سۋرەتتى تۇسىرگەن – دميتري ەروفەەۆ
كوكسۋ اۋدانىنا قاراستى مۇقانشى اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان قوجالىقتىڭ كاسىبى دوڭگەلەپ-اق تۇر. ءورىسى مالعا, ماڭايى ىرىس پەن نەسىبەگە تولعان كاسىپكەرلىك نىسانى الىستان-اق ەلىتىپ اكەتەدى. قارا شاڭىراق يەسى ايدوس كۇلتىنوۆ اكەسىنەن وق جونۋدى ۇيرەنبەسە دە ءتورت ت ۇلىكتىڭ بابىن تابۋعا ابدەن قانىققان. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ» ماماندىعى بويىنشا تاباقتاي ديپلومىن قولىنا العان سوڭ, الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى اگلومەراتسيادا جۇمىس ىستەي باستايدى. بالا كۇننەن ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, مال باققانعا ابدەن ەتى ۇيرەنگەن جىگىتتىڭ بۇيرەگى قالا ەمەس, دالا دەپ بۇرىپ تۇراتىن. ءبىرشاما ۋاقىت شىداس بەرىپ, قالا ومىرىنە تۇرمىسىن بەيىمدەگەنمەن قانمەن بەرىلگەننەن اتتاپ كەتە المادى. ىعى-جىعى حالىق اراسىنان ويىسىپ, اتادان ميراس بولىپ كەلە جاتقان بايىرعى كاسىپكە قايتا ورالدى.
«اسەم قالا الماتىدا جۇما جەتكەندە بوركىمدى اسپانعا اتىپ, اۋىلعا اسىعاتىنمىن. تابىلدى دوسىموۆتىڭ «قىر بالاسى تاۋعا قاراپ وسپەيدى» دەيتىن ءانى بار ەدى. اۋىل بالاسى شىنىندا ءزاۋلىم ۇيلەرگە قاراپ تىرشىلىك ەتە المايدى ەكەن. ءتورت ت ۇلىككە تامىرىم بايلانعانداي ەدى. سودان ءبارىن تاستادىم دا اۋىلعا, اكەمنىڭ جانىنا كەلدىم. وعان ەش وكىنبەيمىن», دەيدى ايدوس.
«ايدوس» شارۋا قوجالىعىنىڭ ىرگەسى 1996 جىلى قالانىپتى. ايدوستىڭ اكەسى مۇراتباي كۇلتىنوۆ كولىك جۇرگىزۋشىسى بولا ءجۇرىپ, اتاكاسىپكە مويىن بۇرىپتى. «مال باققانعا بىتەدى» دەگەن. ءبىر باس ت ۇلىكتەن باستالعان كاسىپ دوڭگەلەپ, مال سانى كوبەيە تۇسەدى. ايدوس كۇلتىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, مال اسىراعاننىڭ كاسىبى ورىستەۋ ءۇشىن جەمشوپتى ءوزى وندىرگەنى ابزال. وسىلايشا, شارۋا قوجالىق مال ازىعىن قامداۋدى قولعا الادى.
بۇگىندە شارۋا قوجالىقتىڭ مەنشىگىندە 750 باس ءمۇيىزدى ءىرى قارا بار. ونىڭ 550-ءى – اسىل تۇقىمدى, ياعني «اۋليەكول» تۇقىمى. وسىنشا ءمۇيىزدىنى ازىقپەن قامتۋ ءۇشىن قوجالىقتاعىلار ارپا, بيداي, جۇگەرى, جوڭىشقا وسىرەدى. مال ازىعىن قامداۋ ءۇشىن 10 ارنايى تەحنيكا قاجەتكە جاراپ تۇر. بۇگىندە بۇل شارۋاشىلىقتىڭ يەلىگىندە 10 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر, 200 گەكتار ءتالىمى جانە 75 گەكتار سۋارمالى ەگىستىك بار. باستىسى – مال ازىعىن جاۋىن-شاشىنعا قالدىرماي جيناپ الۋ. سونىمەن قاتار 3 جىل بۇرىن كاسىپكەر اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىمەن تۇبەگەيلى اينالىسۋعا شەشىم قابىلداپ, بورداقىلاۋ الاڭىن تۇرعىزعان كەزدە دە مەملەكەتتەن قولداۋ كورسەتىلگەن. فەرمەردىڭ 210 ملن تەڭگەگە سالعان ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن شارۋاشىلىققا 18 گەكتار جەر بەرىلگەن. ايتپاقشى, ايدوس كۇلتىنوۆ «كاسىپ ەتەمىن», «تابىس تابامىن» دەگەن جانعا مەملەكەت قولداۋىن اياماي وتىرعانىن ايتادى.
«اتاكاسىپپەن شۇعىلدانعانىمىزعا كوپ بولدى. كەيىنگى جىلداردا مەملەكەت مال ازىعىن قامداۋعا جاردەمدەسىپ كەلەدى. 2-3 جىلدىڭ كولەمىندە سۋبسيديا الىپ ءجۇرمىز. اسىل تۇقىمدى انالىق باسىنا 20 مىڭ تەڭگە, قارابايىر سيىرعا 10 مىڭ تەڭگە جەمشوپ سۋبسيديالانىپ جاتىر. قاي تىرلىكتە دە كەمشىن جاي بولاتىنى سەكىلدى, وسى جەمشوپكە بەرىلەتىن كومەكتە دە كەمشىلىك بار. ماسەلە – ونىڭ بەرىلگەنىندە ەمەس, بەرىلەتىن ۋاقىتىندا بولىپ تۇر. ادەتتە سۋبسيديانى كوكتەمدە بەرەدى. مال ۇستاعان جان بىلەدى, جازعىتۇرىم مال ازىعى دايىندالمايدى. مۇنى جوعارىداعىلار ەسكەرىپ, سۋبسيديانى جيىن-تەرىن ۋاقىتىندا بەرسە دەگەن تىلەگىمىز بار. مۇنان بولەك, جانار-جاعارمايعا دا جەڭىلدىك الىپ وتىرمىز. ۇكىمەتىمىزدىڭ وسىنداي قولداۋىنا العاۋسىز العىس بىلدىرەمىز», دەيدى شارۋاشىلىق جەتەكشىسى.
فەرمەردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە شارۋاشىلىقتا 20 ادام ناپاقا تاۋىپ وتىر. دەي تۇرعانمەن, كەيدە جۇمىسشى تاپپاي قالاتىنىن دا ايتادى. قوجالىق جۇمىسشىلارى 200 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى الادى. بىراق وسى جالاقىنى مەنسىنبەيتىن تۇرعىن كوپ ەكەن. دەگەنمەن مۇندا مۇرىن قانايتىن جۇمىس جوق. كۇرەك الىپ, بورداقىدا تۇرعان ت ۇلىكتىڭ استىن تازارتۋ ماسەلە ەمەس. ويتكەنى بۇل جۇمىس – اۆتوماتتاندىرىلعان قوندىرعىنىڭ ەنشىسىندە. قۇنى 13 ملن تەڭگە تۇراتىن قۇرىلعىنى شارۋا قوجالىق جەتەكشىسى گەرمانيادان الدىرىپ, ورناتقان. مال قيى مولايىپ قالسا, اۆتوماتتىڭ تەتىگىن باسسا جەتىپ جاتىر. عابيت انارباەۆ – بورداقىدا تۇرعان 450 باستى جەم مەن شوپتەن تارىلتپايتىن مىقتى مامان. ايتۋىنشا, باقپادا تۇرعان ءمۇيىزدى ءىرى قارالار كۇنىنە 4 وراما ءشوپ (ارقايسىسىنىڭ سالماعى 800 كيلودان) جانە 300 كگ جەمدى قورەك قىلادى ەكەن.
«كۇنكورىس ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. بايقايمىن, مال باعۋدىڭ بەينەتىنەن قاشاتىندار تىپتەن كوپ. مۇندا ماڭداي تەرلەپ, ارىپ-اشىپ جۇرگەنىمىز جوق. مالدىڭ استىن تازالاۋعا باس اۋىرتپايمىز. ارنايى قۇرىلعىنى ىسكە قوسسا جەتىپ جاتىر. بىراق وسى جۇمىستىڭ ءوزىن قيىنسىنادى تالايلار», دەيدى ع.انارباەۆ.
قوجالىق جىلىنا 2 000-2 500 باس ءمۇيىزدى ءىرى قارانى ەتكە جونەلتەدى. بۇل – 200 توننا شاماسىندا. باستى تۇتىنۋشى – الماتى قالاسى. ايدوس مۇراتباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, اسىل تۇقىمدى ت ۇلىكتىڭ ارقاسىندا مول تابىسقا كەنەلىپ وتىر ەكەن. ايتپەگەندە, قارابايىر سيىر مول تۇسىمگە قول جەتكىزبەيدى. ايتا كەتەتىن جايت, شارۋا قوجالىق «اۋليەكول» تۇقىمىن كوبەيتۋگە 12-13 جىلدا قول جەتكىزگەن. 2017-2018 جىلدارى اسىل تۇقىمدى بۇقالاردىڭ العاشقى بۇزاۋىن الا باستاعان. وسى ساتتەن باستاپ ت ۇلىكتەرىن اسىل تۇقىمدى دەپ تانۋ ءۇشىن قاجەتتى ۇدەرىستەردى جۇزەگە اسىرعان. ارنايى قۇجات تا العان. بۇگىندە شارۋا قوجالىقتاعى 2,5 جاسار بۇقالار 300-325 كگ ەت بەرەدى. فەرمەردىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر 3 جاسار بۇقا 513 كيلو سالماق قۇراپ, شارۋاشىلىقتىڭ ءوز رەكوردىن ورناتقان.
ايتپاقشى, شارۋا قوجالىق تەك ءمۇيىزدى قارا سانىن كوبەيتىپ وتىرعان جوق. قامبار اتا تۇقىمىنا دا دەن قويعان. بۇگىندە مۇندا مىڭعا جۋىق جىلقى بار. ايدوس كۇلتىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىلقى دەسە دەلەبەسى قوزادى ەكەن.
«جىلقىلارىمىزدى ءبىراز جىلدان بەرى ات جارىستارىنا قوسىپ ءجۇرمىز. بۇل – تازا تۇقىمدى اعىلشىن جىلقىلارى. ءبىر جۇيرىگىمىز قىرعىزستاندا وتكەن كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ويىندارىنىڭ بايگەسىندە الدىنا قارا سالمادى», دەيدى فەرمەر.
قازىر «بىردەڭە ىستەۋ كەرەك», ء«بىر كاسىپ باستاۋ كەرەك» دەپ جۇرگەن زامانداس كوپ. اراعا ءبىرشاما ۋاقىت سالىپ, سول زامانداستىڭ بىرىنە جولىقساڭىز, ءالى سول ويدا, بىراق كاسىپ باستاماق تۇگىل, نەدەن باستارىن بىلمەي ءجۇر. وسىنداي جاندارعا ايدوس مۇراتباي ۇلىنىڭ قارەكەتى ۇلگى بولسا ەكەن. ءار قازاق باي بولسىن. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنشا ايتقاندا, ء«بىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك!».
جەتىسۋ وبلىسى
