شىمكەنت قالاسىنداعى بۇل جاپپاي جەرلەۋ ورنى حح عاسىردىڭ سوڭىندا-اق انىقتالعان. 1998 جىلى جاپپاي اتۋ جازاسىن ورىنداۋ ورنىندا «قاسىرەت» اتتى مەموريال ورناتىلعان. الايدا اشىلعانىنا شيرەك عاسىر وتكەن مەموريالدىڭ وزىندىك تاريحى بۇگىندە كومەسكىلەنە باستاعانداي. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ ءۇردىسىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭعىرتىلۋعا ءتيىس تاريحي جادىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن بۇل تاعزىم ورنىنىڭ تۇمسا تاريحىن قايتادان ناقتىلاپ جازىپ, ەسەپكە قوسۋدى ءجون كوردىك.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن باستالعان جاپپاي اتۋ جانە جەرلەۋ ورنىن ىزدەۋ جۇمىسى حح عاسىردىڭ 20-50-جىلدارىنداعى كەڭەستىك جازالاۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنىڭ سويقان ىستەرىنىڭ ىزدەرىن جاسىرۋ ارەكەتىنە كەزدەسكەندىگىنىڭ سالدارىنان بىرقاتار قيىندىققا ۇشىراعان. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ەڭبەك دەمالىسىنداعى قىزمەتكەرى ازيموۆ ابدەل-كەريمنىڭ ەستەلىگىنەن بەلگىلى بولعانداي, نكۆد-نىڭ مۇراگەرى بولىپ سانالاتىن كەڭەستىك مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنەن (مقك) جەرگىلىكتى تاۋەلسىز باق بەتتەرىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قۇنىن قوعامدىق سۇراۋدىڭ قارقىندى باستالعاندىعىنان سول كەزدەگى شىمكەنت وبلىسى بويىنشا مقك باسقارماسىنىڭ باسشىسى, گەنەرال-مايور ەسەنگەلدى مۇستافەتوۆتىڭ بۇيرىعىمەن قۇرامى كوميتەت قىزمەتكەرلەرىنەن تۇراتىن شۇعىل توپ قۇرىلعان.
ارحيۆتەردەگى ىستەردى قايتا قاراۋ توبىنىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ مقك باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرى اناتولي يليچ كوۆالەنكوعا جۇكتەلگەن. دەگەنمەن ءىىد جانە مقك ارحيۆتەرى قۇجاتتارى اراسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قاي جەرگە جەرلەنگەنى جايلى ەشبىر مالىمەت تابىلماعان. ويتكەنى نكۆد قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن شەبەر جاسىرا بىلگەن.
ۇقك-ءتىڭ «شۇعىل ىزدەستىرۋ توبى» ارحيۆ ماتەريالدارىنان ەشقانداي ءىز تابا الماعاندىقتان, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا سۇراۋ سالۋدىڭ ناتيجەسىندە عانا قۇربانداردى جاپپاي اتۋ ورنىن انىقتاعان. ونداي مالىمەتتى العاش رەت 1938 جىلدان باستاپ نكۆد-نىڭ ىشكى تۇرمەسىنە قىزمەتكە الىنعان كورەندا كونستانتين نيكيتوۆيچ دەگەن ازامات بەرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, نكۆد-نىڭ ىشكى تۇرمەسىنە جاڭا قىزمەتكە اۋىسقاننان كەيىن ونىمەن نكۆد باسقارماسىنىڭ باسشىلارى دەميدوۆ فەدور پەتروۆيچ پەن ونىڭ ورىنباسارى كوستەنكو گريگوري الەكساندروۆيچ سۇحباتتاسقان ەكەن. ارادا بىرنەشە اي وتكەننەن كەيىن وعان ەكى ءمايىتتى كولىككە تيەپ, ءورىستىلدى تۇرعىندار «تۇلكىلى ساي» «ليسيا بالكا», ال قازاقتار «الباستىساي» دەپ اتاعان بادام وزەنىنىڭ ەسكى ارناسىنا جەرلەۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلگەن. ول مايىتتەر جاتقان بولمەگە كىرىپ, ولارعا جابىلعان برەزەنتتى اشىپ قاراعاندا, نكۆد-نىڭ باسشىسى مەن ونىڭ ورىنباسارى ف.پ.دەميدوۆ مەن گ.ا.كوستەنكو مايىتتەرىن كورگەن ەكەن. بەرىلگەن بۇيرىقتى ورىنداعان كوستيا اعاي (كورەندا ك.ن.) مايىتتەردى كولىككە تيەپ, جەرلەپ كەلەدى. بۇل قۋعىن-سۇرگىننىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالعان, «ۇشتىكتەر» دەپ اتالاتىنداردىڭ ءبىر-ءبىرىن قۋدالاپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپ, اسىراسىلتەۋشىلىكپەن اينالىستى دەپ ايىپ تاعىپ جاتقان كەزدەر ەدى. بىراق ك.ن.كورەندا قۇربانداردىڭ ناقتى قاي جەرگە جەرلەنگەنىن تاۋىپ بەرە الماعان.
كوميتەتتىڭ شۇعىل توبىنىڭ ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە شىمكەنتتەگى جاپپاي اتۋ ورنىن تابۋعا سول ماڭداعى اۋىلدا وسكەن, سول زامانداعى 10 جاستاعى بالا نيكولاي يۆانوۆيچ بەلوۆ كومەك جاساعان. ن.ي. بەلوۆ وزدەرى «تۇلكىلى ساي» دەپ اتايتىن قورقىنىشتى جەردى شۇعىل توپ ىزدەنۋشىلەرىنە كورسەتكەن. سول كەزەڭدەگى ون جاسار بالا دوستارىمەن بىرگە «تۇلكىلى ساي» جاققا ءجيى بارىپ تۇرعانىن, مايىتتەردىڭ جەرلەنگەن ىزدەرىن كورگەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بارلىعى ءتۇن مەزگىلىندە بولعان. تۇندە اۆتوكولىك كەلىپ, ودان ادامداردى تۇسىرەدى ەكەن دە, كوپ ۇزاماي اتىلعان وقتىڭ داۋسى ەستىلەدى ەكەن. ول ورىندار قورشاۋلى بولعان, تۇنگە قاراي كۇزەتشىلەر كۇزەتكەن.
ن.بەلوۆتان بولەك, سۇراپىل كەزەڭنىڭ سۇرقاي سۋرەتتەرى كوز الدىنان كەتپەيتىن كۋاگەرلەر قازاق بالالارى اراسىنان دا تابىلدى. سول جىلدارى قوزى باعىپ, تاي قۋعان بالالار – بۇگىندە ەل اعاسىنا اينالعان كونەكوز قاريالار شاقاباي تۇكتىباەۆ, سيقىمباي تاتىباەۆ, مارقۇم اسقاربەك بەكجىگىتوۆ: «ەل باسىنا ناۋبەت كەلگەن جىلدارى ءبىز بالا ەدىك. اۋىلىمىزداعى قىردىڭ ارجاعىنان كەشكە قاراي, تۇندە اتىلعان مىلتىقتاردىڭ داۋىسى ەستىلەتىن. قۇلاعىمىزعا ىڭىرسىعان, جىلاعان, ايقايلاعان ۇندەر كەلەتىن. اكە-شەشەمىز بىزگە ەستىرتپەۋگە تىرىساتىن جانە ول جاققا اياق باسپاۋىمىزدى تالاپ ەتەتىن. اش يتتەر كەيدە اۋىلعا ادامنىڭ اياعىن, قولىن تىستەپ اكەلەتىن. ءبىر كۇنى قوزى باعىپ جۇرگەندە بالالىق اۋەستىگىمىز ۇستاپ «الباستىسايعا» باردىق. بيىك جاردى ۇڭگىرلەپ قازىپ, ولگەن ادامداردى توسەك جيناعانداي, ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن قالاپ جيناپ قويىپتى. بەتىن جاپپاعانىنا قاراعاندا, قاتارى ءالى دە بولسا كوبەيەدى دەپ جوسپارلانسا كەرەك. كەيبىرى اتقان جەرىندە سىلەيىپ جاتىر. كوبىن اتقان بويدا قۇدىققا تاستاپتى. قۇدىقتا سۋ ورنىنا قان شۇپىلدەپ تۇر. شاماسى بەلگىلى ءبىر باي تۇرعان-اۋ, ەكى-ءۇش ءۇيدىڭ اۋماعىنداي الاڭقايدا دۇنيە-م ۇلىك تىرەلىپ تۇر. «ب ۇلىنگەننەن – بۇلدىرگى الما» دەگەن ەمەس پە, ەشكىم تيمەگەن. بىراق ەلدى اشتىق جايلاپ, جوقتىق قىسپاققا العان كەزدە يماننان بەزگەن بىرەۋلەردىڭ سوندا بارىپ, يەسىز قالعان جەردەن اتىلعانداردىڭ ءبۇتىن كيىمىن, كەيبىر مۇلكىن الىپ كەلە جاتقانىن جۇرت كورگەن. «قايدان كەلە جاتىرسىڭ؟» دەگەن سۇراققا: «سەلماگتان» دەپ جاۋاپ بەرگەن. ەل الگىلەرگە قارعىس جاۋدىرعان. كەيىن سول سۇعاناق قولداردان ۇرپاق قالعان جوق», دەيدى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مۋزەيىنىڭ ءبىر كەزدەگى ديرەكتورى, اقىن ح.ەسەنقاراەۆا.
نەگە جاپپاي اتۋ ورنى «الباستىساي», «تۇلكىلى ساي» بولۋى مۇمكىن دەگەن ساۋال الدىمىزعا كولدەنەڭ تۇرادى. ويتكەنى بۇل جەر رەۆوليۋتسياعا دەيىن ءبىر داۋلەتتى ادامنىڭ مەنشىگىندەگى جايىلىمدىق جەر بولعان دەگەن ەستەلىك بار. باي تۇنگە قاراي جىرتقىشتار مالعا شاپپاۋ ءۇشىن وسىنداي ۇلكەن-ۇلكەن ون شاقتى شۇڭقىر قازىپ, مالدى سوندا قاماعان. سايدىڭ ىشكى جاعىندا, بادام وزەنىنىڭ ەسكى ارناسى بويىندا قۇدىق بولعان, سول جەردەن سۋ شىعارىپ, مال سۋارعان. مىنە, وسى شۇڭقىرلار مايىتتەردى تاستاپ, كومۋگە ىڭعايلى بولعاندىعى تۋرالى دا اۋىزشا دەرەك تابىلعان.
وسىدان كەيىن شۇعىل توپ ىزدەنۋشىلەرى قابىر بولۋى مۇمكىن ورىن رەتىندە وسى جەردىڭ رەلەفىن بەينەكامەراعا ءتۇسىرىپ, جينالعان ماتەريالداردى مقك باسقارماسىنىڭ باسشىسىنا باياندايدى. كسرو مقك-ءنىڭ توراعاسى ۆ.ا.كريۋچكوۆتىڭ بۇيرىعىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, جەرگىلىكتى بيلىك پەن وبلىس پروكۋرورىنىڭ كەلىسىمدەرى بويىنشا 1989 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا «قابىر بولۋى مۇمكىن ورىننىڭ ءبىرىن جارىم-جارتىلاي اشۋ تۋرالى» شەشىم قابىلدانادى. مقك باسقارماسى باسشىسىنىڭ كابينەتىندە شاعىن جابىق جينالىس وتكىزىلىپ, ول جەردە بۇل جۇمىسقا كىرىسۋ ءۇشىن جۇيكەسى دە, كۇشى دە مىقتى ون شاقتى شۇعىل قىزمەتكەردەن تۇراتىن توپ قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان.
«ۇقك باسقارماسىنىڭ شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى ۆ.ۆ.مايمۋرعا توپتى قۇرال-سايمانمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە تاپسىرما بەرىپ, وسى جۇمىستاردى اتقارۋ ءۇشىن «بەلارۋس» تراكتورى بولىنگەن. ءىستىڭ ماڭىزدىلىعىنا بايلانىستى تراكتورشىنىڭ قىزمەتىنەن باس تارتتىق, ونى ۆ.ف.بۋگاەۆ جانە ت.ي.ايداربەكوۆ دەگەن قىزمەتكەرلەر جۇرگىزدى», دەپ ەسكە الادى شۇعىل توپ مۇشەسى, ۇقك ورگاندارىنىڭ ارداگەرى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك, قازىرگى كەزەڭدە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتىنە قاراستى «SCAT» اۋەكومپانياسى» اق اۆياتسيالىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ باسشىسى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن ۆلاديمير نيكولاەۆيچ گولوۆين.
ارنايى شۇعىل ىزدەستىرۋ توبى 4 قاراشادا تاڭەرتەڭگى ساعات 6-دا قۇرىلعان ورىنعا اتتاندى. توپتىڭ قۇرامىندا ۆ.ۆيتكالوۆ دەگەن قىزمەتكەر دە بولدى. الماتى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرونومدىق فاكۋلتەتىن «توپىراق زەرتتەۋشى» ماماندىعى بويىنشا تامامداعان ونىڭ توپىراق قۇرامى تۋرالى ءبىلىمىنىڭ وسى تۇستا كوپ پايداسى تيگەن ەكەن. ءا دەگەندە قاي شۇڭقىردان باستاۋ كەرەكتىگىن تاڭداۋ قيىنعا تۇسكەن. اقىلداسا كەلە, ەڭ تەرەڭ شۇڭقىردى تاڭداپ الىپ, تراكتوردىڭ شومىشىمەن قازا باستاعان. ءشومىش 1,5 مەتر تەرەڭدىككە جەتكەن كەزدە, توپىراق قۇم سياقتى سۋسي باستاعان. بۇل ءمايىتتىڭ ۇستىنە سەبىلگەن اكتىڭ توپىراققا اسەرى بولۋى مۇمكىن. ول ەتتىڭ سۇيەكتەن ىدىراۋ ۇدەرىسىن جىلدامداتادى ءارى جاعىمسىز ءيىستى جويۋ ءۇشىن سەبىلەدى دەپ توپشىلاعان توپ ىزدەنۋشىلەرىنىڭ ارەكەتىنىڭ نەگىزىندە 2,5-3 مەتر تەرەڭدىككە جەتكەندە 15 ادامنىڭ باس سۇيەگى, قاڭقا سۇيەكتەرى, شىرىگەن كيىمدەرىنىڭ قالدىقتارى, تۇيمەلەر, اياق-كيىمدەر, گيلزالار شىقتى. قازبا جۇمىستارى سول جەردەن توقتاتىلىپ, قازۋ جۇمىستارى تۋرالى اقپارات مقك باسقارماسىنىڭ باسشىسىنا باياندالدى. شامالى ۋاقىتتان كەيىن قورىم ورنىنا وبلىستىق اكىمدىك پەن پروكۋراتۋرادان وكىلدەر كەلىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قابىرى وسىندا ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. 1989 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا قازاق كسر-ءنىڭ مقك توراعاسى ۆ.م.ميروشنيككە قابىردىڭ تابىلعاندىعى جانە ولاردىڭ جارىم-جارتىلاي اشىلعاندىعى تۋرالى اقپارات جىبەرىلەدى. جينالعان ماعلۇماتتار مەن الىنعان اقپاراتتار نەگىزىندە مقك باسقارماسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇيلەستىرۋ جينالىسى وتەدى. بۇل فاكتى بويىنشا وبلىس پروكۋرورى قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, قازبا جۇمىستارى باسقا شۇڭقىرلاردا دا جالعاستىرىلادى. شۇڭقىرلاردان 10 قاپتان اساتىن ادامنىڭ باس سۇيەكتەرى مەن قاڭقا سۇيەكتەرى تابىلعان. 1989 جىلى سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسى وتكىزىلگەن سوڭ تابىلعان سۇيەكتەر تابىتتارعا سالىنىپ, 7 اۆتوكولىكپەن قازىرگى مەموريال كەشەنى تۇرعان ورىنعا جەتكىزىلىپ, قارالى-سالتاناتتى راسىممەن جەر قوينىنا بەرىلدى.
ءىس-شارادا قوعام قايراتكەرى ب.رۋزانوۆ, «ادىلەت» («سپراۆەدليۆوست») تاريحي-اعارتۋ قوعامىنىڭ شىمكەنت وبلىسى بويىنشا فيليالىنىڭ باسشىسى ۆ.گولوۆين ءسوز سويلەپ, وسى جەردەن ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەستە قالدىرۋدا جانە ادىلەتتىكتى قالپىنا كەلتىرۋدە قاجىرلى ەڭبەك ەتكەن كۋاگەرلەردىڭ كەيبىرى قازىر ءبىزدىڭ ارامىزدا ءجۇر. بۇل جۇمىستىڭ الدىڭعى قاتارىندا ۇقك بۇرىنعى شىمكەنت وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى: ە.مۇستافەتوۆ, ۆ.گولوۆين, ۆ.مايمۋر, ا.كوۆالەنكو, ۆ.پوپكوۆ, و.ابديەۆ, ا.ماچۋگين, يۋ.ۆولكوۆ, ۆ.ۆيتكالوۆ, ت.ايداربەكوۆ, ا.ۆلاسوۆ, ۆ.بۋگاەۆ بولعان. ال 1998 جىلى «الباستىسايدا» ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالىپ «قاسىرەت» مەموريالدى كەشەنى سالىندى.
جانتورە ءاشىم,
كامشات ۋتەەۆا,
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى شىمكەنت وڭىرلىك كوميسسياسى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى, تاريح ماگيسترلەرى
سۋرەتتەردە: قايتپاس-1 اۋىلىنىڭ قاريالارى ا. بەكجىگىتوۆ, ءو. جانىبەكوۆ, ش. تۇكتىباەۆ, س. تاتىباەۆ الباستىسايدا (بيلىك قۇجاتتارىندا «تۇلكىلى ساي»); الباستىسايداعى (بيلىك قۇجاتتارىندا «تۇلكىلى ساي») ۇڭگىر.
