جاھاندىق جىلىنۋدىڭ رەكوردتىق دەڭگەيى

ءىس-شارا 30 قاراشا كۇنى باس­تالدى. ونىڭ تۇپكى ماقساتى – جا­ھان­دىق جىلىنۋدى باسەڭدەتۋ ءھام توقتاتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ. ءسام­ميتتىڭ COP, ياعني «Conference of the Parties» دەپ اتالۋى 1992 جىلى بۇۇ اياسىندا قابىلدانعان كلي­مات كەلىسىمىنە بايلانىستى.

COP28 جيىنى جاھاندىق تەم­پە­راتۋرانىڭ جىلىنۋىن 1,5 گرادۋس­تان اسىرماۋدى كوزدەيدى. ەستە­رىڭىزدە بولسا, 2015 جىلى پا­ريجدە 200-گە جۋىق مەملەكەت وسىن­داي ۋاعدالاستىق جاساسقان-تۇعىن. بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگە­رۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق پانەل (IPCC) ۇيىمىنا سۇيەنسەك, جاھان­دىق جىلىنۋدى 1,5 گرادۋستان اسىرماۋ جەر شارى ءۇشىن دە, ادامزات ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى.

قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ جىلىنۋى 1,1 نە 1,2 تسەلسي گرادۋس دەڭ­­گەيىندە تۇر. بۇل ونەركاسىپتىك رەۆو­ليۋتسياعا دەيىنگى, ياعني ادامزات قازبا وتىندارىن جاپپاي قول­دان­عان كەزەڭنەن جوعارى. سوڭعى بول­جام­دارعا سۇيەنسەك, 2100 جىلعا قاراي جەر جارى 2,4-2,7 گرادۋسقا دەيىن ىسىنىپ كەتۋى ىقتيمال.

سامميت اياسىندا پاريج كەلى­سى­مىنە قول جەتكىزۋدەگى اتقارى­لىپ جاتقان شارالار ورتاعا سالىنادى. سونداي-اق COP28 جيىنى تازا ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋدىڭ بارىسىن تالقىلاماق. 2030 جىلعا دەيىن پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن ازايتۋدى دا ماقسات ەتەدى. بۇدان بولەك, باقۋاتتى مەملەكەتتەر بول­گەن قاراجاتتى كەدەي ەلدەرگە بەرۋ بويىنشا جۇمىستى جان-جاق­تى قاراستىرادى. تابيعات پەن ادام­زاتقا كوڭىل بولە وتىرىپ, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ, قارجى, ازىق-ت ۇلىك جانە تابيعات ماسەلەلەرى دە نازارعا الى­نادى.

سالتاناتتى جيىننىڭ اشىلۋ سال­تا­ناتىندا رەسمي تۇردە COP28 ءسامميتىنىڭ توراعالى­عىن قابىل­دا­عان «Adnoc» كومپانياسىنىڭ باسشىسى سۇلتان ءال-جابەر, بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش ءسوز سويلەدى. جاھاندىق ۇيىمنىڭ باسشىسى بيىل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ىستىق جىل ەكەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جەر-جاھان ناقتى كليماتتىڭ قۇلدىراۋىن باستان كە­شىرىپ جاتىر.

بۇۇ باس حاتشىسى حالىقارالىق قوعامداستىقتى كليمات بويىنشا مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا شا­قىردى. سونداي-اق بيىلعى اۋا رايى الەم كوشباسشىلارىن ما­زالاۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ا.گۋتەرريشتىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىم كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەن­سەك, 2023 جىلى جاھاندىق تەمپەراتۋرا رەكوردتىق دەڭگەيگە دەيىن ىسىنادى. ال ەل-نينو اعىنى اۋا رايى جۇيەسىنە بايلانىستى 2024 جىلى قالپىندا قالۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار.

ا.گۋتەرريش تەڭىز دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋى مەن ونداعى تەمپەراتۋرا رەكوردتىق دەڭگەيگە جەت­كە­نىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار انتارك­تيداداعى مۇز جابىندارى كۇرت ازا­يىپ كەتكەنىنە ەكپىن بەردى.

«بيىل دۇنيەجۇزى ورتتەن, سۋ تاسقىنىنان جانە قاتتى تەم­پە­را­­تۋرادان زارداپ شەكتى. رەكورد­تىق جاھاندىق جىلىنۋ الەم كوش­باس­شى­لارىن مازالاۋعا ءتيىس. ءسوي­تىپ, ارە­كەت ەتۋگە قۇلشىنا كىرىس­ۋى قا­جەت», دەدى انتونيۋ گۋتەرريش.

ساراپشىلار COP28 توراعاسى سۇلتان ءال-جابەردىڭ جىگەرلى ءسوز سوي­­لەگەنىنە نازار اۋدارىپ وتىر. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىن­­­شىدەن, ول – بىرىككەن اراب امىر­­لىك­تەرىندەگى ءىرى مەملەكەتتىك مۇناي كومپانياسىنىڭ باسشى­سى. سونداي-اق اتالعان ەل شارتاراپ­­تا­عى «قارا التىندى» كوپ وندىرەتىن ساناۋلى ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى.

ءوز سوزىندە ءال-جابەر عىلىمعا يەك ارتاتىنىن, 1,5 گرادۋس ماقساتى ادام­زاتتىڭ تەمىرقازىعىنا اينا­لۋ­عا ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىن­شا, الەم ەلدەرى پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن كۇرت ازايتۋى كەرەك. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا قۋاتىن ءۇش ەسەگە, ونىڭ تيىمدىلىگىن ەكى ەسە­گە ارتتىرۋعا بىر­لە­سىپ جۇمىس ىس­تەۋ­گە ۋادە بەرۋى قاجەت.

مۇنىمەن قوسا, كەيبىر ءىرى مۇ­ناي-گاز كومپانياسى 2030 جىلعا قا­­راي مەتان شىعارىلىمىن نولگە دەيىن تومەندەتۋگە ۋادە بەرمەك. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. ويتكەنى مەتان كومىرقىشقىل گازىنا قاراعاندا اۋا­نى 28 ەسە جوعارى دەڭگەيدە ىسى­تا­دى.

تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق ما­سەلە مىناۋ. ءال-جابەر دامۋ­شى ەلدەرگە قولما-قول اقشا بەرۋ­گە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءباا جاھاندىق وڭتۇس­تىك­تىڭ دامۋىنا قارجى ءبولىپ, جا­ھان­دىق جىلىنۋعا ىقپال ەتەتىن ءوندىرىستى تەجەۋگە كۇش سالادى. بۇل ماقساتتا جۇزدەگەن ميلليارد دوللار قاراستىرىلماق. وسىلايشا, جيىننىڭ العاشقى كۇنىندە الەم كوشباسشىلارى دامۋشى مەملەكەتتەرگە كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن كەلەتىن زارداپتارمەن كۇرەسۋگە قارجى بو­لۋگە كەلىستى.

COP28-ءدىڭ ەكىنشى كۇنى الەم كوش­باسشىلارى تۇڭعىش رەت كلي­مات­تىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك پەن اۋىل شارۋا­شى­لى­عىنا قاتىستى ماسەلەلەردى شە­شۋگە ۋاعدالاستى. ءسويتىپ, 130-دان اسا ەل ازىق-ت ۇلىك تۋرالى دەك­­لا­­راتسياعا قول قويدى. بۇل – وتە ما­ڭىز­دى كەلىسىم. ويتكەنى ازىق-ت ۇلىك وندىرۋدەن شىعاتىن پار­نيك­تى گاز­دار جاھاندىق تەمپە­راتۋراعا اسەر ەتەتىن زياندى شىعا­رى­­لىمنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن قۇ­رايدى.

جيىندا سويلەگەن سوزدەرىندە كوشباسشىلار جەر شارى ۇلكەن قاتەردىڭ الدىندا تۇرعانىن, ەندى جا­­ھاندىق جىلىنۋعا بەيجاي قا­راۋ­­عا بولمايتىنىنا نازار اۋداردى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى تا­را­پىنان ازىرلەنگەن «تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعى, يكەمدى ازىق-ت ۇلىك جۇيەسى جانە كليماتتىق ءىس-قيمىل تۋرالى» دەكلاراتسيانى سا­­راپ­­شىلار مەن قايىرىمدىلىق ۇيىمدارى جوعارى باعالاپ وتىر. دەگەنمەن مۇنداي كەلىسىمگە ەرتەرەك قول جەتكىزۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتادى.

مامىلەگە كەلگەن مەملەكەتتەر­دە شارتاراپتىڭ 5,7 ميلليارد تۇرعىنى مەكەندەيدى. ال زيان­دى گازدار شىعارىلىمى 75 پا­يىزدى قۇرايدى. ەندىگى جەردە دەك­لاراتسياعا قول قويعان ەلدەر پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن ازايتۋ جونىندەگى جۇمىس جوسپارى اياسىندا ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارۋعا ءتيىس. قۇجاتقا اقش, قىتاي, ەۋروپالىق وداق جانە ۇلى­بريتانيا سەكىلدى جان باسىنا شاق­قاندا ازىق-ت ۇلىكتەن بو­لىنەتىن پارنيكتىك گازدار شىعا­رى­لىمى ەڭ كوپ ەلدەر قول قويدى.

«دەكلاراتسيا الەم ەلدەرىنە ساۋىن ايتىپ وتىر. جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن تۇراقتىلىق پەن يكەمدىلىك باعىتىنا اۋىستىرۋ جولىندا جىلدام ارەكەت ەتكەندە عانا 1,5 گرادۋستىق ماقساتتى ساقتاي الامىز», دەيدى ۇلىبريتانياداعى «World Resources Institute» زەرتتەۋ توبىنىڭ باسشىسى ەدۆارد دەۆي.

جالپى, قازىرگى تاڭدا ادامزات جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەس جو­لىندا ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىن از تۇتىنۋ قاجەت پە دەگەن ساۋال كۇن تارتىبىندە تۇر. زەرتتەۋلەر كور­­­سەتكەندەي, ەتكە قۇمار ءبىر ادام­­دى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كۇ­نىنە 10,24 كگ پارنيكتى گازدار بو­لىنەدى. ساراپشىلار ازىر­گە دەك­­لا­راتسيانىڭ ناقتى قالاي جۇ­­مىس ىستەۋى مۇمكىن ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتا الماي وتىر. گەوساياسي جاع­داي­لار­دىڭ تۇراقسىزدىعى, كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ سالدارىنا بايلانىستى دۇنيەجۇزىندە ازىق-ت ۇلىك باعاسى كوتەرىلگەن. ەن­دەشە, مۇنداي جاعدايدا دۇكەن سورەسىندەگى تاۋاردىڭ قۇنى قالاي وزگەرەدى؟ بۇل جاعى تۇسىنىكسىز. الاي­دا ساراپشىلار, ەڭ باستىسى, سەڭ قوزعالعانىنا نازار اۋدارىپ وتىر.

سامميتتەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – دامىعان ەلدەر مەن مۇ­ناي كومپانيالارى ەنەرگەتيكا سالا­سىنا قاتىستى ۇلكەن ۋادە بەرىپ وتىر. سوعان سايكەس 100-گە جۋىق مەملەكەت 2030 جىلعا قاراي جاڭار­تى­لاتىن ەنەرگيا پايدالانۋدى ءۇش ەسەگە ارتتىرادى. «قارا التىن» ون­دىرۋدەن كوشباسشى سانالاتىن ساۋد ارابياسىنىڭ «Aramco» كور­پو­راتسياسى باستاعان 50 كومپانيا 2050 جىلعا قاراي زياندى گازدار شى­عا­رىلىمىن مۇلدەم توقتاتۋعا مىن­دەتتەمە الدى.

دەگەنمەن بۇل كەلىسىمگە كۇمان­مەن قارايتىندار بار. ويتكەنى مۇ­ناي ءوندىرۋشى كومپانيالار ءوندىرىس كە­زىندەگى شىعارىلىمدى عانا ازايتادى. قازبا وتىنداردى تۇتىنۋ كەزىندە بولىنەتىن زياندى گازدارعا قا­­تىستى ەمەس. سول سەبەپتى سا­راپ­شى­لار جاھاندىق جىلىنۋعا اسا ىقپال ەتپەيتىنىن العا تارتادى. ما­سە­لەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن پار­نيكتى گازدى كوپ بولەتىن ءوندىرىستىڭ ءبارىن توقتاتۋ قاجەت دەپ سانايدى.

ىرگەلى ءىس-شارانىڭ ەكىنشى كۇنىن­دە دە الەم كوشباسشىلارى ءسوز سويلەدى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى پرەزيدەنتى مۇحاممەد بەن زايد ءال ناحايان قاتىسۋشىلارعا ۇندەۋ جا­ريالاپ, جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇ­رەسۋ جولىندا ءوز ەلى 30 ميلليارد دوللار قاراجات بولەتىنىن ما­لىم­دەدى.

ۇلىبريتانيا كورولى چارلز III تە ءسامميتتىڭ قۇرمەتتى قوناقتارى قاتا­رىنان تابىلدى. مونارح ءوز سو­زىندە جەر ادامزاتقا ەمەس, ادام­­زات جەرگە تيەسىلى ەكەنىنە ەكپىن بەردى. سونداي-اق كليماتتىڭ وزگە­رۋى شال­­عاي­داعى قاۋىپ ەمەس, جار استىن­دا تۇرعانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىن­­شا, تابيعي اپاتتار كوپ­­­تە­گەن ارالعا زيانىن تيگىزىپ, ءۇن­دىس­­تان­دا, بانگلادەش پەن پاكىس­تاندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۋ تاسقىنى ءجۇرىپ جاتىر.

سونىمەن قاتار جيىندا ءۇندىس­­تاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى نا­رەندرا مودي, ەۋروپالىق كوميس­سيا­نىڭ توراعاسى ۋرسۋلا فون دەر لەيەن جانە تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان سەكىلدى كوپ­تەگەن ساياسي قايراتكەر ءسوز سويلەدى.