ۇلتتىق قور قاراجاتى قاشانعى جىرتىعىمىزدى جامايدى؟

بىرەر كۇن بۇرىن سەنات ۇلتتىق قوردان ترانسفەرت الۋدى ماقۇلدادى. زاڭ جوباسىندا كورسەتىلگەندەي, ۇكىمەت 2024 جىلى مۇنايدىڭ مينيمالدى باعاسى باررەلىنە 43,4 دوللار دەپ بەلگىلەپ وتىر. تيىسىنشە, 2025 جىلى – 40,2 دوللار, 2026 جىلى – 41,8 دوللار. بۇل بويىنشا ۇلتتىق قوردان الىناتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت بيىلعى 2,2 ترلن تەڭگەدەن 2 ترلن تەڭگەگە دەيىن تۇسەدى, 2026 جىلعا دەيىن وسى كولەمدە الىنىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار كەلەر جىلى ۇلتتىق قوردان 1,6 ترلن تەڭگە نىسانالى ترانسفەرت الۋ كوزدەلەدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, قاراجات ۇلتتىق اۋقىمداعى الەۋمەتتىك جانە ستراتەگيالىق ما­ڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالماق. iKapitalist تەلەگرام ارناسىنىڭ اۆتورى نۇربەك راەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر مەملەكەتتىڭ شىعىنى كىرىستەن اسىپ ءتۇسىپ تۇر.

«دەنساۋلىق, ءبىلىم, ينفرا­قۇرىلىم سالالارىن قارجى­لان­دى­رۋعا اقشا جوق. ءبىز مەملەكەت رەتىندە تاپقان تابىسىمىزدان تىم كوپ جۇمسايمىز. ەگەر ەشتەڭە وندىرمەي, بىراق تىم كوپ اقشانى نارىققا اكەلسەك, وندا سۇرانىس كۇرت وسەدى. جەرگىلىكتى ءوندىرىس مۇنداي سۇرا­نىستىڭ قاجەتىن وتەپ ۇلگەر­مەي­دى. دەمەك, ۇسىنىستى شە­تەل­دىك تاۋارلار قام­تاماسىز ەتەدى. ناتيجەسىندە, ەلىمىزگە قوسىمشا باعا اعى­نى كەلەدى, سول ارقى­لى شەتەلدىك بيزنەسكە قولداۋ كورسەتەمىز. ەگەر ءبىز مەملەكەتتىك اپپارات شىعىنىن ازايتساق, الەۋمەتتىك شىعىندار ءوسىمىن توق­تاتساق, ءوندىرىستى قانا جەڭىل­دەتىلگەن پايىزبەن قارجى­لان­دىرىپ, ەكسپورتقا شىعارۋ كە­زىندە مولشەرلەمەنى الىپ تاس­تا­ساق قانا ۇلتتىق قورعا دەگەن زارۋلىكتەن ارىلار ەدىك», دەيدى ن.راەۆ.

ۇلتتىق قورعا قاتىستى تۇسى­نىس­پەۋشىلىك كوپ. جاقىندا سەنات دەپۋتاتتارى «سامۇرىق-قازىنانىڭ» ءتيىمسىز وبليگاتسيالارىن ۇلتتىق قور قاراجاتى ەسەبىنەن ساتىپ الۋعا قاتىستى رەنىش بىلدىرگەن. سەنا­تور سەرگەي كارپليۋكتىڭ ايتۋىن­شا, 2022 جىلى ۇلتتىق قور «سا­مۇرىق-قازىنانىڭ» وبليگاتسيالارىن الىپ, 60,8 ملرد تەڭگە شىعىنعا باتقان. ۇلتتىق قور قارا­جاتى ينفرا­قۇرىلىم جوبالارىنا ۇكىمەت شەشى­مى­مەن ينۆەستيتسيالانىپ جاتىر, دەيدى دەپۋتات. قاراشانىڭ باسىندا ۇلتتىق قور ەسەبىنەن «قازمۇنايگاز» اكتسيا­لارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 1,3 ترلن تەڭگەنىڭ ءبولىنۋى دە بىر­جاق­تى, ياعني ۇكىمەت شەشىمىمەن قابىلدانعانى بەلگىلى بولدى. وسىنىڭ ءبارىن قوسا العاندا, بيىلدىققا قوردان العان اقشا كولەمى 5,3 ترلن تەڭگەگە ءبىر-اق جەتكەن. بۇل – ۇلتتىق قوردىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى رەكوردتى اقشا الۋ كورىنىسى.

«قازمۇنايگاز» اكتسيا­سىن ونىڭ نارىقتىق قۇنى­نان ارزانعا ساتىپ الۋ ەل بيۋد­جەتىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن» دەپ كورسەتىلگەن. ءتيىستى تۇزەتۋ «2030 جىلعا دەيىنگى مەملە­كەت­تىك قارجىنى باسقارۋ تۇجى­رىم­دا­ماسىنا» ەنگىزىلگەن. Halyk Finance ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, بيۋد­جەت­تىك ەرەجە­لەر­دىڭ وزگەرىسىندە رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت تۋرالى اي­تىل­عانىنا قاراماستان, بۇل ءالى دە بيۋد­جەتتىك ساياساتتىڭ كونتر­تسيكلدىك سيپاتىن بۇزادى.

«اتالعان وپەراتسيا ۇلتتىق قور­دان بيۋدجەتكە تۇسەتىن ترانس­فەرتتى ۇلعايتا بەرەدى, ال قمگ-عا تىكەلەي باقىلاۋ جا­ساۋ قۇقىعى ۇكىمەتتە قالا بەرەدى. تۇجىرىمداما بىلتىر جەلتوقساندا اۋىسقان ەدى. ول كەزدە ۇلتتىق قور قاراجاتىن «سامۇرىق-قازىنا» وبليگاتسيالارىن نارىقتىق قۇننان تومەن باعاعا ساتىپ الىپ پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن. جالپى, ۇلتتىق قوردى ستاندارتتى بيۋدجەتتىك ۇدەرىستەن تىس پاي­دالانۋ ەلى­مىزدە تولىققاندى, اشىق جانە ءتيىمدى بيۋدجەت ساياساتىن قۇرۋ تۇرعىسىنان قولايسىز. ۇكى­مەتتىڭ مۇنداي نارىقتىق ەمەس وپەراتسيالارى قارجى نارى­عىن­دا دا, بۇكىل ەكونوميكادا دا نارىق­تىق مەحانيزمدەردى تىم قاتتى بۇرما­لايدى», دەيدى ساراپشىلار.

Halyk Finance ساراپشى­لا­رى­نىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پرەزيدەنت جار­لىعىمەن «2030 جىلعا دە­يىن­گى مەملە­كەتتىك قارجىنى باس­قارۋ تۇ­جى­رىمداماسىنا» وزگە­رىس ەنگى­زىلگەن. وزگەرىسكە ساي­كەس «سا­مۇرىق-قازىنانى» ۇلت­تىق قوردان تىكەلەي نەسيە­لەۋ (بۇ­رىنعىداي الدىمەن بيۋدجەتكە ءتۇسىرىپ ەمەس) مۇم­كىن­دىگى تۋىنداعان. ەندى سول تۇجى­رىم­دا­ما بيىل قىر­كۇيەكتە تاعى وزگەرىپ, قمگ اكتسيالارىن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى.

«ۇلتتىق قوردى دۇرىس كونتر­تسيكلدى پايدالانساق, ەكونو­ميكالىق ءوسىمدى, بيۋدجەتتىك شىعىستاردى, ينفلياتسيانى جانە ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن تۇراقتاندىرۋ ەسەبىنەن ەلدە ماكروەكونوميكالىق تۇراق­تى­لىق پايدا بولادى. مۇناي باعاسىنا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ناتيجەسىندە جەكە بيزنەس­تى دامىتۋعا قولايلى ورتا پايدا بولىپ, ەكونوميكا ءار­تا­­راپتانادى. قازاقستان سياقتى ارتاراپتانباعان ەلدە كونتر­تسيكل­دىك بيۋدجەت ەرەجەسى ينفلياتسيا مەن ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنا قات­تىراق (اقشا-نەسيە سايا­ساتىمەن سا­لىس­تىر­عاندا) اسەر ەتەدى», دەيدى Halyk Finance.

ەكونوميست مۇرات تەمىرحا­نوۆ­تىڭ سوزىنشە, ۇلتتىق قوردان مۇنداي كولەمدە كوپ قاراجات الۋ ماكرو­ەكونوميكالىق ساياساتقا زيانىن تيگىزىپ, ەكونوميكاعا ۇزاقمەرزىمدى زالال اكەلەدى.

«اتالعان تاجىريبە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مەملە­كەتتىك قارجىنى باس­قا­رۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجى­رىم­داماسىندا» كور­سەتىلگەندەي, ەلىمىزدىڭ  مەملە­كەت­­­تىك قار­جى­سىنىڭ ەسەپتىلىگى, اشىق­­­تىعى قاعيداتتارىن ورەسكەل بۇزا­دى. مىسالى, پارلامەنتتە رەس­­پۋب­­ليكالىق بيۋدجەتتى بەكىتۋ كەزىن­دە ۇلتتىق قوردان بيۋدجەتكە كە­پىل­­دەندىرىلگەن جانە نىسانالى ترانسفەرت مولشەرىنىڭ نەگىز­دىلىگى پار­لا­مەنت پەن ۇكى­مەت اراسىندا ەگجەي-تەگ­جەي تالقىلانادى. بۇل ۇلتتىق قور­دىڭ قاراجاتىن بۇكىل قوعام ءۇشىن پايدالانۋدىڭ ەسەپ­تىلىگى مەن باقىلانۋىن قام­تا­ماسىز ەتەدى. الايدا 2022 جىلعى جەلتوقساندا ەل ەكو­نو­ميكاسىن ۇلتتىق قوردان بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاندىرۋ مۇم­كىن­دىگى پايدا بولعان كەزدە, ۇلت­تىق قوردان وسىنداي بيۋدجەتتەن تىس قارجى­لان­دىرۋ بويىنشا شەشىمدى جوسپارلاۋ, قابىلداۋ جانە ورىنداۋ ۇدەرىسى پارلامەنت ءۇشىن دە, بۇكىل جۇرتشىلىق ءۇشىن دە اشىق بولمادى. تيىسىنشە, وسىدان كەيىن پارلامەنتكە, بۇكىل قوعامعا ەسەپ بەرمەيتىن مەملەكەتتىك قارجىنىڭ ۇلەسى كۇرت كەڭەيدى. قازىر پارلامەنت ماسق, امسق, پنق, «قازاقستان حالقىنا», اكتيۆتەردى قايتارۋ قورى سياق­تى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تىس قور­لار­دى باقىلامايدى. سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق حولدينگتەر كۆا­زي­فيس­كالدىق وپەراتسيالارىن, ۇلتتىق بانك قارجىلاندىراتىن مەم­لەكەتتىك شىعىستاردى قالاي جوس­پار­لاپ, بەكىتەتىنىن ەشكىم باقى­­لاپ وتىرعان جوق», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.

ساراپشى اسان قۇرمانبە­كوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, قاجەتتى پروتسەدۋرانى ساقتاماي, ۇلتتىق قور قار­جىسىن پايدالانا بەرۋدىڭ سوڭى مەم­لەكەتتىك قارجىنىڭ تەپە-تەڭ­دىگىن بۇزۋعا اكەلىپ سوعا­دى.

ء«ۇشىنشى توقساندا مەملەكەت­تىك بيۋدجەت كىرىسى وتكەن توقسان­مەن سالىستىرعاندا 2 پايىزعا ازايدى. 2023 جىلدىڭ 9 ايىندا كىرىستىڭ ۇلعايۋى جىلدىق ماندە 15,5 پايىزدى قۇراعان. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, جوسپار 97 پايىزعا ورىندالدى. وتكەن جىلدىڭ 9 ايى­مەن سالىستىرعاندا بيىل 9 ايدا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىنى 24 پايىزعا ارتتى. شىعىس بولىگى ءوسىمىنىڭ ارتۋى مەملەكەتتىك بيۋد­جەتتىڭ تاپشىلىق مولشەرىن جارتى جىلدا 1,6 ترلن تەڭگەدەن 2,22 ترلن تەڭگەگە ءبىر-اق ءوسىردى. بيۋد­­جەتتىك كورسەتكىشتەردىڭ نا­شار­­لاۋىنا جىلدىڭ ەكىنشى جارتى­جىل­دىعىنان باستاپ ەكو­نو­ميكالىق ءوسۋدىڭ جالپى باياۋلاۋى – ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق سەكتورىنداعى داع­دارىس, مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ ينفرا­قۇرىلىمىن اۋقىمدى جوندەۋ جۇ­مىس­تارى, تامىزعا دەيىن سوزىلعان ايتار­لىق­تاي كۇشتى تەڭگە باعامى اسەر ەتتى», دەيدى ول.

ۇلتتىق بانك باسشىسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قوردى ۇلتتىق بانك باسقارادى, بىراق ول زاڭ بويىنشا ۇكىمەتكە تيەسىلى. ساراپشى نۇرلان جۇماعۇلوۆ بۇل ورايدا ۇب باسشىسىنىڭ پىكىرىن قوستايدى. راس, ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قورعا قاتىستى پالەندەي قۇزىرەتكە يە ەمەس. ويتكەنى ۇلت­تىق قور دە­گەنىڭىز­دىڭ ءوزى – جوق قۇرىلىم.

«ەشقانداي قور جوق, تەك ۇكىمەت­تىڭ بانكتىك شوتى بار. مۇناي ساتۋدان تۇسكەن تابىس سول شوتقا تۇسەدى. ياعني ۇلتتىق قور دەگەن قۇرىلىم قاعاز جۇزىندە عانا. ونىڭ زاڭدىق مارتەبەسى بەكىتىلمەگەن. وسىنىڭ سالدارىنان ستاتي ءىسى كەزىندە قور­دىڭ شوتى وپ-وڭاي بۇعات­تالىپ قال­دى. ەڭ ابزالى – ۇلتتىق قور مەن بجزق-نى بىرىكتىرىپ, ولارعا زاڭدىق مارتەبە بەرۋ جانە جاڭا قوردىڭ اكتيۆتەرىن باسقارۋ بو­يىنشا حالىقارالىق تەندەر جاريالاۋ (نورۆەگيا مىسالى بويىنشا)», دەيدى ساراپشى.