۆ, عۇباش شومبالوۆ سەكىلدى قايراتكەرلەردىڭ بەينەسى بۇگىنگە جەتتى. سوندىقتان بۇل كىتاپتىڭ ءبىرىنشى بەتى شاڭگەرەي اتامىزدىڭ ءوزى تۇسىرگەن تۋىندىلارىمەن اشىلىپ وتىر. سونداي-اق بىرقاتار رەسپۋبليكالىق, وداقتىق فوتوكورمەنىڭ جۇلدەگەرى, ماسكەۋدەگى كوكپ XXVI سەزىن سۋرەتكە تۇسىرگەن العاشقى قازاق ءفوتوتىلشىسى قاليعۇمار قابدەش ۇلىنىڭ قىراعى جانارىمەن تابيعاتتىڭ عاجايىپ كورىنىستەرى مەن ەڭبەك مايتالماندارىنىڭ ءبىر ءساتىن بەدەرلەگەن دۇنيەلەرى ايرىقشا كوركەمدىگىمەن كوز تارتادى. ال قازىرگى اباي وبلىسى اباي اۋداندىق گازەتىندە 25 جىلدان اسا ءفوتوتىلشى بولعان سابىرجان قۇسايىنوۆ تۇسىرگەن ۇلى اقىننىڭ تۋىستارى مەن ونىڭ كوزىن كورگەن زامانداستارىنىڭ سۋرەتتەرى تاريحي قۇندىلىعىمەن كىتاپ مازمۇنىن ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسكەن. جيناققا ەنگەن قازاق فوتوسۋرەتشىلەرىنىڭ بۇگىنگى الەمدىك دەڭگەيدە جانە ەلىمىزدە قانداي جەتىستىككە جەتكەنىن ايعاقتايتىن تۇلعالار مەن ولاردىڭ جۇمىستارى العاش رەت حرونولوگيالىق تارىپپەن توپتاستىرىلعان.
ءىس-شارا تىزگىنىن ۇستاعان جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قايرات ساق بىرەگەي ەڭبەكتىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
– شىنىندا دا, بۇگىن ۇلتىمىزدىڭ ءبىر جوعى تۇگەندەلىپ, قازاقتىڭ فوتوونەرىن, ۇلت فوتوجۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحى مەن عىلىمىن ونەر دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىن دالەلدەيتىن ەنتسيكلوپەديا جارىق كورىپ وتىر. بۇل – وتە قۇندى ەڭبەك. سەبەبى كەز كەلگەن ونەر سالاسىنىڭ تاريحى تۇگەندەلمەي باعاسى بەرىلمەيدى. مۇندا قازاق فوتوونەرىنىڭ العاشقى تۋىندىلارىنان باستاپ, ول قالاي قالىپتاستى, قانداي كەزەڭدەردەن ءوتتى, ونىڭ باسىندا قانداي تۇلعالار بولدى, وسى سالاعا كىم مول ۇلەس قوستى دەگەن سۇراقتارعا تولىق جاۋاپ بار. كىتاپتىڭ باستى قۇندىلىعى – عىلىمي نەگىزدەر مەن انىقتامالاردىڭ بەرىلۋى. ەنتسيكلوپەديانى شىعارۋ – وڭاي ەمەس. وعان مول قاجىر-قايرات, ىزدەنىس, كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. سونداي ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن ەڭبەك جاسالعان, – دەدى عالىم.
ودان كەيىن ءسوز العان «فوتوونەر» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, جيناقتى قۇراستىرۋشى اسىلحان ءابدىرايىم ۇلى قازىر ەلىمىزدە فوتوونەر سالاسى كوپ نارسەنى تالاپ ەتىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, العاشقى فوتوگراف تۋىندىلارىنىڭ تاريحىنان از-كەم سىر شەرتتى.
«مىنە, اراعا تاعى بەس جىل سالىپ, ءۇشىنشى ەنتسيكلوپەديانى شىعارىپ وتىرمىز. بۇل ەڭبەكتى ءبىر ادام جاساي المايدى. جيناقتى عالىم داۋرەن ماقسۇتحان ۇلى ەكەۋمىز دايىندادىق. كىتاپتىڭ ارتىقشىلىعىنا كەلسەك, بۇعان تۇڭعىش فوتوگراف شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ ەڭبەكتەرىن ەنگىزدىك. كەزىندە بوكەي ورداسىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي رەسەيدەگى II نيكولاي پاتشا شاڭگەرەي اتامىزدى سانكت-پەتەربۋرگكە شاقىرىپ, سوندا وعان سول زاماننىڭ ەڭ كۇشتى دەگەن فوتواپپاراتىن سىيلاعان. بۇل فوتواپپارات بارلىق قۇرالدارىمەن ءبىر ات اربانىڭ كولەمىندەي بولعان. سونى سانكت-پەتەربۋرگتەن ورداعا الىپ كەلگەن. بۇل جايىندا ادەبيەتشى عالىم, جۋرناليست ماقسات ءتاج-مۇرات دالەلدەپ جازعان. نەگىزى شاڭگەرەي بوكەەۆ – اقىن. بىراق ول ونەردىڭ كوپتەگەن تۇرىمەن اينالىسقان. مۋزىكاعا جاقىن بولعان. فوتوونەرمەن دە شۇعىلدانعان. ول كىسىنىڭ بىرقاتار فوتوسۋرەتى سوناۋ قۋعىن-سۇرگىن زاماندا جويىلىپ كەتكەن. تەكتى تۇلعانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, عالىم شولپاناي امانجولوۆا اپامىزدىڭ ايتۋىنشا, سول كىسىنىڭ اناسى اتاسىنىڭ ءبىراز سۋرەتىن ساندىقتا ساقتاپ, كەيىن ونى كينو مۇراعاتقا وتكىزگەن. سولاردى ءبىز وسى جيناققا ەنگىزدىك», دەدى ول.
ءىس-شارا بارىسىندا بەلگىلى فوتوجۋرناليست راحىمباي حانالىنىڭ زايىبى اپريزا ايتباەۆا دا قازاق فوتوونەرىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى باياندادى. جيناققا تۋىندىلارى ەنگەن فوتوسۋرەتشىلەر دە ءوز وي-پىكىرلەرىن ايتتى. ستۋدەنتتەردىڭ قويعان سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
تاريحتان تامىر تارتقان ەنتسيكلوپەدياعا رەداكتسيالىق القانىڭ شەشىمىمەن 18 اۆتوردىڭ ەڭبەگى ەنگەن. ونىڭ ىشىندە الەمدەگى ۇزدىك 10 فوتوگرافتىڭ ءبىرى اتانعان سەرىك مۇقىش ۇلى, «Nikon» سەكىلدى الەمدىك برەندتەردىڭ تمد كولەمىندەگى سىناۋشى-ساراپشىسى, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كاسىبي فوتوگراف فارحات قابدىقايىروۆ, سونداي-اق «ۇركەر» ۇلتتىق سىيلىعىن يەلەنگەن 4 فوتوگراف بار. سونىڭ ءبىرى – «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ءفوتوتىلشىسى, وسى سالاداعى بىرقاتار بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى ەرلان وماروۆ.
ءتۇرلى-ءتۇستى فوتوسۋرەتپەن جارقىراپ شىققان جيناق «فوتوگرافتار شىعارماشىلىعى», «فوتوونەر جانە عىلىم» جانە «فوتوونەر» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جوبالارى» اتتى ءۇش تاراۋعا ءبولىنىپ, انىقتامالىق گلوسساري مەن بيبليوگرافيالىق تىزىمدەردەن قۇرالعان. كولەمى 407 بەتتى قامتيدى. كىتاپ «فوتوونەر» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ قولداۋىمەن «دارىن» باسپاسىنان 500 دانامەن جارىق كوردى. ونداعى فوتوسۋرەتتەر ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالارى ءارحيۆىنىڭ قورى مەن اۆتورلاردىڭ وزىنەن الىنعان. كىتاپتىڭ تارالۋىنا بەلگىلى فوتوجۋرناليست س.پەرنەباەۆتىڭ اۋلەتى قولداۋ كورسەتكەن.
