كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قازاق دالاسىندا قابىلان جوق قازىر, بۇرىن بولعانى ءسوزسىز. ويتكەنى ادەبي شىعارمالاردا كەزدەسكەنى تەگىن ەمەس, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە الگى جىرتقىشتىڭ ۇعىمىنا دەيىن ساقتالىپتى. كەيدە ادامنىڭ ءوزى دە بىلمەيتىن, بىراق ءتۇپساناسىندا بار, اتا-باباسىنىڭ قانى ارقىلى كوشكەن اقپاراتتار كوكەيدەن شىعىپ, ءسوز رەتىندە سالتانات قۇرادى. مىسالى, جوعارىداعى جىر دەسەك, انىق دالەلى جازۋشى جىلقىباي جاعىپار ۇلىنىڭ «قارقارالىنىڭ سوڭعى قابىلانى» پوۆەسى دەر ەدىك. مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن باسپادان بيىل شىققان «قاراسارت» اتتى پوۆەستەر مەن نوۆەللالار جيناعىنداعى وسى شىعارمانى تۇشىنىپ وقىدىق.
كەيدە تۋ سىرتىڭىزداعى بىرەۋدىڭ نازارىن سەزەسىز. ءتىپتى سىزگە جەلكە تۇسىڭىزدان بىرەۋ قادالا قاراپ تۇرعانىن جان دۇنيەڭىزبەن انىق بايقايسىز. كوزىڭىز جەتپەسە دە تۇيسىگىڭىز ايتادى. قالىڭ ادام اراسىندا, ءتىپتى اۆتوبۋستا وسىنداي كۇيدى كەشكەندە تۇرعان ەشتەڭە جوق-اۋ, سەبەبى كوپشىلىكتە نە بولمايدى؟ تانىسىڭىز, الدە بىرەۋ سىرتىڭىزدان سۇقتانۋى كادىك. ال ايدالادا جالعىز جۇرگەندە شە؟ جانە سوڭىڭىزدان تۇسكەن جاندى ارقاڭىزبەن ابدەن سەزىپ, جالت بۇرىلىپ قارايسىز نەمەسە لەزدە ءبىر تاساعا لىپ بەرىپ كورە قويام دەيسىز, ەشكىم جوق بولىپ شىعادى. جۇرە باستاساڭىز, ارتىڭىزدان قايتا ەرگەنىن سەزەسىز. جىندانىپ كەتۋىڭىز مۇمكىن عوي؟
قارقارالىنىڭ تاۋ-تاسىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن اقتانبەردى اڭشىنىڭ وسىنداي كەپكە تاپ بولعانىن اۆتور جانە ءبىر وقيعامەن قاتار ءورىپ, شەندەستىرىپ وتىرادى. ۇنەمى دالادا اڭ اۋلاپ جۇرەتىن ول سوڭىنان ءبىر اڭدۋ بارىن جان-جۇرەگىمەن سەزىپ, قالايدا كوزگە ءتۇسىرۋدىڭ نەبىر ارەكەتىن قىلادى, بىراق كورە الماي پۇشايمان بولادى. بۇگىن ەكىنشى كۇن سولاي. بۇل ۋاقىتتا وسى اتىراپتاعى تاعى ءبىر اڭشى مۇسانىڭ قىران بۇركىتى ۇيدە ءدۇر سىلكىنىپ اش تۇرعانىنا, اتى بولسا يەسى ادەتىنشە شىعىپ جەم بەرەر دەپ ءۇيىن اينالسوقتاپ جۇرگەنىنە دە ەكىنشى كۇن. اقتانبەردى ءۇشىنشى كۇن دەگەندە اڭدىسىپ ءجۇرىپ, اقىرى اڭدۋشىنى كورەدى – قارا قابىلان. قارقارالىدا قالعان جالعىز قارا قابىلان, سىڭارىن ياكي ارلانىن بىلتىر قىستا ءوزى تۇزاقتاپ, ويازعا سىيعا جونەلتكەن, مىناۋ سونىڭ قانشىعى ياكي سىڭارى, «كەگىن الۋعا كەلگەن ەكەن عوي اقىرى».
وقيعا قارقارالىدا قاقاباي بولىس بولعان كەزدە وتكەن. ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى بولۋ كەرەك. اتاقتى اڭشى اقتانبەردىنى بولىس ءتىرى قابىلان ۇستاپ بەرۋگە كوندىرەدى. كەلىسىمىن بەرمەگەن اڭشىعا قوقان-لوققى جاساپ, اقىرىندا بالا-شاعاسىمەن سىبىرگە جەر اۋداراتىن بولىپ, قول-اياعىن بۋىپ, تۇرمەگە قاماعاندا بارىپ امالسىز كونگەن. بولىستىڭ ۇستىنەن قارايتىن وياز گۋبەرناتوردىڭ تويىنا ءتىرى قابىلان سىيعا تارتپاق, قارقارالىدان قابىلان ۇستاپ بەرۋدى قاقابايعا تاپسىرعان. قاقاباي بولىس ويازدىڭ (وتارلاۋشى ورىس بيلىگىنىڭ) تاپسىرماسىن وسىلاي زورلىقپەن ورىندايدى. كوز اشقالى اڭشىلىقپەن اينالىسقان ول ۇستاپ بەرەدى عوي, بىراق سوڭى نە بولارىن پاتشالىق بيلىكتىڭ قولشوقپارى جۋان بولىستار ءبىلىپ وتىر ما؟ بۇل جەردە تەك قارقارالىعا عانا ءتان قارا قابىلان جاندى بەينە (وبراز), قۇرۋعا اينالعان قازاق رۋحىنىڭ كورىنىسى. سول كەزدىڭ وزىندە قارقارالىدا قالعانى ەكى-اق قابىلان ەكەن دەيدى. اڭشى مۇنى جاقسى بىلەدى. سونىڭ بىرەۋىن ۇستاپ بەرەدى.
سودان قالعان جالعىز قانشىق قابىلان, اڭدا جۇرگەلى ءۇشىنشى كۇن دەگەندە كوزى انىق جەتكەن اڭشى مۇنى تانىپ, دوسى مۇسا اڭشىنىڭ ۇيىنە كەلسە, ورتەنىپ جاتىر. ۇيىقتاپ, توسەكتەن تۇرماي ءولىپ كەتكەن اڭشىنىڭ ۇيىنە جاي ءتۇسىپ ءورت شالعاندا ءۇشىنشى كۇن اش تۇرعان بۇركىتىن قۇتقارىپ ۇلگەرگەن اقتانبەردى دوسىنىڭ مۇردەسىن الىپ شىعا المايدى. وسىعان قايعىرىپ وكسىپ وتىرعاندا الگى قابىلان شابادى عوي اڭشىعا. «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن الادى». قايتا قولىنداعى بۇركىتتى قوندىراتىن بىلعارى قولعاپتى قابىلاننىڭ كومەيىنە تىعىپ, ءبىر جاعىنان قولعا ۇيرەتىلگەن بۇركىت اراشا ءتۇسىپ, جىرتقىشتىڭ كوزىن اعىزىپ ءولتىرىپ, اڭشى امان قالادى. ءتىرى قالعان اتى عانا, ساۋ-تامتىعى جوق اقتانبەردى اڭشى ۇيىنە زورعا جەتىپ, ءجانتاسىلىم ەتەدى. ولەر الدىندا ۇلكەن ۇلىن شاقىرىپ «جيرەنساقال... قابىلان... كۇشىك... قۇتقار!» دەيدى دە ءتىل تارتپاي كەتەدى.
قارقارالىداعى جيرەنساقال شىڭىندا الگى كەك العان قانشىق قابىلاننىڭ كۇشىكتەرى قالۋعا ءتيىس ەدى. تۇقىمدىققا. ونى بالا دا, جان-جاعىنداعىلار دا تۇسىنبەيدى. ولەردەگى ءسوزدى تىم قۇرىسا اڭشى دوسى مۇسا ەستىسە, ءتۇسىنىپ بارىپ, قابىلاننىڭ اۋىزدانا قويماعان جاس كۇشىكتەرىن اسىراپ, جەتىلدىرىپ جىبەرەر ەدى. ول دا باقيعا اتتانعان. ايتپاقشى, وسى ەكى قابىلاننىڭ ءبىرىن, ياعني ءوزى تىرىدەي ۇستاپ بەرگەن ارلانىن كۇشىك كەزىندە اشتان بۇراتىلىپ ولەيىن دەپ جاتقان جەرىنەن كەزدەستىرگەن اقتانبەردى اۋىزدانعانشا اسىراپ, ىلىكتىرىپ جىبەرگەن. ولاي بولاتىنى, اڭعا شىققان اق پاتشانىڭ شابارماندارى شەشەلەرىن اتىپ الىپ كەتەدى. مۇنىڭ ءبارى كوركەم شىعارماداعى ەمەۋرىندەر. ۇلى ساۋالدار مەن سەبەپتەرگە جاۋاپ بەرەتىن ەمەۋرىندەر. تۇقىمى قۇرىعان قابىلان – قازاقتىڭ رۋحى, ولاردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان اڭشىلار – سوڭعى قازاقتار, ال وسىلاردى تاپتاپ, وتارلاۋشى بيلىككە جىعىپ بەرگەندەر – ورىسقا جاققان قازاقتار, مانسابى مەن قاراقان باسى جولىندا ۇلتىن قۇرباندىققا شالاتىندار. بۇلار ەل قىلا ما ءبىزدى؟..
دەگەنمەن قابىلان رۋحتى قازاق كەتىپ قالعانىمەن, تاريحتا ۇلى رۋحتىڭ سورابى سايراپ جاتىر عوي. سونى بويعا ءسىڭىرىپ, قايتا تۇلەپ شىعارعا كەرەك-اق. ەگەر جاسامپاز ۇرپاق بولساق.
