كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
– ءبىزدىڭ قاستەك جاقتا وماربەك جانتاەۆ دەگەن داۋلەتتى بولىستىڭ ۇرپاعى بولعان. جىگىتتىڭ تورەسى دەسە بولعانداي, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جان ەكەن. كامپەسكەگە ءىلىنىپ, سىبىرگە جەر اۋدارىلعان. جولدا قاشىپ شىعىپ, اۋىلعا جاسىرىن جەتەدى. وسىنداعى ۇڭگىرلەردى تاسالاپ كۇن كەشەدى. وماربەك جانتاەۆ تاۋدىڭ قۋىس-قۋىسىنا تىعىلىپ, كەڭەس وكىمەتى وكىلدەرىنەن بوي تاسالاپ جۇرەدى. ونىڭ ىزىنەن تۇسكەندەرگە ۇستاتپاي, تىعىلىپ قالا بەرەدى ەكەن. تۋعان جەردىڭ ءار تاسىنا دەيىن بىلەتىن ادام وڭايلىقپەن ۇستاتسىن با, كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى ءتىپتى اەروپلان دا جىبەرەدى, بىراق تابا المايدى.
ەل اشتىققا ۇشىراپ جاتقاندا اڭ اتىپ, قۇس ۇستاپ, اراسىندا ارعى بەتتەن مال ايداپ كەلىپ, اشىققان حالقىنا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولسا دا كومەگىن بەرەدى. وسىلايشا, ءبىر ءوزى تالايلاردى اشتىقتىڭ شەڭگەلىنەن امان الىپ قالادى.
وماربەك جانتاەۆ ءبىر ورىننان ەكىنشى جەرگە تەز ءىز سۋىتىپ, قۋعىنشىلارعا ۇستاتپاي جۇرەدى. سۋىقتوبە, قورداي, دولاڭقارا, اقتەرەكتىڭ تاۋىندا, ءتىپتى كەيدە قىرعىز الاتاۋىنا دا ءوتىپ كەتىپ, بوي تاسالايدى. دەگەنمەن زامان قاتتى بۇزىلىپ, دۇنيە تارىلىپ بارا جاتقانداي بولعاسىن قاسىنداعى سەرىكتەرىن جيناپ الىپ, «ەندى مىناداي بولىپ جاعداي كۇن اسقان سايىن قيىنداپ بارادى, ەندى رۇقسات, قىتايعا كەتەمىن دەگەندەرىڭىز بولسا – قىتايعا بارىڭىزدار, قىرعىزعا ءسىڭىپ كەتەمىن دەسەڭدەر وعان دا رۇقسات, قايدا بارامىن دەسەڭىزدەر دە كەتۋگە بولادى» دەپ رۇقساتىن بەرەدى.
وماربەك جانتاەۆ ء«وزىم ازىرگە وسى جەردە قالا تۇرامىن, ءبىر ايدان سوڭ جولعا شىعامىن» دەيدى. وسى كەزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاندايشاپتارى وماربەك جانتاەۆتى ۇستاي الماي, ابدەن مەزى بولىپ, اقىرى اراعا تىڭشىلارىن كىرىستىرەدى. ساتقىندار, تىڭشىلار ەل ىشىندە قاشان دا بولعان عوي. سونداي تىڭشىلاردىڭ ءبىرى وماربەك جانتاەۆتىڭ قايدا جۇرگەنىن ايتىپ قويىپ, قىزىل اسكەرلەر ونى قاپىدا قورشاپ الادى. قىزىل اسكەردىڭ ءبىر كومانديرى وماربەك جانتاەۆتىڭ باسىن كەسىپ الىپ, دەنەسىن سۋىقتوبەنى ەڭ قۇزار جارتاسىنان لاقتىرىپ جىبەرىپتى.
وماربەك جانتاەۆتىڭ ارعى اتالارى باتىر بولعان. وماربەك جانتاەۆتى سوڭعى باتىر دەسە بولادى. اۋىلداستار اراسىنان جينالعان دەرەكتىك ماتەريالدار نەگىزىندە مەن وماربەك جانتاەۆ تۋرالى, وسى وقيعالار تۋرالى «كەك» دەگەن رومانىمدا جازدىم.
ەندى ماقىش رايىمبەك ۇلى تۋرالى ايتىپ بەرەيىن. مەنىڭ «ماقىش بالۋان» دەگەن پوۆەسىم بار. ول قۋعىن-سۇرگىن كورگەن ماقىش بالۋانعا ارنالعان. بۇل تۋىندى ءوزى بالۋان, ءوزى ءانشى, ءوزى اقىن ماقىش بالۋاننىڭ تاعدىرىنان سىر شەرتەدى. ماقىش بالۋاننىڭ ءومىرى تۋرالى ەل اۋزىنان ەستىگەن, اڭىز-اڭگىمەلەردەن تۇيگەنىمدى كوركەم تىلمەن قاعاز بەتىنە ءتۇسىردىم. ماقىشتى قاستەك بولىسىنا اتاقتى مەملەكەت قايراتكەرى وراز جاندوسوۆ رەۆكوم قىلىپ تاعايىنداعان. ۇجىمداستىرۋ كەزىندە, «اسىعىستىق جاسامايىق, ارتىن كۇتەيىك, ءبارى جاقسى بولىپ جاتسا كوشە جاتارمىز», دەپ قارسىلىق جاساعانى ءۇشىن ماقىش بالۋاندى اباقتىعا جاۋىپ, ارتىنان اتۋ جازاسىنا كەسەدى. جامبىلدىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى, اقىن, باتىر, ءارى بالۋان ماقىش رايىمبەك ۇلىنىڭ قيلى-قيلى تاعدىرىن پوۆەستە ءار قىرىنان كورسەتۋ ماقساتىم بولدى. بۇرىنعى قاستەك بولىسى, قازىرگى جامبىل اۋدانىنىڭ تۇڭعىش رەۆكومى بولعان, ونەرىمەن قازاق-قىرعىزعا اتى كەڭىنەن تانىلعان, كەيىن رەپرەسسيا قۇربانىنا اينالعان ماقىش بالۋاننىڭ ءومىر دەرەكتەرى بار مۇندا.
ماقىشتىڭ تۇرمەدە جاتىپ جازعان قوشتاسۋ حاتىن سارقىتباي كوشىرىپ العان. ال سارقىتباي مەنى ءبىرىنشى سىنىپتا وقىتقان ۇستازىم ءارى ولەڭ-قيسسالاردى جاتقا ايتاتىن جىرشى ەدى. ماقىشتىڭ بالۋاندىعىن ەل اراسىنداعى اڭىزداردان كوپ ەستيتىنمىن. ونىڭ قىرعىزدىڭ اتاقتى باتىرى تىستەۋىكپەن نايزالاسىپ, جەڭگەنىن اۋىل اقساقالدارى تەبىرەنە ايتىپ وتىراتىن.
ماقىش رايىمبەك ۇلى 1878-1940 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. شاپىراشتى رۋىنىڭ ەكەي تارماعىنان. جاسىنان جامبىلدىڭ ءتالىمىن كورگەن, جامبىلدىڭ اۋىلداسى بولعان. جەتىسۋداعى قىرعىز-قازاق جيىندارىنداعى ايتىستارعا تۇسكەن, جەكپە-جەك كۇرەسكە دە قاتىسقان. سونىمەن بىرگە شەجىرەنى ولەڭدەتىپ ايتادى ەكەن. قىرعىز مانابى شابدەننىڭ اسىندا قىرعىز بالۋانى سابىرمەن, ەكىنشى كەزەكتە ورىس-كازاك بالۋانى پودموگوۆپەن كۇرەسىپ, باس بايگەنى جەڭىپ الىپتى (30 سوم, 4 جىلقى). «بايگا ۋ كارا كيرگيزوۆ پو سلۋچايۋ سمەرتي ماناپا شابدەنا ۆ پيشپەكسكوم ۋەزدە, 1912 گ.» دەگەن كىتاپ بار (اۆتورى – س.ە.دميتريەۆ), بۇل وقيعا سول كىتاپتا دا ايتىلادى. 1913 جىلى ۆەرنىيدا ۇيىمداستىرىلعان جەتىسۋدىڭ وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق كورمەسىندە شاپىراشتى جاپەك باتىردىڭ ساۋىت-سايمانىن كيىپ, قارۋ-جاراعىن اسىنىپ, قازاقتىڭ سايىس ونەرىن كورسەتكەن. كورمە رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ پاتشالىق قۇرعانىنا 300 جىل تولۋىنا ارنالعان بولاتىن. سول كورمەدە تۇسكەن ماقىش رايىمبەك ۇلىنىڭ سۋرەتى ساقتالىپ, بىزگە جەتتى.
ماقىش رايىمبەك ۇلى 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە دە قاتىسقان. بەكبولات اشەكە ۇلى, ساتاي كوبەگەن ۇلى سياقتى قولباسشىلارمەن قاتار جۇرەدى. ءوزى دە جاساق قۇرىپ, باسقارعان. قاستەك كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىسى ساتاي شيەن ماڭىنداعى شايقاستا وققا ۇشىپ, قازا تاپقان. ماقىش وعان «ساتاي باتىر» دەگەن جىر ارناعان, ءوزى ەلدى ارالاعاندا, وسى داستانىن اۋزىنان تاستاماي, ايتىپ جۇرەدى ەكەن.
ماقىش رايىمبەك ۇلى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستالىپ, 1933 جىلى تۇرمەدە ءولتىرىلدى. قاستەك بولىسىنىڭ رەۆكومى بولعان. قازىرگى جامبىل اۋدانىنىڭ العاشقى كەڭەستىك جەرگىلىكتى باسشىسى. ماقىش رايىمبەك ۇلى حالىق جاعىندا بولعان.
دايىنداعان –
ايتكۇل ماحاەۆا,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
