قازاق ءتىل ءبىلىمىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە ۇيرەتۋگە ەڭبەگى سىڭگەن عالىم قالامىنان 8 مونوگرافيا, 11 وقۋلىق, 15 وقۋ قۇرالى, 11 وقۋ باعدارلاماسى, 200-دەن استام عىلىمي ماقالا تۋى ءتىل ءبىلىمى تارلانىنىڭ əرالۋاندىعىن كورسەتسە كەرەك. سولارعا رەت-رەتىمەن قىسقاشا توقتالىپ وتەيىك.
قازاق تىلىندەگى ەتىستىكتىڭ گرامماتيكالىق قۇرىلىسىندا اناليتيكالىق فورمانتتاردىڭ كەڭ ورىن الاتىنىن جوعارى عىلىمي-تەوريالىق دەڭگەيدە زەردەلەپ, 1971 جىلى قورعاعان «قازاق تىلىندەگى ەتىستىكتىڭ اناليتيكالىق فورمانتتارى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىندا ۇسىنعان يدەيالارى عىلىمي جۇرتشىلىقتىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارعان ەدى. تەك قازاق ءتىل ءبىلىمى ەمەس, جالپى تۇركولوگيادا دا شەشىمى ءəرتۇرلى پىكىر قايشىلىقتارىن تۋدىرىپ جۇرگەن مəسەلەدە جاڭا باعىت ۇسىندى. وعان عالىمنىڭ «قازىرگى قازاق تىلىندەگى ەتىستىكتىڭ اناليتيكالىق فورمالارى», «قازىرگى قازاق تىلىندەگى اناليتيكالىق فورمانتتاردىڭ قۇرىلىسى مەن ماعىناسى» اتتى مونوگرافيالارىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەرى دəلەل بولادى. سونداي-اق «قازاق تىلىندەگى ەتىستىكتىڭ كاتەگوريالارى», «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ مورفەمالارى جۇيەسى» مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى دە گرامماتيكا تەورياسىنا قوسىلعان عىلىمي ۇلەس دەپ باعالاندى.
نۇرجامال ورالبايقىزىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەكتەرى قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام مəسەلەسىمەن تىعىز بايلانىستى. ءسوزجاسام مəسەلەسىن جاڭا باعىتتا, جاڭا عىلىمي نەگىزدە جوعارعى دəرەجەگە كوتەرگەن جəنە ءسوزجاسامنىڭ كەيىنگى زەرتتەلۋىنە سونى باعىت سىلتەۋگە, سوزجاسامعا كوزقاراستى وزگەرتۋگە, جاڭا يدەيالارعا باستاۋعا پروفەسسور ن.ورالبايقىزىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورلىعىمەن 1989 جىلى جارىق كورگەن «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام جۇيەسى» اتتى مونوگرافياسىنىڭ ماڭىزى زور.
مونوگرافيادا قازاق ءتىل بىلىمىندە تۇڭعىش رەت ءسوزجاسامنىڭ جالپى تەوريالىق مəسەلەلەرىنىڭ عىلىمي نەگىزى جاسالدى. بۇعان دەيىن ءسوزجاسام جۇيەسى, ونىڭ جالپى زاڭدىلىقتارى ءسوز بولعان ەمەس, زەرتتەۋلەردىڭ ءبəرى نەگىزىنەن جەكە ءسوز تاپتارىنىڭ جۇرناقتار ارقىلى جاسالۋى تۋرالى بولىپ كەلدى. 1988 جىلى جارىق كورگەن پروفەسسور ن.ورالبايقىزىنىڭ «قازىرگى قازاق تىلىندەگى سان ەسىمنىڭ سوزجاسامدىق جۇيەسى» اتتى مونوگرافياسىندا عالىم قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام جۇيەسىنە تولىق سيپاتتاما بەردى. بۇل قازاق ءتىل بىلىمىندە ءتىلدىڭ ءسوزجاسام جۇيەسىنە بەرىلگەن تۇڭعىش عىلىمي سيپاتتاما بولاتىن. بۇعان دەيىن ول مəسەلە رەتىندە قويىلعان ەمەس. وندا قازاق ءتىلىنىڭ قالىپتاسقان وزىندىك جۇيەسى ۇزاق ۋاقىت ىشىندە تالاي وزگەرىستەردى وتكىزىپ, قالىپتاسقانى دəلەلدەنگەن. ۇزاق ۋاقىت ىشىندە سوزجاسامدىق بىرلىكتەر قالىپتاسىپ, ولاردىڭ قولدانىلۋى, تۋىندى سوزدەردىڭ جاسالۋ زاڭدىلىقتارى قالىپتاسقانى عىلىمي تۇرعىدا دəلەلدەندى, سان ەسىمدەردىڭ ءسوزجاسام جۇيەسى تۇڭعىش رەت سيپاتتالىپ, ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى كورسەتىلدى. سان ەسىم ءسوزجاسام جۇيەسىندە نەگىزىنەن اناليتيكالىق ءتəسىل قولدانىلادى دەگەن تۇجىرىم ەڭبەككە وزەك بولىپ, دəلەلدەنىپ وتىرادى. سان ەسىمنىڭ سوزجاسامدىق بىرلىكتەرى سان اتاۋلارى دەپ دəلەلدەگەن عالىم سان اتاۋلارىنان باسقا سان اتاۋلارىنىڭ جاسالۋى, قوسىلۋ جəنە كوبەيتۋ زاڭدىلىعى ارقىلى جاسالاتىن ناقتى تىلدىك دەرەكتەر نەگىزىندە دəلەلدەپ, ونىڭ ءتۇرلى مودەلدەرىن جاساعان.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, سان ەسىم ءسوزجاسامى تۋرالى مونوگرافيادا قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام جۇيەسى تۇڭعىش رەت عىلىمي مəسەلە رەتىندە ءسوز ەتىلسە, 1989 جىلعى مونوگرافيادا ء«سوزجاسامنىڭ جالپى مəسەلەلەرى» ارنايى زەرتتەلىپ, وندا ءتىلدىڭ ءسوزجاسام جۇيەسى ەكىنشى رەت تولىق سيپاتتاماعا يە بولدى. پروفەسسور ن.ورالبايقىزىنىڭ ەڭبەگىندە ءسوزجاسام جۇيەسى مəسەلەسىنىڭ ىشىندە سوزجاسامدىق تالداۋ, تۋىندى سوزدەر, ءسوزجاسام نەگىزدىلىگى (موتيۆاتسيا), سوزجاسامدىق تىزبەك, سوزجاسامدىق ۇيا, سوزجاسامدىق ماعىنا, سوزجاسامدىق تيپ مəسەلەلەرى العاش رەت قاراستىرىلدى.
2002 جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ گرامماتيكا ءبولىمى دايىنداعان «قازاق گرامماتيكاسى» دەگەن وتە ماڭىزدى, قۇندى ەڭبەك جارىق كوردى. مۇندا ءسوزجاسام مəسەلەسى پروفەسسور ن.ورالبايقىزىنىڭ باسشىلىعىمەن دايىندالعانىن اتاپ وتكەن ابزال. مۇندا ءسوزجاسام مəسەلەسى عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلىپ, وتە جوعارى دəرەجەدە جازىلعانىن جəنە باي تىلدىك دەرەكتەرگە نەگىزدەلىپ بەرىلگەن.
جاڭا عىلىمي تۋىندىلاردىڭ ومىرگە كەلۋىنە باعىت-باعدار بەرەتىن, پروفەسسور ن.ورالبايقىزىنىڭ كوپ يدەياسىنىڭ جاس عالىمدارعا وي سالىپ, ونىڭ ءəرى قاراي دامۋىنا جول اشقانىن, ياعني جاڭا عىلىمي تۋىندىلاردىڭ ومىرگە كەلىپ جاتقانىن قازىرگى قازاق تىلىندەگى بولىمدىلىق-بولىمسىزدىق كاتەگوريا تۋرالى, قازاق تىلىندەگى زاتتىڭ كۇردەلى اتاۋلارىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى, قازاق تىلىندەگى سوزجاسامدىق ۇيا پروبلەمالارنىڭ عىلىمي-تەوريالىق نەگىزدەرى, قازاق تىلىندەگى نولدىك مورفەمانىڭ فۋنكتسيونالدىق جəنە سەمانتيكالىق اسپەكتىسى تۋرالى عانا وننان استام دوكتورلىق جəنە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالعانى عالىم يدەيالارىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
تاعى ءبىر ەرەكشە ايتا كەتەتىنى – 1989 جىلى جارىق كورگەن مونوگرافيادا عالىم دəلەلدەگەن كوكەيتەستى مəسەلەلەر عىلىمدا تانىلىپ, ودان ءəرى دامىتىلىپ كەلە جاتقانىن, پروفەسسور ن.ورالبايقىزىنىڭ كوتەرگەن جاڭا عىلىمي مəسەلەلەرى عالىمنىڭ «قازاق ءتىلى ءسوزجاسامى» وقۋلىعىنا (2002) ەنگەنى دەر ەدىك. ءسوزجاسام وقۋلىعى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ءسوزجاسام سالاسىنان قازاق ءتىلىنىڭ كەلەشەك ماماندارىنا تولىق ءبىلىم بەرۋدى كوزدەيدى. ءسوزجاسام پəنىنەن ستۋدەتتەرگە جان-جاقتى تولىق ءبىلىم بەرۋ وقۋلىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ ايقىندالعان. وقۋلىقتا ءسوزجاسامنىڭ جالپى تەوريالىق نەگىزگى مəسەلەلەرىنەن جەتكىلىكتى دəرەجەدە ماعلۇمات بەرىلگەن. ول ءسوزجاسام تەورياسىنىڭ زەرتتەلمەۋىمەن بايلانىستى بولدى. وسى جاعدايلار ەسكەرىلىپ, وقۋلىقتا ءسوزجاسامنىڭ مəسەلەلەرى تولىق قامتىلعان. ءسوز تاپتارىنىڭ ءسوزجاسامى دا زەرتتەلىنگەن. ويتكەنى مورفولوگيا وقۋلىعىندا ءسوز تاپتارىنىڭ ءسوزجاسامى تولىق اشىلماعان بولاتىن. سوندىقتان ۇسىنىلىپ وتىرعان وقۋلىقتا ءسوز تاپتارىنىڭ ءسوزجاسامى عىلىمنىڭ سوڭعى دەرەكتەرى دەڭگەيىندە بەرىلىپ, əدىستەمە ءىلىمىنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىنە ساي مودۋلدىك جۇيە نەگىزىندە جازىلعان.
پروفەسسور ن.ورالبايقىزىنىڭ ءتىل ءبىلىمى تەورياسىمەن قاتار, ءتىل وقىتۋ əدىستەمەسى عىلىمىنا دا سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە. «ورىس تىلىندەگى مەكتەپتە قازاق ءتىلىن وقىتۋ əدىستەمەسى» (1996) اتتى وقۋلىقتىڭ جارىق كورۋى ۇلتتىق مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلىن وقىتۋ əدىستەمەسىن دامىتۋدىڭ العاشقى باستاۋى بولدى دەپ تولىق ايتۋعا نەگىز بار. عالىمنىڭ بۇل سالاداعى ءىلىمنىڭ عىلىمي-تەوريالىق نەگىزىن جاساۋداعى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى رەتىندە قازاق ءتىلىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە وقىتۋعا ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ, وقۋ, وقۋ əدىستەمەلىك قۇرالدار مەن وقۋ باعدارلامالارىنىڭ كوپتەپ جارىق كورۋىنە ۇيىتقى بولعان. جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, əدىسكەر-عالىمنىڭ قىرىق شاقتى وقۋلىق, وقۋ əدىستەمەلىك قۇرالدارى مەن وقۋ باعدارلامالارى بۇل سالاداعى قوماقتى عىلىمي ۇلەس ەكەنىن ايقىندايدى.
قازاق ءتىلى ءالىپبيىن بىرتىندەپ لاتىن قارىپىنە كوشىرۋ بويىنشا ءبىرشاما شارۋا اتقارىلعانىن عىلىمي جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. بۇل ماسەلەدە الىس-جاقىن ەلدەرەگى تəجىريبەلەردى زەردەلەپ, سارالاپ, ونىڭ ساياسي, əلەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جəنە پسيحولوگيالىق اسپەكتىلەرى تەرەڭ زەرتتەلىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى لاتىن əلىپبيىنە كوشىرۋ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبى ۇلكەن تالقىلاۋدان كەيىن جوبانىڭ سوڭعى نۇسقاسىن ۇسىنعانى دا بەلگىلى. ەندى ءتىلشى-عالىمداردىڭ الدىندا ورفوگرافيا مەن ورفوەپيا مəسەلەسىن شەشۋ مىندەتى تۇر. رەتى كەلگەندە, پروفەسسور ن.ورالبايقىزىنىڭ «قازاق گرافيكاسى مەن ورفوگرافياسى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىندە ايتىلعان تىڭ ويلار مەن يدەيالار وسى مəسەلەنى شەشۋدە دە ءوز سەپتىگىن تيگىزەر دەگەن ويدامىز.
ونەگەلى ۇستاز – عىلىمي كادرلار دايارلاۋ ىسىنە دە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر. ءتىل ءبىلىمى تەورياسى مەن əدىستەمە عىلىمى بويىنشا جيىرماعا جۋىق عىلىم دوكتورى مەن الپىسقا جۋىق عىلىم كانديداتىن دايىندادى. عالىمنىڭ شəكىرتتەرى رەسپۋبليكامىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
ءتىل ءبىلىمىنىڭ كورنەكتى عالىمى نۇرجامال ورالبايقىزى – ءوزى زەرتتەگەن سالالارى بويىنشا əرقاشان دا جاڭا باعىت, تىڭ يدەيالار ۇسىنۋ ارقىلى عىلىمدا ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىرعان تۇعىرلى تۇلعا. عالىمنىڭ سوڭىنان قالعان مۇرالارى جوعارى وقۋ ورىندارىندا فيلولوگ-مامان دايىنداۋ ىسىندە ارقاشان كادەگە جارار قۇندى ەڭبەكتەر دەپ سانايمىز.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى,
ۇعا اكادەميگى
