ءتان مەن جاننىڭ بالاماسى بولىپ تابىلاتىن «مەن» مەن «مەنىكى» (اباي)] ماسەلەسى – دۇنيەتانىمدى تالداعان الەمدەگى بارلىق فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيالىق, بيولوگيالىق, تەولوگيالىق ەڭبەكتەردىڭ تاۋسىلماس تاقىرىپ ازىعى. سونىڭ ىشىندە, تاقىرىپقا بايلانىستى ابايدىڭ باتىس ەۋروپا فيلوسوفتارىمەن اراسىنداعى بايلانىستارى تۋرالى م.اۋەزوۆ:
«ول كەزدەگى ءبىلىم, ونەرلەردىڭ مول قوردا, ۇلكەن بەسىگى باتىس ەۋروپا ەكەنىن اڭعارىپ, سول جاقتىڭ اقىندارى عانا ەمەس, نەشە الۋان فيلوسوف, ءبىلىمپازدارىن دا زەرتتەيدى. «ەۋروپانىڭ ەسەيۋ تاريحى», «ەسكى شىعىس مادەنيەتىنىڭ تاريحى» سياقتىلاردى دا سول باتىس ەۋروپا عالىمدارى ارقىلى وقىپ بىلەدى. ەۋروپا فيلوسوفياسىن زەرتتەۋ رەتىندە سپەنسەر, سپينوزا, دەكارتتاردى وقيدى. بەرىدە دارۆينگە دە قىزىعادى. قيىر شىعىس تاريحىنان بۋددانىڭ دا جايىن بىلەدى. كەيىن كىتاپقا سالىنىپ, ۋاقيعالى شىعارمالار ىزدەگەندە باتىس ەۋروپادا ورتا عاسىردا بولعان ءدىن سوتى – ينكۆيزيتسيا سوتىنىڭ ز ۇلىمدىقتارىن كورسەتەتىن رومانداردى دا كوپ تەكسەرەدى», – دەپ ماعلۇمات بەرەدى.
مۇنىمەن قاتار ابايدىڭ شوپەنگاۋەردىڭ, گەگەلدىڭ, بوكلدىڭ, درەپەردىڭ, گاميلتوننىڭ, كانتتىڭ, بەكوننىڭ, سپينوزانىڭ, دج. ءميلدىڭ, ءليۋيستىڭ, ستيۋارتتىڭ, ءفريزدىڭ, بەركليدىڭ, ماحتىڭ, بەنەكەنىڭ, نيتسشەنىڭ, شاكارىمنىڭ ء«ۇش انىق» اتتى ءتان مەن جان, سانا, تۇيسىك تۋرالى فيلوسوفيالىق-مەتافيزيكالىق تراكتاتىنداعى ماعلۇمات بويىنشا دولننىڭ, كاميلا فلامماريوننىڭ, گەربەرت سپەنسەردىڭ, ستۋارمەلدىڭ, پروفەسسور فونتەلدىڭ (شاكارىمنىڭ ترانسكريتسياسى بويىنشا) فيلوسوفيالىق تراكتاتتارىمەن تانىس بولعانىن انىق بايقايمىز. اسىرەسە سول جىلدارى جارىق كورگەن فريدريح ەدۋارد بەنەكەنىڭ ايگىلى «تاربيە مەن وقىتۋعا ارنالعان جەتەكشى نۇسقاۋ» اتتى فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق تاقىرىپتى قامتيتىن فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق تراكتاتتارىمەن تانىس بولعانى ەندى بەلگىلى بولىپ وتىر. شاكارىمنىڭ ء«ۇش انىعىندا» اتى اتالماعان, ابايعا قاتىستى ەشقانداي فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق عىلىمي ەڭبەكتەردە سىلتەمە جاسالماعان نەمىس فيلوسوفى فريدريح بەنەكەنى نەگە قاداعالاپ, سەنىممەن ايتىپ وتىرمىز؟ سەبەبى ونىڭ دا سەبەبى بار. سەبەبى...
ابايتانۋ ءىلىمى پايدا بولعاننان بەرگى ءجۇز پالەنباي جىل بولعانىنا, ابايدىڭ تەك قانا فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق كوزقاراسىنا قاتىستى وتىزدان استام دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالعانىنا قاراماستان ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى اباي ايقىنداعان «جان قۋاتىن» – «پودۆيجنوي ەلەمەنت», «سيلا پريتياگاتەلنايا ودنورودنوگو», «ۆپەچاتليتەلنوست سەردتسا» – دەپ ۇشكە بولگەن انىقتامانى كىم جازعانىن, بۇل تۇيىنسوزدەردى قايدان العانىن, وندا نە ايتىلعانىن كورسەتىپ بەرە الماعان.
زادى, فيلوسوف عالىمدار دايەكسىز سوزدەن دارمەنى تاۋسىلىپ, شاراسىزدىعىن مويىنداعان سياقتى. ياعني جوعارىدا اتالىپ وتكەن قۋاتتىڭ ءۇش تۇرىنە ناقتى انىقتاما بەرىلمەگەن. بۇل ءۇش تەرميننىڭ-ءتۇيىنسوزدىڭ توركىنىن تاپپاستان, وندا ابايدىڭ فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيالىق كوزقاراسى تۋرالى قانداي پىكىر تالداۋى بولۋى مۇمكىن؟ فيلوسوفتاردىڭ ءبىر اۋىزدان: اباي – فيلوسوف ەمەس, يسلاميست, جاي ويشىل – دەپ قىسقا قايىرا سالعاندارىنا ءبىز دە تۇسىنبەي كەلىپ ەدىك. «تۇگەل ءسوزدىڭ توركىنىن بىلمەي», قالاي عىلىمي ديسسەرتاتسيا قورعاپ, وقۋلىق جازىپ, اكادەميك اتانىپ, مەملەكەتتىك سىيلىق الۋعا بولادى؟ مۇمكىن, بۇل ءبىزدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ابايتانۋ ىلىمىنە ارالاسقاننان بەرگى ەڭ باستى جاڭالىعىمىز دا شىعار. سوڭى بولماسىن. بۇعان دا ءتاۋبا.
تەك جوعارىداعى ءۇش ۇعىمنىڭ ارقايسىسىنىڭ انىقتاماسىن دەربەس تالداۋدىڭ ەنشىسىنە قالدىردىق. سونىمەن قاتار قايتالاپ ايتامىز, ابايتانۋ ءىلىمىنىڭ ءجۇز جيىرما بەس جىل تاريحىندا ەشكىم بويلاماعان بۇل جاڭالىعىمىزدى, ىزدەنۋشى رەتىندە كادىمگىدەي ماقتانىش ەتەمىز.
سونىمەن «زينھار (بۇل ارادا: نازار سالىڭىز – دەگەن ماعىنادا)», ەۋرپاداعى پەداگوگيكالىق قاعيداتتاردىڭ (تەوريالاردىڭ), پسيحولوگيلىق ىلىمدەردىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرعانداردىڭ ءبىرى:
«بەنەكە (Beneke) فريدريح ەدۋارد (17 اقپان 1798, بەرلين – 1 ناۋرىز 1854, سوندا) دەگەن عۇلاما... نەمىس فيلوسوفى, ەمپيريكالىق باعىتتاعى پسيحولوگيزمنىڭ وكىلى. گالل مەن بەرليندە فيلوسوفيا مەن تەولوگيادان ءتالىم العان. بەرليندە (1820) جانە گەتتينگەندە (1822 جىلدان باستاپ) ءدارىس بەرگەن. پروفەسسور (1827). نەمىس يدەاليزمى باعىتىنداعى فيلوسوفتارىمەن (اسىرەسە بەرليندە وزىمەن قاتار ءدارىس بەرگەن گەگەلمەن) پىكىر تالاستارعان». رەسەيلىك پسيحولوگ-پروفەسسور ۆ.ا.مازيلوۆ «پسيحولوگيا دەگەن اتپەن تانىمال بولعان جۇيكە تۋرالى ىرگەلى عىلىمعا 500 جىل» اتتى ماقالاسىندا:
«بۇل ءىلىمنىڭ نەگىزىن سالۋشى ادام – قازىر مۇلدەم ۇمىت بولعان نەمىس پسيحولوگى جانە فيلوسوفى فريدريح ەدۋارد بەنەكە (1798-1854). ول: فيلوسوفيا – ەمپيريكالىق پسيحولوگياعا سۇيەنۋى كەرەك – دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ بۇل پىكىرىن قوستاعان ۆ.ۆۋند: «ويتكەنى پسيحولوگيا سۋبەكتىڭ (ادامنىڭ) تاجىريبەسىن تىكەلەي زەرتتەيتىن بىردەن-ءبىر عىلىم سالاسى, سوندىقتان دا, عىلىمي تانىمدى زەرتتەۋدىڭ نەگىزىنە وسى سالا عانا لايىقتى جاۋاپ بەرەدى» – دەگەن دايەك ۇسىندى. ءسويتىپ, ولاردىڭ بۇل ۇستانىمى پسيحولوگيزم دەگەن اتپەن عىلىمدا ورنىقتى», دەپ جازدى.
دەمەك بەس ءجۇز جىلدان بەرى رۋحانيات اتاۋلىداعى ەڭ كۇردەلى كوركەم ادىسكە اينالعان پسيحولوگيزم ۇعىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان, گەگەلمەن پىكىر تالاستىرعان بەنەكە ۇمىتىلا قالاتىنداي بەكەر تۇلعا بولماعانى. ونىڭ ءبىر كەپىلى, بەنەكەنىڭ ەڭبەكتەرى گەرمانيادا دا, رەسەيدە دە وقۋ ورىندارىندا ءپان رەتىندە وقىلعان. سول پانگە وراي وقۋ قۇرالى رەتىندە: 1. ي.گ.درەسسلەر قۇراستىرعان «پسيحولوگيا مەن لوگيكا نەگىزدەرى. بەنەكە بويىنشا. وقىتۋشىلار مەن ءوز بەتىنشە ءبىلىم كوتەرۋشىلەرگە ارنالعان جەتەكشى قۇرال. سپب, 1871; 2. ي.ح.ۆەسسەل قۇراستىرعان «د-ر بەنەكەنىڭ تاربيە مەن وقىتۋعا ارنالعان ىلىمىنە جەتەكشى نۇسقاۋ-قۇرال. سپب, 1875»; 3. م.تروتسكي قۇراستىرعان «وسى عاسىرداعى نەمىس پسيحولوگياسى. تاريح-سىني زەرتتەۋ. سپ, 1875» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتەردىڭ ورىس تىلىندە اۋدارىلىپ باسىلۋى بەنەكەنىڭ عىلىمداعى ورنىن تولىق تانىتادى.
ابايدىڭ دا, سونداي-اق شاكارىمنىڭ دە وسى ءۇش كىتاپتىڭ ۇشەۋىمەن دە تانىس بولۋى مۇمكىن. اتتارىن اتاپ, سىلتەمە جاساماعاندىقتان دا, كەسىپ-ءپىشىپ ايتا المايمىز. بىراق ول ەڭبەكتەردىڭ ىشكى مازمۇنىن سۇزگىدەن وتكىزىپ, وي ساراسىن سارالاپ, ءماتىنى مەن مازمۇنىن سالىستىرۋ بارىسىندا «د-ر بەنەكەنىڭ تاربيە مەن وقىتۋعا ارنالعان ىلىمىنە جەتەكشى نۇسقاۋ-قۇرالىنداعى» ءتان مەن جان تۋرالى پايىمداۋلارى ابايدىڭ «قىرىق ءۇشىنشى سوزىندەگى» تافسىرلەۋمەن ءبىر قۇرالىپتاس, ويلارى سارىنداس, تالداۋلارى ءبىرىزدى ەكەنىنە كوزىمىز انىق جەتتى. تەك بەنەكەدەگى كۇرمەۋى قيىن بۇرمالار مەن تۇسىنىكتەر بارىنشا قازاقى ويلاۋ جۇيەسىنە ساي, شىعىس عۇلامالارىندا كەزدەسەتىن «جيبيلي, كاسىبي ت.ب.» دەگەن سياقتى عىلىمي تۇيىنسوزدەر مەن ۇعىمداردى قولدانا وتىرىپ, قاراپايىم تىلمەن باياندالا مازمۇندالعان. ءتىپتى پىكىرلەرىنە تيەك رەتىندە قولدانىلعان:
«بۇل قابىلەتتەر كوپقىرلى» (بەنەكە) – ««جان قۋاتى دەيتۇعىن قۋات ‒ بەك كوپ نارسە» (اباي);
«تاربيە ارقىلى... ونىڭ ماقساتىنا سايكەس كەلەتىن وزىنە ءتان باستاپقى قابىلەتتەرىن دامىتىپ, بايىتىپ جانە سونى نىعايتا رەتكە كەلتىرۋى كەرەك» (بەنەكە) – «ەسكەرىپ باققان ادام ۇلكەيتىپ, ۇلعايتىپ, ول قۋاتتاردىڭ قۋاتىن زورايتادى» (اباي) – دەگەن سويلەمدەردەگى ءسوز قۇرامى ءارتۇرلى بولسا دا, وي ورامى بىردەي, دالمە-ءدال كەلەدى.
سونداي-اق جان قۋاتىن زورايتاتىن پسيحولوگيالىق امالداردى: «1. سيلا پريتياگاتەلنايا ودنورودنوگو; 2. پودۆيجنوي ەلەمەنت; 3. ۆپەچاتليتەلنوست سەردتسا» – دەپ جىكتەۋى دە بىردەي جانە ونى اباي سول بەنەكەنىڭ اۋدارماسىنىڭ نەگىزىندە ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىن قولدانعان. ولاردىڭ ارقايسىسىنا بەرىلگەن تۇسىنىكتەر دە مازمۇنداس. دەمەك ابايدىڭ ءوزىنىڭ «قىرىق ءۇشىنشى سوزىنە» وسى «وقۋ-تاربيە قۇرالىنداعى» پسيحولوگيالىق-فيلوسوفيالىق پايىمداۋلاردى وي جەلىسى ەتىپ العان دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا نەگىز بار – دەپ ەسەپتەيمىز.
ءيا, ءحىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا دەيىنگى ورىستىڭ فيلوسوفيالىق تەرميندەرى تولىق قالىپتاسىپ بولماعان تۇستا تارجىمالانعان كۇردەلى, «اينىمالى» جانساردىڭ (جان ۇياسى) قۋاتىن قانشاما تۇپنۇسقاعا جاقىنداتا وتىرىپ, ماعىناسىن اشۋعا تىرىسساق تا, بۇگىنگى قازاق تىلىندەگى اۋدارماسى قارابايىر بۇلدىرلاۋ بولىپ شىقتى. ونىڭ ۇستىنە, بەنەكە قولدانعان فيلوسوفيالىق ۇعىمداردىڭ بۇگىنگى تەرميندەرى دە باسقاشا. ال اباي وسىنداي تۇسىنىكسىزدىكتەن قاشىپ, ونى بارىنشا قاراپايىم حالىقتىق ۇعىممەن بايان ەتكەن. سوندىقتان دا ءبىز, ۇلگى ءۇشىن تۇپنۇسقانى ءبىر مارتە جارىستىرا كەلتىرۋدى ماقساتتى جانە ءماجبۇرلى قاجەتتىلىك دەپ تاپتىق.
ف.ە. بەنەكە: «ۇيقى كەزىندە ادامنىڭ جانىندا (باستاپقى ۇيىتقىمەن پارا-پار, بەنەكەدە – توجدەستۆەننىە س پەرۆيچنىمي) تىڭ كۇش (ابايدا – قۋات) پايدا بولادى, سونىڭ اسەرىنەن كەلەر كۇنى تاڭەرتەڭ بۇرىنعى اسەرلەر (بەنەكەدە – ۆوسپومينانيە, ەستەلىكتەر) ەسىڭدە ءوز ەركىمەن ساقتالىپ, جادىڭدا جاڭارا جاڭىعىرىپ تۇرادى. بۇل تىڭ كۇش (قۋات) نەمەسە ۇيىتقى (بەنەكەدە – وسنوۆى, نەگىزى) وتكەننىڭ اسەرىمەن (بەنەكەدە – سلەد, ءىز, مۇمكىن, قازاقتىڭ جاننىڭ ۇياسىن – جانسار دەپ اتاعاندا, وسى «ءىزدى» مەڭزەگەنى شىعار) جالعاسا ۇشتاسسا دا, بىراق تا ونىمەن (سلەد, جانسارمەن) بىرىگىپ كەتپەيدى, ولار اينىمالى: كادىمگى ەركىن, (بەنەكەدە – برودياچيە, ماعىناسى بويىنشا – اۋىسپالى, اۋمالى-توكپەلى كوڭىل اۋانى) اسەر سياقتى جىلجىمالى قۋات (بەنەكەدە – پودۆيجنىە ەلەمەنتى) بولىپ تابىلادى».
ء بىز اۋدارعان بۇل ءتارجىمادان ابايدىڭ «قىرىق ءۇشىنشى سوزىندەگى» وي جەلىسىن ناقتى تانۋ دا قيىن. ال جوعارىداعى ءماتىننىڭ ورىسشا نۇسقاسى مىناداي:
«ۆو ۆرەميا جە سنا ۆ دۋشە وبرازۋيۋتسيا نوۆىە سيلى (توجدەستۆەننىە س پەرۆيچنىمي), ۆسلەدستۆيە چەگو نا درۋگوە ۋترو پرويزۆولنوە ۆوسپومينانيە وپيات ۆپولنە ۋداەتسيا. ەتي نوۆىە سيلى يلي وسنوۆى, حوتيا ي پريمىكايۋت ك سلەدام, نو نە سوەدينيايۋتسيا س نيمي, وني تاكوە جە پەرەنوسنىە, پودۆيجنىە ەلەمەنتى: كاك ي سۆوبودنىە, برودياچيە ۆپەچاتلەنيا».
ەكى نۇسقانىڭ دا وزىنشە كەمشىلىگى بار, الدىڭعىسىندا – ۇعىمدار جايمالانىپ باياندالعان, ەكىنشى ءتارجىمادا ءسوز بە ءسوز اۋدارىلعان ءماتىننىڭ استارى تۇسىنىكسىز تارتادى. سونداي-اق «كەزبە» – «برودياچيە» دەگەن ءسوزدىڭ ناقتى بالاماسى بولعانىمەن دە, مۇنداعى ماسەلە – ادامنىڭ جانى, كوڭىل كۇي اۋانى تۋرالى بولعاندىقتان دا, كەزبە كوڭىل دەگەننەن گورى «ەركىن, اۋمالى, اۋمالى-توكپەلى كوڭىل اۋانى» دەپ العان تۇپنۇسقانىڭ مازمۇنىن بارىنشا جانعا جاقىن ۇعىمدا اشادى. مىسالى, ء«ىز» دەگەندى – جاد, جان ۇياسى, جانسار, ەس, اسەر», ال «كۇشتى» دەگەندى – «جان قۋاتى» دەپ بىردەن قابىلداي قويۋ قيىن. ء«ىزدىڭ» تولىق ماعىناسىن بەنەكە:
ء«ىز (جاد, جانسار) دەگەنىمىز – كوڭىل اۋانىنىڭ قۇبىلۋى كەزىندەگى وزارالىق وتپەلى قۇبىلىس, مىسالى, اسەردى سەزىممەن قابىلداۋ (چۋۆستۆەننىم ۆوسپرياتيەم) جانە ونى تۇلەتە تۇرلەندىرۋ (ۆوسپرويزۆەدەنيە)» نەمەسە سول اسەردى جادتا جاڭعىرتۋ. بۇل ەكى الماسۋ دا (اكت) جاننىڭ تابيعاتىنا تيەسىلى, سوندىقتان دا ء«ىز» (جاد) ەشقانداي دا زاتيالىق سيفاتقا يە ەمەس. ءبىز: ونىڭ ء(ىزدىڭ, جادتىڭ) ورنى قايدا؟ – دەپ سۇراي المايمىز (ونىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەيمىز). جاننىڭ ءوزى سياقتى, ونىڭ مۇقىم بولشەكتەرى دە نيھايات (نەپروتياجەننى, تۇتاس, بولىنبەيتىن ءبۇتىن), ويتكەنى سانا – جۇيكەلىك (زەيىندىك) تانىمنىڭ بىردەن ءبىر تۇيسىك كوزى بولىپ تابىلادى, ال ول ءوز بەتىنشە الدەبىر جەكە كەڭىستىككە يە ەمەس. سونداي-اق ءىزدىڭ (جادتىڭ, ەستىڭ) قانداي دا ءبىر دەنە مۇشەسىمەن بايلانىسى جوق; ونىڭ كەڭىستىكپەن بايلانىسى جانە قۇبىلۋى جۇيكە جۇيەسىمەن قاتارلاسا جارىسىپ جۇزەگە اسادى, بىراق تا ول (جاد, ەس) ەشقاشاندا ولاردىڭ (كەڭىستىكتىڭ, جۇيكەءنىڭ) نەگىزى بولىپ تابىلمايدى».
دەمەك وسى سىلتەمەنىڭ ۇزىنا مازمۇنىنان اڭعاراتىنىمىز, بەنەكەنىڭ «سلەد» – ءىز دەپ وتىرعانى جاننىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى, ياعني جاد نەمەسە ەس. قازاقى تىركەستە, «اقىل-ەس» دەگەنگە سايادى. ول – جاننىڭ سىر ساندىعى, ءبىر-بىرىنەن اجىراپ تا كەتپەيدى, وندا ميزايا بولار ەك. ءبىر-بىرىمەن قوسىلىپ تا كەتپەيدى, وندا كەشەگى مەن بۇگىننىڭ اسەرى ارالاسىپ, قويىرتپاق ەلەسكە اينالار ەدى. ءارى دەربەس, ءارى سەرىكتەس, تۋمىسىنان تۇتاس اعزالار. تابيعي تۇردە تۇرلەنىپ, تۇلەپ وتىرادى. ياعني اباي اتاپ وتكەن جيبيللي قاسيەت.
ءتان مەن جاننىڭ قۇبىلىستارى تۋرالى جالپى تۇسىنىك بەرە كەلىپ, جوعارىداعى بۇل ۇعىمدى اباي: «جاس بالا انادان تۋعاندا ەكى ءتۇرلى مىنەزبەن تۋادى: بىرەۋى ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام دەپ تۇرادى. بۇلار ءتاننىڭ قۇمارى, بۇلار بولماسا, ءتان جانعا قوناقۇي بولا المايدى, ءھام ءوزى وسپەيدى, قۋات تاپپايدى», – دەپ قاراپايىم تىرشىلىك قاراكەتىمەن جەتكىزەدى.
انىق جانە ناقتى ومىرلىك شىندىق. مۇنداعى اباي كورسەتىپ وتىرعان «ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام» دەمەكتىڭ ماعىناسىن – بەنەكە قاعيداتتاردىڭ قاساڭ تىلىمەن تۇسىندىرگەن: «چۋۆستۆەننىم ۆوسپرياتيەم ي ۆوسپرويزۆەدەنيەم», «پريپومينانيەم ەتوگو ۆوسپرياتيا» – دەگەننىڭ ادام ومىرىنە اينالدىرعانداعى تافسىرلىك مازمۇنى. تانگە قورەك بەرۋ, كورگەندى قىزىقتاۋ, تىنىعۋ سەزىم جۇيەلەرى ارقىلى كوڭىل اۋانىنا, تابەتىنە بايلانىستى (نەچتو پرومەجۋتوچنوە مەجدۋ دۋشەۆنىم اكتوم) تابيعي تۇردە جۇزەگە اسادى. جاندى مارقادام تاپتىراتىن دا وسى تابيعي تابەتتەر. ال «يزمەنەنيا پرويسحوديات ليش پاراللەلنو پسيحيچەسكيم, نو ۆوۆسە نە سلۋجات يم وسنوۆانيامي» دەگەننىڭ بالاما ۇعىمىن – «بۇلار بولماسا, ءتان جانعا قوناق ءۇي بولا المايدى» دەگەن سويلەم تولىق جەتكىزەدى. ويتكەنى جان-ءتاننىڭ قۇرامداس بولشەگى ەمەس, تەك «قوناعى».
جوعارىداعى ماتىندەردەگى ء«ىز» «كەزبە», «ۇيقى كەزىندە جاندا جاڭا كۇشتەر», «قوزعالمالى ەلەمەنتتەر» دەگەن ۇعىمداردى تاراتىپ تالداعانداعى كادىمگى ماعىناسى وسى اباي سوزىنە سايما-ساي كەلەدى. قازاقتا: «ۇيقىداعى ادام ولگەنمەن تەڭ» – دەگەن ماتەل بار. دەمەك ۇيىقتاپ تۇردىڭ دەگەن ءسوز – ءولىپ-تىرىلگەنمەن بىردەي دەگەن ءسوز. مۇنى قازىرگى كۆانتتىق تەوريانىڭ زەرتتەۋشىلەرى دە راستايدى. بىراق, ويانعاندا كەشەگى, ودان بۇرىنعى كورگەن-بىلگەندەرىڭ ەستە-جانسارىڭدا ساقتالادى. سول ەستە تۇتقاندارىڭنىڭ اسەرى «جادقا» ساقتالۋ ارقىلى ءۇزىلىپ قالماي, بۇگىنگى تىرشىلىك قاراكەتىمەن جالعاسادى, ەرتەڭگى كۇننىڭ قام-قاراكەتىنە ۇلاسادى.
جان تۋرالى وزگە ويشىلداردىڭ قاعيداتتارىن تالداپ, سالىستىرا كەلىپ جاننىڭ قىزمەتىن بەنەكە:
ء«بىر سوزبەن ايتقاندا, تولىق ەلەستەتۋ (قيالداۋ, ويلاۋ – ۆووبراجەنيا) قابىلەتى ءبىر تەكتەسس قۋاتتاردىڭ (قازىرگى عىلىمي تىلدە – نەيرونداردىڭ) ءوزارا تارتىلۋى (بەنەكەدە – ۆزايمنوگو پريتياجەنيا ودنورودنوگو) زاڭىمەن جانە تانۋ (بەنەكەدە – سوزناۆانيا) زاڭدىلىعى (بەنەكەدە – زاكونامي سوزناۆانيا) ارقىلى تولىق تۇسىندىرلەدى, ءبىزدىڭ قيالىمىز ءبىر نارسەمەن عانا شەكتەلمەيدى, قانشا قۇبىلىستى ەلەستەتە الامىز, سونىڭ ءبارىن قامتيدى» , دەپ تۇسىندىرەدى.
قاعيداتتىق تۇرعىدان العاندا قيسىندى تىركەستەر. تانگە بىتكەن جاننىڭ تابيعي نەگىزى مەن تۇيسىككە جۇگىنىپ, تاجىريبە جيناقتاۋ ارقىلى تابيعي تۇردە ءوسىپ-ءونۋىن, ىشكى قالىپتاسۋ زاڭدىلىقتارى مەن جان قۋاتىنىڭ مولايۋىن, ونىڭ ادام ويىمەن بىرگە قاناتتاسا ۇشاتىن ۇشقىرلىعىن, ەستە ساقتاۋ جادىن, تۇرلەنۋىن عىلىمي تەرميندەر ارقىلى بايانداپ بەرگەن. ال ابايدىڭ وقىرمانىنىڭ دۇنيەنى قابىلداۋ اسەرى مەن ويلاۋ جۇيەسى, تىلدىك-ۇعىمدىق تۇسىنىكتەرى مۇلدەم باسقا بولاتىن. سوندىقتان دا تۇپنۇسقاداعى تۇپكى ماعىنانى بارىنشا قانىقتىرا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن فيلوسوفيالىق استارمەن كۇرمەلگەن بۇل ۇعىمداردىڭ ماعىناسىن اباي قاراپايىم تىلمەن اۋەلى:
«ادام ۇعىلى (بالاسىنىڭ اعزاسى) ەكى نارسەدەن (تۇرادى): ءبىرى ‒ ءتان, ءبىرى ‒ جان. ول ەكەۋىنىڭ ورتالارىندا بولعان نارسەلەردىڭ قايسىسى جيبيللي (تابيعي, تۋا بىتەدى, تۇيسىك ارقىلى داميدى), قايسىسى كاسىبي (ىزدەنىسپەن, ەڭبەكپەن, تاربيەمەن, ۇيرەنۋمەن كەلەتىن قاسيەت) ‒ ونى بىلمەك كەرەك», – دەپ ايتار ويىن جىكتەپ الادى.
قاعيدالىق سىقيعان قيسىندار مەن جاداعايلاپ بايانداعان تىرشىلىك تۇيسىكتەرىنىڭ ءسوز قۇرامى باسقا بولعانىمەن وي ورامى ورايلاس.
مىسالى, بەنەكەدەگى: «قابىلەتى ءبىر تەكتەسس قۋاتتاردىڭ ءوزارا تارتىلۋى» – دەگەننىڭ ماعىناسى – ابايدىڭ سوزىندەگى: «ۇنامدىسى – ۇنامدى قالپىمەنەن, ۇنامسىزى – ۇنامسىز قالپىمەنەن, ارنەشىك ءوز سۋرەتىمەنەن كوڭىلگە تۇسەدى» (اباي);
بەنەكەدەگى: «تانۋ (بەنەكەدە – سوزناۆانيا) زاڭدىلىعى (بەنەكەدە – زاكونامي سوزناۆانيا) ارقىلى تولىق تۇسىندىرىلەدى», – دەگەننىڭ ماعىناسى ابايدىڭ سوزىندەگى: «باعاناعى بەس نارسەدەن (بەس سەزىم مۇشەلەرى) نارسەدەن كوڭىلگە جاقسى اسەر حاسيل (ۇلگى, ناتيجە, پايدا) بولىپ, جامان نارسەدەن كوڭىلگە جامان اسەر حاسيل» بولىپ تۇسەدى» – دەگەن وي ورامىمەن سايكەس جانە مازمۇنداس.
ال بەنەكەدەگى: «قيالىمىز ءبىر نارسەمەن عانا شەكتەلمەيدى, قانشا قۇبىلىستى ەلەستەتە الامىز, سونىڭ ءبارىن قامتيدى» – دەگەن سويلەمنىڭ ماعىناسىن – ابايدىڭ: «كىمدە-كىم سىرتتان ەستىپ ءبىلۋ, كورىپ ءبىلۋ سەكىلدى نارسەلەردى كوبەيتىپ السا, ول ‒ كوپ جيعانى بار ادام: سىناپ, ورىندىسىن, ورىنسىزىن ‒ ءبارىن دە باعاناعى جيعان نارسەلەرىنەن ەسەپ قىلىپ, قاراپ تابادى», دەگەن سويلەمى تولىق جەتكىزىپ تۇر.
«اقىلعا سيىمدى فيلوسوفيا» دەگەنىمىز وسى. ويتكەنى مۇندا قۇرعاق قيسىن مەن قاعيدا, بۇراتىلعان بۇرىلىمدى ۇعىمدار جوق. جان يەسىنىڭ, ياعني ادامنىڭ, ءتان مەن جانىنىڭ قوزعالىسى تابيعي تۇردە باياندالعان. كوزگە كورىنبەيتىن جاننىڭ ورنىنا جان يەسىنىڭ ءوزى دايەككە الىنعان. ال جيبيلي مەن كاسىبي تۇيىنسوزدەرى-تەرميندەرى شىعىستىق ءپالسافانىڭ تەرميندەرى ەكەنى انىق. ونىڭ ءتۇبىرى «جيبيلي قۋات» دەگەن تەرميننىڭ ۋردۋ تىلىندە بار ەكەنىن تاپتىق. زادى, پسيحولوگيا پروفەسسورى ق.جارىقباەۆتىڭ ء«ال-ءفارابيدىڭ كوزقاراستارىمەن استارلاسىپ جاتادى» – دەگەندە مەڭزەپ وتىرعانى دا وسى ۇعىم بولۋى مۇمكىن. اشىپ تالداماعاندىقتان دا, سەنىمدى تۇردە كەسىپ-ءپىشىپ ايتا المايمىز. بىراق تا, «اقىلعا سيىمدى فيلوسوفيانىڭ» ۇستانىمى مەن بەنەكە جۇرگىزگەن تاجىريبەنىڭ ءماتىبى سوعان سايادى. ياعني ابايدىڭ ءوزى ايتقانداي: «بۇلاي ەتىپ بۇل حارەكەتكە تۇسىنگەن ادامدى اقىلدى دەيمىز».
سونىمەن, ەڭ باستى قورىتىندىمىز, وسى ۋاقىتقا دەيىن ابايدى «فيلوسوف ەمەس», «سەبەبى, ەۋروپالىق دەڭگەيدەگى ناقتى فيلوسوفيالىق ەڭبەككە جۇگىنبەگەن», «سوندىقتان دا ول جاي يسلامي ويشىل» دەگەن دۇمبىلەز دومبىتپالارعا توسقاۋىل قوياتىن عىلىمي دالەل تابىلدى. ول ادام – نەمىستىڭ اتاقتى فيلوسوف-پسيحولوگى فريدريح ەدۋارد بەنكە. ەندىگى ابايتانۋ ءىلىمىنىڭ جاڭا ارناسى وسى باعىتتا ءورىس الاتىنى انىق.
تۇرسىن جۇرتباي,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور,
سۇلتان ىبىراي,
اقپاراتتىق تەحنولوگيا مامانى
