عۇن وركەنيەتىنىڭ ىزدەرى

سىنتاستاردا سىر جاتىر

اقتوبە وبلىسىندا سوڭعى جىل­­دارى عۇن كەزەڭىنىڭ 400-دەن اس­تام ەسكەرتكىشى تابىلدى. ارحەو­لو­گيالىق ولجالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اي­شىقتىسى – ەلەك وزەنىنىڭ جا­عاسىنداعى عۇن جاۋىنگەرىنىڭ تونالماعان وباسى. ونى قۇم قازىپ جاتقان ەكسكاۆاتورشى كەزدەيسوق تاپتى. داۋلەتتى جاس كوسەم جەرلەنگەن ورىننان ۇزىندىعى 1.20 سم التىن ساپتى سەمسەر, بەلدىكتىڭ كۇمىس جاپسىرمالارى شىقتى. جا­نىنا جەرلەنگەن تۇلپارىنىڭ ەرى قات­تى اعاشتان جاسالعان, جۇ­گەنى التىن جاپسىرمالارمەن قاپ­تالعان.

كونفەرەنتسيادا ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتى تۇركولوگيا جانە التايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دي­رەكتورى, تاريح عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجا­­ ۇلى سكيفتەردىڭ كوشى-قون جولىن­دا­عى وتە كونە جادىگەر – سىنتاس­تار­دى تۇگەندەپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ كەرەكتىگى جونىندە ايتتى. جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءحىV عاسىر مەن جىل ساناۋىمىزدىڭ V عاسىرى ارالىعىندا قويىل­عان سىنتاستاردى ەڭ ءبىرىنشى موڭ­عول عالىمدارى زەرتتەۋگە كىرىستى. ولار سىنتاستاردىڭ ءۇش تومدىق كاتالوگى مەن ءۇش تومدىق البومىن جارىققا شىعاردى. ايتا كەتۋ كەرەك, سىنتاس ۇعىمىن تۇركى ءتىلىنىڭ سوزدىگىنە ەڭ العاش رەت م. قاشعاري ح عاسىردا ەنگىزگەن.

ارحەولوگ اسلان مامەدوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى اقتوبە وبلى­سى اۋماعىندا ج. س. ءىى-ءىV جانە V عا­سىر­لارىندا عۇن-سارماتتار ۇلكەن تايپالىق بىرلەستىك قۇرعان. عۇندار وسى جاققا تورعاي دالاسىنان كەلگەن. وعان ايتەكە بي اۋدانىنان تابىلىپ جاتقان «گەوگليفتەر» دالەل. اقتوبە وبلىسىنىڭ ايتە­كە بي, مۇعالجار, تەمىر, ويىل, قوبدا, ىرعىز اۋداندارىندا عۇن قونىستارى كوپ تابىلسا, مارتوك جانە قارعالى اۋداندارىندا وتە از, بار بولعانى ءتورت ەسكەرتكىش انىقتالدى. «وسى جاققا كەلگەن تايپالار ۋاقىت وتە كەلە جەرلەۋ ءداستۇرىن وزگەرتكەن. ادەتتە, عۇن اق­­سۇيەگىنىڭ باسى سوپاقشا بولىپ كە­لەدى. جاڭا تۋعان بالانىڭ باسىن قات­تى بايلاپ تاستايتىن ءداستۇرى بول­عان. ءبىزدىڭ جاققا ءىى عاسىردا ال­عاش كەلگەن عۇنداردىڭ وبالارىنان سوپاقشا باس سۇيەكتەر كوپتەپ تابىلسا, ءىىى-ءىV عاسىردىڭ وباسىندا ونداي باستار جوق. ويتكەنى جەرگىلىكتى سارمات تايپالارىنىڭ اسەرىنەن باس ءپىشىنىن وزگەرتۋ ءۇردىسى توقتاعان.

«سارمات وبالارى دوڭگەلەك ءپى­شىن­دى, دالالىقتا بيىك ەتىپ ۇيىل­سە, وزەن اڭعارلارىنا جا­قىن سايلاردان تا­بىلىپ جاتا­تىن عۇن وبالارى ءار ءتۇرلى: ءتورت­بۇ­رىشتى, ويۋ تارىزدەس, گانتەل ءتارىزدى قۇرىلىستار بولىپ كە­لە­دى. دالالىقتا عۇن وباسى كوزگە تۇس­پەيدى, اۋەدەگى ءتۇسىرىلىم ارقىلى انىق­تالادى. ولاردىڭ جەرلەۋ ءداس­تۇرى ءدىني كوزقاراستارىمەن باي­لا­نىستى بولۋى مۇمكىن. تاعى ءبىر ەرەك­شەلىكتەرى – عۇنداردىڭ وبا­لارى تىزبەكتەلىپ كەتە بەرە­دى. ماسەلەن, ويىل وزەنىنىڭ بو­يىن­داعى سورلاقمولادان 200-دەن استام ەسكەرتكىش, قاراقوبدا مەن قيىل وزەندەرىنىڭ اڭعارىنداعى «دەربىسالى-2» قورىمىنان 46 نى­سان تابىلدى. «اقبۇلاق-1,2,3» قورىمى 5-6 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. دەربىسالى – اۋدان ورتا­لىعى قوبدادان 75 شاقىرىم شار­ۋا قوجالىعىنىڭ جەرى بولعان. ءبىز قوجالىق يەسىنە اۋەدەن تۇسىرگەن گان­تەل تارىزدەس قۇرىلىستىڭ فوتو­­سىن كورسەتكەنىمىزدە قاتتى تاڭ قالدى. ول كۇندە جىلقى باعىپ جۇر­گەن جەردىڭ استىندا قورعان بار دەپ ويلاماعان», دەيدى اسلان مامەدوۆ.

ماڭعىستاۋداعى عۇن قالاسى

موڭعوليا, سولتۇستىك قىتاي­دى مە­كەندەگەن جاۋىنگەر عۇندار جىل سا­نا­ۋىمىزعا دەيىنگى ءىىى عا­­سىر­­­دا حان مەملەكەتىمەن قاق­تى­­عىس­قا ءتۇسىپ بايكال, سىبىرگە قا­راي ىعى­سىپ, وسى جاقتاعى تاي­پا­لارمەن 400 جىل ارالاسىپ ءومىر سۇرەدى. سودان ءىى-ءىV جانە V عا­سىر­لاردا شىعىس­تان بۇگىنگى قا­زاق جەرىنە كەلىپ, ەكى باعىتقا بو­لى­نەدى: ءبىرى وڭتۇستىك-باتىستى, باس­قا­لارى ارقاعا بەتكە العان. تور­عاي جاعىنان قازىر­گى اقتوبە وب­لى­سىنىڭ اۋماعى­نا كىرگەن تايپا­لاردىڭ ءبىر توبى وسى جەردە قالسا, ەكىنشى توپ اتىراۋ مەن ورال جاعىنا, ءۇشىن­شى توپ ماڭعىستاۋ تۇبەگىنە با­عىت الادى. ولاردىڭ قوزعالىسى سۋ جول­دارىمەن بايلانىستى بول­عان. سوعان قاراعاندا ءبىزدىڭ زامانى­مىز­دىڭ باسىندا ارال تەڭىزى بويى ستراتەگيالىق ماڭىزدى ءرول ات­قارعان. وسى ايماقتان كاس­پي تەڭىزىنە دەيىنگى ساۋدا جولى عۇن­دار­دىڭ باقىلاۋىندا بولعانىنا ماڭ­عىستاۋدىڭ قاراقاباعىنان تابىلعان ولجالار كۋا.

تۇركيانىڭ Akdenis ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عى­لىم­­دارىنىڭ دوكتورى ەكرەم كا­لان كوشپەندىلىكتەن وتىرىق­شى­­لىققا كوشكەن عۇن تايپالا­رى تۋرالى زەرتتەۋلەرىمەن ءبو­لىستى. مال شارۋاشىلىعى جانە اڭ­شى­لىقپەن اينالىسىپ, كەيىن اس­كەري ونەرگە ماشىقتانعان ازيا عۇن­دارىنىڭ تۇراقتى قالالارى بول­ماي, سۋ جانە جايىلىم ىزدەپ ۇنەمى كوشىپ جۇرگەن. كەيىن ءىرى وزەندەر جاعاسىندا ورحون جانە كەرۋلەن قالالارى پايدا بولعان. بايقال كولى جاعىندا سۋارمالى شارۋاشىلىق قۇرىپ, ءداندى دا­قىل­دار ءوسىرىپ, استىقتى ۇرالاردا ساقتاعان. 2019 جىلى ارحەولوگتەر سىبىردە, يۆولگا قالاسىنىڭ جانىنان استىق ساقتاۋعا ارنالعان المۇرت پىشىندەگى قۇدىق, قولدان جاسالعان تاس ديىرمەن, جەر جىر­تۋعا ارنالعان قۇرالدار تاپتى. الايدا وزدەرى وسىرگەن استىق كوش­پەلى حالىقتىڭ قاجەتىن وتەۋگە جەت­پەدى ءارى قۇرال-سايمان تاپشى بول­عاندىقتان, عۇن قاعانى قىتاي يمپەراتورىمەن شەكارادا ساۋدا جاساۋعا ۋاعدالاسقان. قىتاي يمپەراتورى ءۇشىن عۇندارمەن ساۋدا, تاۋار ايىرباسىن جاساۋ ماڭىزدى ساياسي قۇرالعا اينالدى. الايدا عۇندار كەي ۋاقىتتا قىتايلار­مەن اراداعى ساۋدانى توقتاتقان نە شەكتەپ وتىرعان.

الايدا ورتالىق ازيا جانە ءسىبىر حالىقتارىنىڭ ىشىندە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ وتىرىقشىلىق­قا جانە قالا مادەنيەتىنە كوشكەن عۇنداردىڭ قالالارى جونىندە جازبا دەرەكتەر وتە ساراڭ كەزدەسە­دى. «عۇنداردىڭ تۇڭعىش استاناسى – ءۇرىمشى قالاسى. ولار ەجەلدە جىل سايىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا ۇرىمشىگە جينالىپ, اسپان, جەر جانە اتا-بابا رۋحىنا ارناپ قۇر­باندىق شالىپ, اس بەرگەن», دەيدى تۇرىك عالىمى. موڭعوليا ارحەولوگتەرى ءوز جەرىندە 220 قالانىڭ ورنىن تاپسا, بايقالدان 20 قالانىڭ ورنى شىقتى.

رەسەي عىلىم اكادەمياسى ءسى­بىر بولىمشەسى ارحەولوگيا جانە ەت­نوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عى­لىمي قىزمەتكەرى ەۆگەني بوگدا­نوۆ ماڭعىستاۋداعى عۇن ءداۋىرىنىڭ التىنقازعان جەرلەۋ-عۇرىپتىق كەشەنى مەن قاراقاباق پورتتىق قالا جۇرتىنداعى زەرتتەۋلەر­مەن ءبولىستى. التىنقازعان كەشەنىن­دە 130 گەكتار اۋماقتا ءىىى جانە ءVى عاسىرعا جاتاتىن جەرلەۋ ورنىنان ەر ادامنىڭ ساندەلگەن بەلدىگى مەن ات ابزەلدەرى, قىمبات تاستاردان جاسالعان ايەلدەردىڭ ساندىك بۇيىمدارى تابىلدى. «قاراقا­باق پوستى ءىىى-ءVى عاسىرلاردا ماڭ­عىستاۋ تۇبەگىنەن ەدىل بويى­نا وتەتىن ساۋدا جانە قولونەر قا­لاسى بولعان. وسى قالادا ارال مەن كاس­پي, ەدىل بويى كوشپەلى حا­­لىق­تارىنىڭ قاجەتى ءۇشىن قول­ونەر­شىلەر مەن زەرگەرلەر ءتۇرلى بۇ­يىمدار جاساعان. قاراقاباق پەن التىنقازعانعا مەتالل بۇ­يىمدار سىرتتان اكەلىنبەگەن. ات­تىڭ ەرى, جۇگەنى جانە باسقا دا اب­­زەل­دەرى, اقسۇيەكتەر بەلدىگىن جەر­گى­لىكتى شەبەرلەر جاساعان. قا­را­قاباقتىڭ اينالاسىندا جايىق, ەدىل, سولتۇستىك قارا تەڭىز بويى حالىقتارى­مەن تىعىز بايلانىس­تا ءومىر سۇر­گەن تايپالار تىرشىلىك ەتتى. قالا قول­ونەرشىلەرى ءتۇرلى ور­گانيكالىق قوس­پالاردى پايدا­لانا وتىرىپ, قىم­بات مەتال­داردى ال­ماستىراتىن جۇ­قا قۇيمالار جاساعان. وعان دالەل, قاراقاباقتاعى ون جەر­لەۋ ور­نىنان شىققان جۇزدەگەن جۇقا مىس پلاستينكا سىنىقتارى. شە­بەر­لەر كيىمگە جاپسىرىلعان اسىل تاستار كۇنگە شاعىلىسقان­دا ەرەكشە جالتىراۋى ءۇشىن استىنان جۇقا جاپسىرما وتكىزىپ, تاس­تىڭ جارقىراۋىن كۇشەيتكەن. قول­ونەرشىلەر وتە جۇقا پلاستين­كا­لار­دى پايدالانۋدى ۆيزانتيا شەبەر­لەرىنەن ۇيرەنۋى مۇمكىن. مۇنداي ساندەۋ ۇلگىسى سول زامانداعى شى­عىس­ەۋروپالىق بۇيىمداردا كوپ كەز­دەسەدى. ارحەولوگيالىق ول­جا­­لارعا قاراپ, ءىىى جانە ءVى عا­سىر­­­لار اراسىندا ماڭعىستاۋ تۇ­بەگى ارقىلى ۆيزانتيامەن باي­لا­نىس ورنادى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. التىنقازعان وباسىنان تا­بىل­عان كۇمىستەن جاسالعان ءتورت سان­دىك بۇيىم ەدىل بويىنان تا­بىل­عان بۇيىمدارمەن بىردەي. سو­عان قاراعاندا التىنقازعان ءدى­ني جو­رالعى وتكىزەتىن ورىن بول­عان. بۇل جەردە تايپانىڭ اتاق­تى كوسەمى جەرلەنۋى مۇمكىن. زيا­رات ەتۋگە كەل­گەندەر وزدەرى­مەن بىر­گە قىم­بات بۇيىمدار اكەلىپ, كوسەم­نىڭ رۋحىنا سىيىنعان دەگەن بول­جام بار. قاراقاباقتى عۇن­­دار مەكەن­دەمەگەن. بىراق وسى جەر­دەگى قو­لونەرشىلەر عۇندار­دىڭ قولداۋىنا يە بولعان», دەيدى ە.بوگدانوۆ.

ساۋدا جانە سۋ كوزدەرى ءۇشىن تارتىس

موڭعول ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتە­تى ارحەو­لوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتا­لى­عىنىڭ ديرەكتورى تساگاان ءتور­بات تامير وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى ۋلاان حوششۋ وباسىنان تابىلعان قاڭلىلاردىڭ قىش ىدىستارى تۋرالى باياندادى. «موڭعوليادا­عى عۇن قالالارى 2000 جىلدان باستاپ زەرتتەلە باستادى. 2023 جىلى 82 قورعان قازىلدى. تامير ۋلاان حوشۋ, ۋگي-نۋر سۋم, ارحانگاي ايماعىندا عۇنداردىڭ 400 تاس قورعانى انىقتالدى. وسى ەسكەرتكىشتەر جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءى عاسىر مەن جىل ساناۋى­مىزدىڭ ءى عاسىرىنا جاتادى. وبا­لاردا جانۋار سۇيەكتەرى وتە سيرەك شىق­تى, بىراق كەراميكالىق زاتتار كوپ كەزدەستى. تامير وزەنىنەن 60 شا­قىرىم جەردە ءۇش مىڭ عۇن جەر­لەنگەن قورىم تابىلدى. سوڭ­­عى ءۇش جىلدان بەرى وسى قو­رىم­­نىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعى زەرت­­تەلىپ جاتىر. قازبا كەزىندە قاڭ­لى مادەنيەتىنىڭ كورىنىسى – ءتۇر­لى پىشىندەگى قۇمىرالار كوپ­تەپ شىقتى. قۇمىرالار ءى عاسىر­دا جىبەك جولى بويىنداعى ەڭ ءوتىم­­دى تاۋارعا اينالعان. عۇن­دار­­دىڭ كورشىسى قاڭلىلار جىل سانا­­ۋى­مىزعا دەيىنگى ءى عاسىر سو­ڭىندا حان اسكەرىنەن ىعىسىپ, جەتى­سۋعا قاراي كەتتى دە, تالاس وزە­نى­نىڭ بويىندا قونىستاندى. جىل سانا­ۋىمىزعا دەيىنگى 36-شى جىلى تالاس وزەنى بويىندا حان اسكە­رىمەن بولعان شايقاس تاريحتان بەل­گىلى. سول كەزەڭدە عۇندار دا قاڭلى­لارمەن بىرگە كوشتى», دەيدى موڭعول ارحەولوگى.

كونفەرەنتسيادا ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋ­تى­نىڭ ديرەكتورى اقان وڭعار ۇلى جاقىندا سامارقاند قالاسىندا قۇرىلعان تۇركى الەمىن زەرتتەۋ اسسوتسياتسياسى كورشى ەلدەردىڭ عى­لىمي بايلانىسىن كۇشەيتەدى دەگەن پىكىر ايتى. وزبەكستان عا ارحەولوگيا ۇلتتىق ورتالىعى­نىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى راحمان­الي مۋروداليەۆ فەرعاناداعى سۋفان قورىمىنداعى عۇن وبالارى جونىندە اڭگىمەلەدى. ورتالىق ازياداعى حالىق ەڭ تىعىز قونىس­تانعان, ءبىر شەتى قىرعىز, ءبىر شەتى تاجىك ەلىمەن قاناتتاسىپ جاتقان فەرعانا ايماعىندا بۇگىندە 20 ميلليوننان استام ادام تۇرادى. فەرعانا –ەجەلگى ۇلى جىبەك ساۋدا جولىنىڭ ءبىر نۇكتەسى. بۇل جاققا دا ساۋدا جولىن باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن عۇن جاساعى كەلگەن. بىراق كوپ ەمەس, ويتكەنى, ءامۋداريانىڭ سول زاماندا كاسپيگە قۇياتىن ارناسى توقتاعان. وزەننىڭ باعىتى وزگەرسە, سۋدىڭ بويىن جاعالايتىن ساۋدا جولى دا ءۇزىلىپ قالعاندىقتان كوشپەلى تايپالاردىڭ اسا قىزى­عۋشىلىعى بولماعان سياقتى.

«فەرعانادا كەيىنگى عۇن ءداۋى­رىنىڭ 50-دەن استام وباسى تابىلدى. 2016 جىلى فەرعانا وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعىنداعى سۋ­فاندا ءىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرە­گىندەگى حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋ كەزەڭىنىڭ وباسى تابىلدى. مۇندا ەكى ادام جەرلەنگەن: تور­دە قوجايىنى, اياق جاعىندا قىز­مەتشىسى بولۋى مۇمكىن. باتىس­تان شى­عىسقا قاراتىلا جەر­لەن­­­گەن تور­دەگى ادامنىڭ باسى جوق. باس­­سىز جەرلەنگەن ادام تاش­كەنت­تەن فەرعاناعا كەلگەن عۇن جاۋىن­گەرى بولۋى مۇمكىن», دەيدى ر.مۋروداليەۆ.

 جىل ساناۋىمىزعا دەيىن حان يمپەرياسىمەن جەر ءۇشىن قاق­تىعىسقا ءتۇسىپ, شىعىسقا جىلجي وتىرىپ, ارال, كاسپي, ەدىل, قارا تەڭىز بويى مەن ەۋرازيا دالا­سىن­داعى ءىرى وزەندەردىڭ اڭعار­لارىن, ۇلى جىبەك جولى بو­يىن­داعى ءىرى پورتتاردى, ساۋ­دا نۇك­تەلەرىن, كەر­ۋەن جولدارىن با­قى­­لاۋدا ۇستا­­عان قۋاتتى عۇن يم­­پەرياسىنىڭ قو­عامدىق-سايا­سي قۇ­رىلىسى, ەكونوميكاسى, ما­دە­نيەتى, تانىم-تۇسىنىگى تۋرالى جۇيەلى زەرتتەۋلەر كەرەك. ويتكەنى الەم عالىمدارى عۇندار­دى جابايى, قانقۇمار حالىق رەتىن­دە پىكىر قالىپتاستىرىپ, زەرتتەۋ­دە سەلسوقتىق تانىتىپ كەلەدى. عۇن­دار كوپ اشىلا بەرمەگەن حالىق. ولاردىڭ ءبىر جۇمباعى گەوگليف­تەرىندە جاسىرىنعان. سول زاماندا ۇشقان قۇستىڭ كوزىمەن عانا باي­قالاتىن گەوگليفتەردى قانداي گەومەتريالىق دالدىكپەن سالعانى قىزىقتىرادى. ارقانىڭ دالاسىندا, اسىرەسە تورعاي جەرىندە ءجيى كەزدەسەتىن قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگىنە ۇقساس سان ءتۇرلى پىشىندەگى گەوگليفتەر قانداي ماعىنا بەرەدى؟ وسى تاڭبالاردا بولاشاققا جازىلعان عۇندار اماناتى جاسىرىنعان با؟ عۇن جازۋىنىڭ قۇپيالارىن قا­زاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرىنەن تابامىز با؟ بۇلاي دەپ ايتۋىمىزعا موڭ­عول ارحەولوگتەرى تامير وزەنى بويىنداعى وبادان تاپقان اۋىر مەتالدار قوسپاسىنان ازىرلەنگەن موردەگى ويۋ تۇرىندەگى جازۋلار سەبەپ بولدى. ءبىرىنشى عاسىردان بەرى جەر استىندا شىرىمەي ساقتالعان اۋىر موردەگى تاڭبالاردى موڭعول ارحەو­لوگتەرى وقي الماعان.

جاساقتىڭ بەس قارۋىن سوققان مەتاللۋرگيالىق پەشتەرى, ءىرى قالا­لارى, ءداندى داقىلدار وسىر­گەن ەگىس القاپتارى, وزەندەر بويىن­داعى قورا-قورا قوي, تابىن-تابىن جىلقىلارى جايىلعان, ءارى شە­كاراداعى ساۋدا جولدارىن باقى­لاۋدا ۇستاپ, كۇشتى يمپەريا قۇر­عان عۇنداردىڭ مەملەكەتتىك قۇرى­لىمى, ورتاق ءتىلى, جازۋ تاڭباسى قانداي بولدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەن ءجون.

اقتوبە وبلىسى