ورتا ءدالىز (ود) رەتىندە تانىمال ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى (تحكب) ءبىزدىڭ ەلىمىزدى, ازەربايجاندى, گرۋزيانى قىتايمەن جانە ەۋروپامەن بايلانىستىرادى جانە ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز نارىقتارىنا شىعارادى. كەيىنگى گەوساياسي جاعدايلار اياسىندا بۇل ءدالىز 2022 جىلى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. ەڭ الدىمەن, ساۋدا باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرىپ, رەسەي اۋماعى ارقىلى دالىزدەرگە تاۋەلدىلىكتى ازايتتى. دەگەنمەن جۇك جونەلتۋشىلەر بۇل باعىتتى بەلسەندى پايدالانىپ, ۇلكەن كولەمدە جۇك تاسىمالداي باستاعاندا, تحكب مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنى تەز بايقالدى. مىسالى, التىنكول جانە دوستىق ستانسالارى ارقىلى تەمىرجول باعىتى بويىنشا جۇك اعىنىنىڭ مۇمكىندىكتەرى ءوز شىڭىنا جەتتى. ونىڭ جىلدىق وتكىزۋ قابىلەتى 28 ملن توننانى قۇراسا, وسى جىلى تاسىمالداۋ كولەمى 27 ملن تونناعا جەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. سوعان قاراماستان شەكارادان ءوتۋ, اۋىستىرىپ تيەۋ جانە ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى تاسىمالداۋدىڭ وتە ۇلكەن كىدىرىستەرىنە اكەلىپ وتىر. ماسەلەن, ستاتيستيكا 2022 جىلى ورتا ءدالىز بويىنشا كونتەينەرلىك تاسىمالداۋ كولەمى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 33%-عا وسكەنىن, بىراق 2023 جىلدىڭ 8 ايىندا ول 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 37%-عا قىسقارعانىن كورسەتكەن.
ترانسكونتينەنتالدى ساۋدادا ود (ورتا ءدالىز) باسىمدىعىنىڭ تومەن بولۋى شەكارالاردى بىرنەشە رەت كەسىپ وتۋگە, جۇك كولىگىنىڭ ءبىر تۇرىنەن ەكىنشىسىنە اۋىستىرىپ تيەۋگە جانە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ تيىمسىزدىگىنە بايلانىستى. تحكب قازىردە ۇيلەستىرۋ مەن باسقارۋدىڭ ناشارلىعى, كاسپي جانە قارا تەڭىزدەردەگى پورتتاردىڭ, سونداي-اق كاسپي تەڭىزى بويىنشا تەڭىز تاسىمالدارىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى, وتپەلى تەمىرجول ينفراقۇرىلىمىنىڭ بولماۋى, ءارتۇرلى ەلدىڭ تەمىرجول كولىگى وپەراتورلارى ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايتىن شەكارادان ءوتۋ پۋنكتتەرىندەگى كىدىرىستەر, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىندا تاراپتار قولداناتىن بىركەلكى, ينتەگراتسيالانعان زاماناۋي شەشىمدەردىڭ جوقتىعى سەكىلدى كوپتەگەن پروبلەمانى ەڭسەرە الماي وتىر.
ورتا ءدالىزدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ارتىقشىلىعى ‒ ونىڭ ايماقىشىلىك ساۋدا ءدالىزى رەتىندە بەرە الاتىن پايداسىندا بولسا كەرەك. وسى ەلدەر مەن ەۋرووداق اراسىنداعى ەلارالىق ساۋدانىڭ 37%-عا جانە 28%-عا ءوسۋىن قوسا العاندا, ازەربايجان, گرۋزيا, قازاقستان, ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدانىڭ كەڭەيۋى ‒ سۇرانىستىڭ نەگىزگى فاكتورى سانالادى. الداعى 10 جىلدا ءدالىز كوپ جاعدايدا ەلدەر انىقتاعان جانە كەلىسكەن ينۆەستيتسيالاردىڭ قوماقتى كولەمىن تالاپ ەتەدى (2022 جىلعى قاراشادا جول كارتاسىنا قول قويىلعان). سونىمەن قاتار قىسقامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جوعارى ساپالى ۇيلەستىرۋ, لوگيستيكا جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقاسىندا تيىمدىلىكتى ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا قول جەتكىزۋگە بولادى.
ورتا ءدالىز ‒ تەك ترانزيت قانا ەمەس, سونىمەن قاتار تحكب ارقىلى بايلانىسقان قازاقستان, گرۋزيا, ازەربايجان ءۇشىن ساۋدا مارشرۋتتارى مەن قاتىناس مۇمكىندىكتەرىن ارتاراپتاندىرۋعا ارنالعان ورىن. سوندىقتان ساراپشىلار 2030 جىلعا قاراي بۇل باعىت بويىنشا تاسىمالداۋ كولەمىن ءۇش ەسەگە ارتتىرۋعا كومەكتەسەتىن بەس شارتتى ۇسىنىپ وتىر. بىرىنشىدەن, ونى ەكونوميكالىق ءدالىز رەتىندە قاراستىرۋ زور ماڭىزعا يە. كونتەينەرلىك تاسىمالدار كەڭەيگەن سايىن دالىزدە جاڭا قىزمەتتەر, جەرگىلىكتى كاسىپورىندار ءۇشىن مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى. ەلدەر وسى ۇدەرىستەرگە دايىن بولۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى جانە ۇلتتىق دەڭگەيدە ساياسات قابىلدانۋى زاڭدى. ەكىنشىدەن, ءارتۇرلى پورت, تەمىرجول مەن اكىمشىلىك تاراپىنان قىزمەتتەردىڭ قازىرگى بىتىراڭقىلىعىن جويۋ ءۇشىن بىرىڭعاي تاريفتەردى, قىزمەتتەردى جانە قىزمەت كورسەتكىشتەرىن ازىرلەۋدى قوسا العاندا, بۇكىل ءدالىز بويىنشا شوعىرلاندىرىلعان لوگيستيكالىق شەشىمدەردى قامتاماسىز ەتەتىن بىرىڭعاي ۇيىم قۇرۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, راسىمدەردى وڭتايلاندىرۋ جانە جەڭىلدەتۋ تۇرعىسىنان رەفورمالاۋ قاجەتتىلىگى سەزىلەدى. تورتىنشىدەن, اشىقتىقتى ارتتىراتىن جانە جۇكتەردى جەتكىزۋ مەرزىمىن قىسقارتاتىن تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ وزەكتى. مىسالى, ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە جۇكتەردى باقىلاۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ وپەراتسيالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرادى. بەسىنشىدەن, ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋدى جالعاستىرىپ, ءۇش ەل ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار بويىنشا باسىمدىقتاردى بەلگىلەيتىن كەلىسىمدەر جاساعانى ءجون. ويتكەنى ءدالىزدىڭ ءبىر بولىگى جۇمىس ىستەمەسە, بۇكىل ءدالىزدىڭ قوزعالىسى توقتايدى.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەپتەۋىنشە, ستراتەگيالىق شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ جەرگىلىكتى جانە ايماقتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, كومەكشى سالالارعا سۇرانىستى ىنتالاندىرۋ جانە بيزنەستى تارتۋ ارقىلى حالىقتىڭ كەڭ توبىنا پايدا اكەلەدى.
