كەلەڭسىزدىككە كىم كىنالى؟

القيسسا, اۋەلى نەگىزگى ماسە­لەنى شولىپ وتسەك. وسى جىل­دىڭ ماۋسىم ايىندا پاۆلودار اۋدانىنا قاراستى جەر­تۇم­سىق اۋىلىندا «ەلىم-اي» دەپ اتالاتىن وقۋشىلاردىڭ ەكولو­گيا­لىق جاساعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ جانىن­دا­عى شاعىن ساياباقتا ەگىلگەن تال-تەرەكتەر مەن گۇلدەردى سۋارىپ جۇرگەندە زاريا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى رۋستام قا­پانوۆ كەلىپ, كلۋب قىزمەتكەرلەرىنە سوق­تىققان. زاريا ورتا مەكتەبىنىڭ بيو­لوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى رىسجان داۋلەتباەۆانىڭ ايتۋىنشا, اكىم ول جەردە وقۋ­شى­لاردىڭ تۇرعانىن ەلەڭ قىل­ماستان كلۋب مەڭگەرۋشىسى مەن مامانعا تۇرپايى سوزدەر ايتقان. ءارى ونىسىن پەداگوگ ەستىسىن دەگەندەي اششى ايعايمەن جەتكىزىپتى. لاۋازىمدى تۇلعانىڭ مۇن­داي مادەنيەتسىزدىگىنە, ءارى وقۋ­شى­لاردىڭ كوزىنشە بوعاۋىز ءسوز ايت­قانىنا شىداماعان ۇستاز اۋداندىق قوعام­دىق كەڭەستىڭ توراعاسى, بيلەر كەڭەسى­نىڭ مۇ­شەسى باقىتبەك باتكەەۆكە شا­عىم­­دانادى. ول ءوز كەزەگىندە اۋداندىق ەتيكا جونىندەگى كە­ڭەسكە شاعىم تۇسىرۋگە كەڭەس بەر­گەن.

مۇعالىمنىڭ شاعىمىنان سوڭ اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەن اپپارات باسشىسى ءوز بەتتەرىمەن قىزمەتتىك تەكسەرىس جۇرگىزگەن ەكەن, الايدا سوڭى سوزىلىپ, سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەدى.

ال تامىز ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە اۋدان اپ­پا­راتىنداعى مەملەكەتتىك-قۇ­قىقتىق ءبولىمنىڭ باسشىسى رۋسلان نۇربەكوۆ بىر­نە­شە قىزمەتكەردى, اۋىلداعى ۋچاس­كەلىك پوليتسەيدى جانىنا الىپ, ەكى كولىكپەن اۋىلعا جەتىپ كەلەدى. پوليتسيا كولىكتەرى سيرەنالارىن قوسىپ, نەبارى 60 ۇيدەن تۇراتىن شاعىن ەلدى مەكەننىڭ ويران-توپىرىن شىعارىپ جى­بە­رە­دى. كوشەدە كەزدەسكەن بالالاردى توقتاتىپ: «اۋىل اكى­مى مەن كلۋب قىزمەتكەرلەرى اراسىن­دا نە جاعداي بولدى, نەندەي كۋا­لىك ايتاسىڭ؟» دەپ تەرگەيدى. وزدەرىن كوميسسيا دەپ اتاعان توپ مۇشەلەرى قىل­مىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 215-بابىن قاپەرگە دە الماسا كەرەك. الگى باپتا: «ون ءتورت جاسقا دەيiنگi كۋادان نەمەسە جابiرلەنۋشiدەن جاۋاپ الۋعا قاتىسۋ ءۇشىن, ال سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىراتىن ادامنىڭ قا­لاۋى بو­يىنشا ون ءتورت جاستان ون سەگiز جاسقا دەيiنگi كۋادان نەمەسە جابىرلەنۋشىدەن جاۋاپ الۋعا قاتىسۋ ءۇشىن پەداگوگ جانە (نەمەسە) پسيحولوگ شاقىرىلادى. كامەلەتكە تولماعان كۋادان نەمەسە جا­بىر­لەنۋشىدەن جاۋاپ الۋ كەزىندە ونىڭ زاڭدى وكiلدەرi قاتىسۋعا قۇقىلى» دەپ جازىلعان. ياعني ۋچاسكەلىك پوليتسەي, مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق ءبولىمنىڭ باسشىسى رۋسلان نۇربەكوۆ, سونداي-اق سول ۋا­قىت­تا اۋداندىق پەرسونالدى باسقارۋ قىزمەتى ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولعان گۋليا يبراەۆا بالا­لاردى اتا-انالارىنىڭ نە­مەسە ولاردىڭ وزگە دە زاڭدى وكىل­دەرىنىڭ قاتىسۋىنسىز تەرگەگەن. بۇل وقيعادان ابدەن قورقىپ قالعان بالالار كەيىن ساياباقتاعى وسىمدىكتەردى سۋا­رۋعا كەلمەي قويا­دى. ءبىر قىزى­عى, الگىلەر شا­عىم جاز­عان مۇعالىمنەن سۇراۋ­دى مۇلدە ەستە­رىنەن شى­عار­عانداي. ر.داۋ­لەت­باەۆا قوعامدىق كەڭەس تورا­عاسىنا بولعان جايتتى ايتادى دا, كەيىن پروكۋراتۋراعا شاعىم تۇسىرەدى.

– رىسجان داۋلەتباەۆا – 37 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار قۇرمەتتى پەداگوگ. جاز بويى 8 شاقىرىم جەردەگى زاريا اۋىلىنان جاياۋ-­جالپىلاپ جەرتۇمسىققا كە­لىپ, وقۋشىلاردى تەرەك پەن قاراعاي تالدارىن سۋا­رۋ­عا جۇ­مىل­دىردى. بۇل – اۋى­لى­مىز­دىڭ بولاشاعى, ەكولوگيا­سىن جايلى ەتە تۇسۋگە جاسالىپ وتىر­­عان يگى قادام. سول كىسىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن «ەلىم-اي» جا­سا­عى 2 جىلدان بەرى ناتي­جەلى جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ۇستى­نە ۇستازعا الگى ەڭبەگى ءۇشىن اكىمدىك تە, مەكتەپ تە ءبىر تيىن ەڭبەكاقى تولەگەن جوق. ءوز ءىسىنىڭ ناعىز ەنتۋزياسى. ەكىنشى رەت كەلىپ شاعىمدانعاندا شىداي المادىم. مەنىڭ قىزمەتتىك بولمەم اۋدان اكىمدىگىنىڭ عيما­راتىندا ورنا­لاس­قان. يبراە­ۆا­نىڭ كابينەتىنە باردىم دا: «قاراقتارىم, بۇلارىڭ جارامايدى. اناۋ اۋىل باسشىسى پەداگوگ پەن بالالاردىڭ كوزىنشە داۋىس كوتەرگەن, ال سەندەر ولاردى اتا-انالارىنىڭ قاتىسۋىنسىز تەرگەپ-تەك­سە­رىپ­سىڭ­دەر. ەرتەڭ شۋ شىعىپ كەتسە, كىنالى بولاسىڭدار. بارىپ كە­شىرىم سۇ­راڭ­دار. شەتتەرىڭنەن جاس مامان ەكەن­سىڭدەر, سەندەرگە ءوسۋ كەرەك, حا­لىق­پەن دۇرىس جۇمىس ىستەڭدەر», دەپ اعالىق اقىلىمدى ايتتىم. بۇل جەردە ەڭ اۋەلى بالالاردى قورعاپ قالۋ ماقساتىم ەدى. سەبەبى وقيعانى ودان ءارى زەردەلەيتىن بولساق, بۋللينگ ارەكەتتەرى ورىن الىپ وتىرعانىن اڭعارامىز. بىراق ار-نامىستارىنا تيەتىندەي اۋىر ءسوز ايتقان ەمەسپىن. ءوزىم دە ءومىر بويى پەداگوگ بولعان جانمىن, 3 مارتە اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولدىم. ومىرلىك تا­جىري­بەم ءبىر باسىما جەتىپ ارتىلادى. الگى جەردە اۋىلعا كوميسسيانى باستاپ بارعان ر.نۇربەكوۆ تە بولدى, – دەيدى ب.باتكەەۆ اقساقال.

بۇل وقيعانىڭ ءورشىپ بارا جات­قانىنا الاڭداعان اۋدان اكىمى نيكولاي دىچكو اۋىل اكىمى مەن ر.نۇربەكوۆتى شاقى­­رىپ الادى دا, مەكتەپ مۇعا­لى­مىنەن كە­شى­رىم سۇرات­قىز­عان. ال پەرسونالدى باسقارۋ قىز­مەتى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن كەتكەن. بىراق گ.يبراەۆا كوپ ۇزا­ماي پوليتسياعا ارىز ءتۇسىرىپ, ب.باتكەەۆ ءبىزدىڭ ار-نامىسى­مىز­عا تيەتىندەي سوزدەر ايتتى دەپ شاعىمدانعان. سوت العاش­قى­دا بۇل ءىستى قاراي كەلىپ, ەش­بىر زاڭ بۇزۋشىلىق تاپپادى. الايدا پاۆلودار قالاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جونىن­دەگى مامانداندىرىلعان سوتى اپەللياتسيادان كەيىن قو­عام­دىق كەڭەستىڭ توراعاسىن كىنالى دەپ تانىپ, بۇزاقىلىق جا­­سا­عانى ءۇشىن وعان 12 075 تەڭگە كولەمىندە ايىپ­پۇل سالۋ تۋرا­لى شەشىم شىعارادى.

انىقتاعانىمىزداي, ر.نۇر­بە­كوۆ پەن ر.قاپانوۆ كەزىن­دە ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ارىپتەس ءارى دوس بولعان. ب.باتكەەۆتىڭ پىكى­رىن­شە, ر.نۇر­بەكوۆ اكىمدى اقتاپ العىسى كە­لىپ وتىرعان سىڭاي تانىتادى. «بۇلاردىڭ ويى – بالا­لاردى قورقىتىپ, اۋىل اكىمى ەشبىر سوكەت قىلىق جاساعان جوق دەپ قاپا­نوۆ­تى سۇتتەن اق, سۋدان تازا ەتىپ الىپ شىعارۋ. بالالاردى تەر­گەي­­تىندەي ولار قىل­مىسكەر ەمەس قوي. اتا-انالارى شا­عىم تۇ­سىر­سە, اكىمگە دە, ءبولىم باسشىلارى مەن ۋچاسكەلىك ينسپەكتورعا قيىن بولاتىنى انىق. ياعني اتالعان لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ارەكەتى ەشبىر شەڭبەرگە سىيمايدى. اۋىل ادامدارىن بۇلاي باسىنۋعا بولمايدى. اقساقال باسىممەن مەنى سىيلاماي, سوتقا بەردى. ال سوت تاتۋلاسۋدى سۇراعاندا «ارتىق كەتسەم كە­شىرىم ەتىڭدەر» دەپ ۇلكەن با­سىمدى كىشىرەيتتىم. بىراق ارىز يەلەرى مەنىڭ كە­شىرىمىمدى قابىلدامادى. مەم­لەكەتتىك قىز­مەت­تەگى بىل­دەي قىز­مەتكەرلەر «شى­بىق تيمەي جاتىپ, شىڭق ەتەرىن» كىم بىلگەن... ماعان ول ماڭىزدى ەمەس, ەڭ باستىسى, بالالاردىڭ قۇقىعى قورعالۋى كەرەك», دەيدى ب.باتكەەۆ. ونىڭ سوزىنشە, جەر­گىلىكتى اتا-انا­لار­دىڭ بىرنە­شەۋى ءوز بالا­لا­رىنىڭ زاڭسىز تەرگەلگەنىن جاقسى بىلەدى.

ال اۋدان اكىمدىگى بۇل ماسە­لە­نى ودان ءارى زەرتتەپ, زەردەلەمەگەن. وقيعا سول سەبەپ­تەن دە كوپشىلىك اراسىندا تۇسىنىس­پەۋ­شىلىك تۋدىرىپ وتىر. اۋدان باسشىسى ن.دىچكونىڭ ۇنسىزدىگى دە اپپاراتتاعى قىز­مەتكەرلەردىڭ ءجونسىز ارەكەت­تەرىن قولداعانداي اسەر قال­دىرادى. پاۆلودار اۋدانى باس­شىلىعى مەملەكەتتىك ورگانداردا ىس­تەيتىندەردىڭ ءبى­لىم-بىلىگىنە, مەم­لەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىنە ءجۇر­دىم-بار­دىم قاراي­تىن­داي. ايتپەسە, گ.يبراەۆا قازاق تى­لىندە ءبىر اۋىز ءسوز دە بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. وعان سويلەسۋ بارىسىندا كوز جەتكىزدىك. گۋليا حانىم: «مەن مەملەكەتتىك تىل­دەگى سۇراق­تارىڭىزدى تۇسىنبەيمىن, ورىس تىلىندە قويىڭىز. اي­تارىم, مەملەكەتتىك قىز­مەت­تە 15 جىل قىزمەت ەتتىم. الايدا ب.بات­كەەۆ سياقتى دورەكى ادام­دى ومى­رىم­دە ءبىرىنشى رەت كەز­دەس­تىرىپ وتىرمىن. باس-كوز جوق, كابينەتىمە كىرىپ, ايعاي­عا باس­تى. «وتىرىكشىلەر, ءوز مانساپ­تا­رىڭدى وي­لاڭدار», دەپ ءبىزدى ورىنسىز سوكتى. ءبىز سوتتا ءوز شا­عىمىمىزدىڭ نەگىزدى ەكە­نىن دا­لەلدەي الدىق. ول ءتيىستى جا­زاسىن ارقالادى. جۋىقتا قالالىق سوتقا ب.بات­كەەۆتەن 500 مىڭ تەڭگە مورالدىق شى­عىن ءوندىرىپ الۋ تۋرالى تالاپ ارىز جازدىم. بىراق ويلانا كەلە ونىمدى قايتارىپ الدىم. ماعان ماسەلەنىڭ وسى جەردەن توقتاعانى كەرەك», دەدى ول.

ءبىر قىزىعى, بۇل ماسەلەدەن وبلىس اكىمى مەن ونىڭ اپپارا­تىن­داعىلار دا حاباردار. الاي­دا ولار ء«بىز قىز­مەت­تىك تەك­سەرىس جۇرگىزدىك, اۋىل اكىمى دە, نۇربەكوۆ تە كىنالى ەمەس», دەپ ءمىز باقپايدى. بىلدەي پە­داگوگتىڭ كەل­تى­رىپ وتىرعان دا­لەلىن نازارعا العىسى كەل­مەيدى. جەرتۇمسىقتاعى بالا­لار­­دىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت­شى­لەر مەن پوليتسەي تاراپىنان زاڭسىز تەرگەپ-تەك­سە­رىل­گەنى, ول تۇپتەپ كەلگەندە بوپسالاۋ سيپا­تىن­دا­عى قىلمىسپەن پارا-پار ەكەنى ەشكىمدى ويلاندىرمايتىنداي.

ۇستاز رىسجان داۋلەتباەۆا كەلەڭسىز وقيعاعا بالالاردى ارالاستىرىپ, زاڭ­سىز تەرگەگەن لاۋازىمدى تۇلعا­لار­دىڭ ۇستىنەن ءتيىستى ورگاندارعا شاعىم تۇسىر­گەنىمەن, قاداعالاۋشى مەكەمەلەردەن ماردىمدى جاۋاپ ەستي الماپتى. سوت وتىرىسىندا نۇربەكوۆ: «پەداگوگتەن ەشبىر كە­شىرىم سۇراعان جوقپىز. سەبەبى اۋىل­دا ەشقانداي ورەسكەل وقيعا بولعان جوق, ويدان شىعارىلعان جاعداي», دەپ تايقىپ شىققان. ولار ءوز قاراما­عىن­داعى قىزمەت­كەر­لەردى كۋا رەتىندە تارتىپ وتىر. اۋىلدىق كلۋبتىڭ مەڭ­گە­رۋ­شىسى مەن قاتارداعى مامان, اۋدان اكىم­دىگىندەگى ءبولىم قىزمەتكەرلەرى جۇ­مىس ورنىمىزدان ايىرىلىپ قالامىز دەپ قورىقتى ما ەكەن, ونداي كەلەڭسىز جاعدايدى ەستىپ, كورگەنىمىز جوق دەپ انت-سۋ ىشكەن. ەكى ورتادا مەكتەپ مۇعالىمى جالا جاپقان جان رەتىندە شىرىلداپ قالدى.

ايتپاقشى, جازدىڭ سوڭىندا اۋىل­داعى ساياباققا كۇتپەگەن جەردەن ءبىر توپ ەشكى كىرىپ كەتىپ, 45 ءتۇپ تەرەك تالدارىن تىپ-تيپىل ەتىپ جەپ كەتىپتى. وسى­لاي­شا, بالالاردىڭ الا جازداي ەڭبەگى زايا بولىپ, قازىرگى كۇنى سايا­باقتىڭ دا سيقى قاشقان...

پاۆلودار وبلىسى,

پاۆلودار اۋدانى