كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
عىلىم اكادەمياسىنىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان باسقوسۋدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيە باتىس ەلدەرىندە جەمىستى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن ايتقان ەدى. «تاجىريبە كورسەتكەندەي, وتاندىق عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ كوپشىلىگى ءبىزدىڭ ءىرى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جۇرگىزىلەدى. سوندىقتان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتاردى شوعىرلاندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن 20 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بازاسىندا اكادەميالىق ارتىقشىلىق ورتالىقتارى ىسكە قوسىلادى. ونىڭ قىزمەتى وڭىرلەردى قاجەتتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋگە, زاماناۋي وقۋ جانە عىلىمي زەرتحانالار قۇرۋعا باعىتتالعان. الايدا, تۇتاستاي العاندا, سۇرانىسقا يە تەحنولوگيالاردى الا وتىرىپ, عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جاعدايى ءالى دە تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. باتىس ەلدەرىندەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءارتۇرلى يننوۆاتسيالىق ستارتاپتار مەن تەحنولوگيالىق كومپانيالارى بار تەحنوپاركتەر جۇمىس ىستەيدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەكەلەگەن عىلىمي ورتالىقتارمەن جانە تەحنوپاركتەرمەن ولاردىڭ الەۋەتىنە قاراي شوعىرلاندىرۋ كۇشتى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت.
عىلىمنىڭ وسى ماقسات-مىندەتى كوپ ۇزاماي ەلىمىزدەگى كوشباسشىسى جوعارى وقۋ ورىندارىنا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسىن بەرۋگە ۇلاستى. بۇل رەتتە ءبىز جوعارى ءبىلىم سالاسىنىڭ باسشىسىنان دوكتورانتىنا دەيىنگى ساراپشىلاردان پىكىر سۇراعان ەدىك.
– «زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى» ۇعىمنىڭ ءمان-ماعىناسى نەدە؟
قانات تىرەۋوۆ,
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتورى, ۇعا اكادەميگى:
– بارشامىزعا بەلگىلى, الەمدىك ءبىلىم مەن عىلىم كەڭىستىگىندە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قۇرۋ تاجىريبەسى ەجەلدەن بار. زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دەگەنىمىز – وقۋ ورداسىندا ءبىلىم مەن عىلىمدى بىرىكتىرۋ, ءبىزدىڭ جاعدايدا «زەرتحانا-اۋديتوريا-ەگىستىك» قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەۋ, ساپالى ءبىلىمدى وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋ, وسى ارقىلى ۋنيۆەرسيتەت الەۋەتىن كوتەرۋ.
ازات سەيىتحان,
PhD, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور,
ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ينجەنەرلىك بەيىندى زەرتحانا جەتەكشىسى:
– زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى – ىرگەلى عىلىمنان قولدانبالى عىلىمعا, وندىرىسكە دەيىن عالىمدار مەن جالپى كادرلاردى دايارلايتىن, زەرتتەۋ تەحنولوگيالارىن جاساپ شىعاراتىن ۇلكەن ورتالىق. جوعارى وقۋ ورىندارىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلۋى جاستاردى عىلىمعا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماگيسترانتتار, دوكتورانتتار بوس ۋاقىتىندا عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا جۇمىس ىستەپ, وزدەرىنىڭ ويىن ىسكە اسىرىپ, وندىرىسكە ەنگىزىپ, ينۆەستورلارعا تانىستىرىپ, ستارتاپ كومپانيالار قۇرا الادى. سوندىقتان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن عىلىمي يدەيالاردى جۇزەگە اسىراتىن اۋقىمدى كەشەن دەپ اتاۋعا بولادى.
ءلاززات مىرزاشقىزى,
تۇركيانىڭ كايسەري قالاسىنداعى Erciyes زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
دوكتورانتى:
– مەنىڭ ۇعىمىمدا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دەگەنىمىز – تاجىريبە الاڭى, عىلىمي يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ورتالىعى. ماسەلەن, مەن وقيتىن ۋنيۆەرسيتەتتە الەمدىك زەرتتەۋ جۇمىستار, جاڭادان شىققان كىتاپتار بىردەن تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ, جاس عالىمدارعا ۇسىنىلادى. ءبىزدىڭ ەلدە مۇنداي كىتاپتار كەش جەتەدى. زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دەگەنىمىز – ىزدەنۋشىلەرگە بارلىق جاعداي تۋعىزۋ جانە زەرتتەيتىن الەم عىلىمىمەن ۇشتاستىرۋ.
امانجول دوسجان ۇلى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
دوكتورانتى:
– زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى – جوعارى وقۋ ورنىنداعى ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ ەلگە, ادامزاتقا ماڭىزدى عىلىمي جوبالارمەن اينالىسۋى, وزەكتى تاقىرىپتاردى زەرتتەۋى. ال ول – عىلىم, ءبىلىم ينتەگراتسياسى كورىنىس تاپقان, سونىڭ ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وندىرىسپەن, عىلىمي ورتالىقپەن بىرلەسە ءار سالاعا عىلىم ماماندارىن دايارلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى.
– ۋنيۆەرسيتەتتەرىڭىزدىڭ عىلىم دەڭگەيى تۋرالى ايتساڭىزدار؟
قانات تىرەۋوۆ:
– س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋ اياسىندا كەيىنگى ءۇش جىلدا 12 عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما مەن 68 عىلىمي-تەحنيكالىق جوبانى تابىستى جۇزەگە اسىردى. قارجىلاندىرۋ كولەمى 15 ملن دوللارعا جەتتى. بۇل ساندار ءبىراز جايتتان حابار بەرەدى.
ازات سەيىتحان:
– ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراداعى جاس زەرتتەۋشىلەردى ءوز قاتارىنا قوسىپ, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بەلسەندى جۇمىستار اتقارادى. ءبىراز جاڭالىق اشىپ, ءتىپتى كەيبىرى شەتەلدىك جوبالارعا قاتىسىپ, ونى كوممەرتسيالاندىرىپ, وندىرىسكە ەنگىزىپ جاتىر. وسىنىڭ ناتيجەسىندە شەتەلدىك Scopus, Web of science سەكىلدى بازالاردا عىلىمي ماقالالاردىڭ رەيتينگى ءوستى.
ءلاززات مىرزاشقىزى:
– مەن وقىپ جاتقان ۋنيۆەرسيتەتتە قاعازباستىلىق جوق. ءبىزدىڭ ەلدە ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى ەسەپ تاپسىرۋمەن كۇنى وتەدى. ۋاقىتىن, اقشاسىن شىعىن ەتىپ وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرگە وبال-اق. تۇركياداعى عىلىم ناتيجە مەن شىنايىلىققا باعىتتالعان.
امانجول دوسجان ۇلى:
– عىلىم جولىندا وقىتۋشىلار ءسوزسىز زەرتتەۋ جۇرگىزەدى, عىلىمي جوبالارعا قاتىسادى. سەبەبى Scopus بازاسىنداعى عىلىمي جۋرنالدار ءون بويىندا تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگى, جاڭالىعى, زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتىلمەگەن ماقالانى باسپايدى. بولاشاق عالىمدارعا, ياعني ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتارعا ساباق بەرىپ جۇرگەن مامانعا عىلىم جونىندە قويىلاتىن تالاپ تا جوعارى.
– ءسىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمنىڭ قاي سالاسى جاقسى دامىعان؟ قانداي عىلىمي جاڭالىقتاردى ايرىقشا اتار ەدىڭىز؟
قانات تىرەۋوۆ:
– س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ەنشىلەس ۇيىمدارىمەن بىرگە وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدەن باستاپ, ولاردى وڭدەۋ, تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى مەحانيكالاندىرۋ مەن اۆتوماتتاندىرۋعا دەيىنگى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ بارلىق ماڭىزدى باعىتى بويىنشا اۋقىمدى عىلىمي زەرتتەۋلەردى قولعا الىپ وتىر. بۇل زەرتتەۋلەر تسيفرلاندىرۋدىڭ, گەواقپاراتتىق جۇيەلەر مەن تەحنولوگيالاردىڭ زاماناۋي تاسىلدەرى ارقىلى جۇرگىزىلەدى. «اقىلدى اۋىل شارۋاشىلىعى» باعىتى قارقىندى دامىپ جاتىر. ءداندى داقىلدار سەلەكتسياسى سالاسىندا كەيىنگى ءۇش جىل ىشىندە استىقتىڭ 23 جاڭا سۇرپى ازىرلەندى.
ازات سەيىتحان:
– ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ينجەنەرلىك بەيىندى زەرتحانادا 30-عا جۋىق جاس عالىم جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ اراسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ەندى عانا قورعاعاندار دا, دوكتورانتتار دا, ماگيسترانتتار مەن باكالاۆرلار دا بار. گرانتتىق, كوممەرتسيالاندىرعان گرانتتارمەن بىرگە Horizon Europe باعدارلاماسى بويىنشا بيىل ءبىر جوبانى ۇتتىق. بارىنەن بۇرىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمي ورتا قۇرۋدىڭ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالىپ ءجۇرمىز.
ءلاززات مىرزاشقىزى:
– مەن وقىپ جۇرگەن ۋنيۆەرسيتەتتە ءدىن پسيحولوگياسى, ءدىن سوتسيولوگياسى, ءتىل پسيحولوگياسى سىندى باعىتتار جاقسى دامىعان. ويتكەنى ۇستازدارىمىز ۇلىبريتانيا, اقش-تا ءبىلىم السا دا, ءوز ەلىنىڭ ءدىني پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاقسى زەرتتەگەن. سوندىقتان شىعار, تۇركيادا 80 ملن حالىق بولا تۇرا ءدىني, الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق جاعداي تۇراقتى. ويتكەنى ولار الدىن الا قوعامدىق, الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇمىستارىن دەر كەزىندە جۇرگىزىپ, قورىتىندى شىعارىپ وتىرادى. قازىر عىلىمي جاڭالىق اشۋدان بۇرىن وسىعان دەيىنگى بار عىلىمدى حالىققا تەڭ ۇلەستىرۋ, ەلدىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, بەرەكەسىن ارتتىرۋ تۇرعىسىنان تۇركيانىڭ ونەگەسى ەرەكشە.
امانجول دوسجان ۇلى:
– ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىندا دامۋ بار. سونىڭ ىشىندە ءوز سالاما قاتىستى ايتسام, فيلوسوفيا كافەدراسى شەتەلدىك فيلوسوفتاردىڭ, عالىمداردىڭ كىتاپتارىن قازاق تىلىنە اۋداردى. بۇل دا – عىلىمي جۇمىس. سەبەبى مۇندا عىلىمي تەرمينولوگيامەن جۇمىس ىستەيدى, عىلىمي ۇعىمداردى, تۇسىنىكتەردى قالىپتاستىرۋمەن اينالىسادى. بۇعان دەيىن مەن «قازاق فيلوسوفياسىنىڭ بەس تومدىعىن» شىعارۋعا, ابايدىڭ ەتيكالىق كوزقاراستارىنا بايلانىستى زەرتتەۋ جۇمىسىنا قاتىستىم.
– ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقىتۋشىلىق جۇمىستان تىس عىلىممەن اينالىسۋعا ۋاقىت تابىلا ما؟
قانات تىرەۋوۆ:
– ارينە, تابىلادى. بۇگىندە وقىتۋشىلاردىڭ جۇكتەمەلەرىن جوسپارلاۋ تالابىنا سايكەس, جۇمىس ۋاقىتىنىڭ جارتىسىنان كوبىن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ارنايدى. سوندىقتان وقىتۋشىلاردىڭ عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك مول.
ازات سەيىتحان:
– جوعارى وقۋ ورنىنداعى وقىتۋشىلىق جۇمىسپەن, كوپ جۇكتەمەمەن ءجۇرىپ عىلىمعا كوپ ۋاقىت تابىلادى دەۋ قيىن. دەسە دە بىزدەگى پروفەسسور, وقىتۋشىلار عىلىممەن اينالىسادى, گرانتتىق قارجىلاندىرۋلارعا بەلسەنە قاتىسادى, حالىقارالىق بازالارداعى يندەكستەلگەن عىلىمي جۋرنالداردا كوپتەپ ماقالا جاريالاپ ءجۇر. عىلىمعا ۋاقىتتى كوبىرەك ءبولۋدىڭ ءبىر جولىن ماروككولىق ارىپتەستەردەن بىلدىك. ماروككودا 7 جىل بويى عىلىمدا, ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ىستەگەن ادامدى 1 جىلعا جالاقىسى ساقتالاتىن شىعارماشىلىق دەمالىسقا جىبەرەدى. وسىنى ءبىز دە ويلاستىرساق دەيمىز.
ءلاززات مىرزاشقىزى:
– ارينە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىندە عىلىمعا ۋاقىت تابىلادى. ءبىلىم الۋشىلار وتە ەركىن. وقۋ ورنى ماڭايىندا كىتاپ ۇستاپ ءبىلىم قۋعان جاستار كوپ جۇرەدى. ءار فاكۋلتەتتىڭ ءوز كىتاپحاناسى بار.
امانجول دوسجان ۇلى:
– ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىنىڭ ساباق جۇكتەمەسى, ەسەبى كوپ ەكەنى راس. سول سەبەپتى عىلىمي ىزدەنىسكە ۋاقىت ازىراق قالادى. سوعان قاراماستان عىلىممەن اينالىسادى, ويتكەنى الدىندا وتىرعان ستۋدەنتتەرگە كۇندەلىكتى جاڭا دۇنيە, جاڭاشا كوزقاراس ايتىپ, توسىن سۇراقتارىنا دايىن بولۋ كەرەك. ىزدەنۋگە, جاڭا ادەبيەتتەردى قاراۋعا, كوپ وقۋعا تۋرا كەلەدى.
– ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمدى دامىتۋعا نە كەدەرگى؟ ءسىز بايقاعان كەدەرگىلەردى جويۋدىڭ جولدارى قانداي؟
قانات تىرەۋوۆ:
– ەڭ باستى كەدەرگى – عىلىمعا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ازدىعى. بىزدىڭشە, اگرارلىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 1 پايىزىنا جەتكىزىلۋگە ءتيىس. ەكىنشى ماسەلە – وقۋ ورنى قىزمەتىنىڭ شىعىندارىنا قاراجاتتىڭ قاراستىرىلماۋى. عىلىمي ينفراقۇرىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى, ونىڭ ىشىندە كوممۋنالدىق تولەمدەر, سالىقتار مەن عىلىمي قوندىرعىلاردىڭ امورتيزاتسياسى, الدىڭعى قاتارلى عالىمداردىڭ جانە زەرتحانالار مەن ورتالىقتارعا قىزمەت كورسەتەتىن پەرسونالداردىڭ ەڭبەكاقىسىن جاباتىن مولشەردە ۋنيۆەرسيتتەرگە ارنالعان بازالىق قارجىلاندىرۋدى ەنگىزۋ – ماسەلەنىڭ شەشىمى بولماق. تاعى ءبىر تۇيتكىل, عىلىمي تەحنيكالىق باعدارلامالاردى بىرلەسىپ ورىنداۋشىلارمەن ارادا كەلىسىمشارتتاردى بەكىتۋ كەزىندە عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنە قوسىمشا قۇن سالىعى سالىنادى. مۇنى جويۋ ءۇشىن سالىق كودەكسىنىڭ 394-بابىنا عىلىمي ۇيىمداردى سالىقتان بوساتاتۋدى قاراستىراتىن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ قاجەت.
ازات سەيىتحان:
– جوعارىدا ايتقان جۇكتەمەنىڭ كوپتىگى ءبىرشاما كەدەرگىسىن كەلتىرەدى. بۇعان قوسا ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى عىلىمي زەرتحانالاردىڭ بازاسى ەسكى. زەرتتەۋلەر ناتيجەلى بولۋ ءۇشىن زەرتحانانىڭ زاماناۋي جابدىقتارمەن ۇنەمى جاڭارتىلىپ وتىرۋى ماڭىزدى. بۇل ماسەلە جوعارى وقۋ ورىندارىنا كەلەتىن ەكى قارجى كوزى ارقىلى شەشىمىن تابا الادى. ونىڭ ءبىرى – گرانت قۇنىنىڭ ارتۋى, ەكىنشىسى – عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان كونكۋرستاردىڭ كوبەيۋى.
ءلاززات مىرزاشقىزى:
– ءوزىم وقىپ جۇرگەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كولەمى – تۇتاس قالاشىق. تۇركيانىڭ باي-باعلاندارى ۇزدىكسىز عىلىمدى قارجىلاندىرىپ, قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. مۇنداعى ساپالى ءارى ىڭعايلى وقۋ جۇيەسىنە كەيىنگى جىلدارى الەمنىڭ ءار قيىرىنان ستۋدەنتتەر وتە كوپ كەلىپ جاتىر.
امانجول دوسجان ۇلى:
– ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى. تاعى ءبىر ماسەلە, ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ۇلتتىق سيپاتتاعى عىلىمي جوبالاردى ۇسىنسا, ونى كوميسسياداعى شەتەلدىك عالىمدار ماڭىزىن تۇسىنبەگەندىكتەن وتكىزبەي جاتادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتكە, ۇلتقا, ىشكى ساياساتىمىزعا قاجەتتى دۇنيەلەر شەتەلدىك ساراپشىلارعا تۇسىنىكسىز بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۇلتتىق جوبالارعا جاناشىرلىق قاجەت, ساراپشىلاردى ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ تاعايىنداعان ءجون. دوكتورلىق قورعاعان كەزدە جانە عىلىمي اتاق تالاپتارىندا Scopus-قا ماقالا جاريالاۋدى قايتا قاراعان ابزال.
