مادەني شاراعا قازاقستانداعى يران يسلام رەسپۋبليكاسى ەلشىسىنىڭ كەڭەسشىسى – مادەني وكىلدىگىنىڭ باسشىسى الي اكبار تالەبي ماتين مىرزا جانە وتاندىق ارحيۆ سالاسىنىڭ بىلگىر ماماندارى, سونىمەن قاتار ەلىمىزگە تانىمال اراب-پارسى تىلدەرىنىڭ عالىم-پروفەسسورلارى قاتىستى.
باسقوسۋ بارىسىندا ورتالىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2019 جىلعى 20 جەلتوقساندا № 953 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «ارحيۆ – 2025» جوباسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى ءىس-شارالار جوسپارى اياسىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسى ارحيۆتەرىنەن الىپ كەلگەن ورتاعاسىرلىق قازاق تاريحىنا قاتىستى ماڭىزدى قۇجاتتاردى كوپشىلىككە تانىستىرۋمەن قاتار, الداعى كۇندەرى بۇل جادىگەرلەردى رەستاۆراتسيالاۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.
قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ماماندارىنان قۇرالعان دەلەگاتسيا «ارحيۆ – 2025» جوباسى اياسىندا, مىسىر, ءۇندىستان, تۇركيا, رەسەي, ماجارستان, يران, قاتار, تاتارستان, باشقۇرتستان ەلدەرىنە ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى جالپى سانى 7 مىڭعا جۋىق قۇجات اكەلىپتى. وسى ءۇردىس ارى قاراي جالعاسىن تاۋىپ, 2022 جىلدىڭ قازان ايىندا قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ عىلىمي ءبولىمنىڭ باس ساراپشىسى المات ابسالىقوۆ, رەستاۆراتسيا جانە كونسەرۆاتسيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى سىرىم بوتابەكوۆ باستاعان جۇمىس توبى ارنايى ىسساپارمەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنا بارىپ, يران ۇلتتىق كىتاپحاناسى مەن ارحيۆىندە جانە استان قۇدس رازاۆي زەرتتەۋ ورتالىعىندا جۇمىس ىستەپتى.
«ورتالىق ماماندارىنىڭ پارسى ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەنىنىڭ ارقاسىندا اۋقىمدى ىزدەۋ-زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, 50-گە جۋىق سيرەك كەزدەسەتىن قولجازبا ساراپتالىپ, ونىڭ ون شاقتىسى ورتالىققا اكەلىندى. قالعان جادىگەرلەر الداعى ۋاقىتتا ارنايى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە الىناتىن بولادى», دەيدى ساپارلاپ قايتقان مەكەمە ماماندارى.
ەلىمىزگە جەتكىزىلگەن كونە قولجازبالاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەر بار ەكەنى انىق. ونىڭ سىرتىندا پارسى ارحيۆتەرىندە ساقتاعان قازاق دالاسىنان شىققان عۇلاما-عالىمدار ەڭبەكتەرىنەن دە تالاي دۇنيە تابۋعا بولادى. ال جەتكىزىلگەن قولجازبا-كىتاپتار ىشىندە ماڭىزدىلارى – تەگەران قالاسىنداعى مالىك كىتاپحاناسىنىڭ كونە جازبالار قورىنان الىنعان جادىگەرلەر. اتاپ ايتار بولساق:
- VI عاسىردا ءومىر سۇرگەن اتاقتى يمام حاسان يبن ءالي يبن ابي ءتاليبتىڭ (پايعامباردىڭ س.ع.س. نەمەرەسى) كۋفي كالليگرافياسى نەگىزىندە ءوز قولىمەن كوشىرگەن قۇران كىتابى;
- ورتاعاسىرلىق تانىمال وقىمىستى, دارىگەر, فيلوسوف كوزى تىرىسىندە عىلىمنىڭ 29 تۇرىمەن اينالىسىپ, ارتىنا 450-دەن استام ەڭبەك قالدىرعان يبن سينانىڭ اراب تىلىندە جازىلعان «اردجۋزا في تيبب» («ەمدەۋ تۋرالى بايىتتەر») اتتى ەڭبەگى;
- ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن اتاقتى ەنتسيكلوپەديست – عالىم, ءوز زامانىندا: تاريح, گەوگرافيا, اراب فيلولوگياسى, ماتەماتيكا, مەحانيكا, گەولوگيا تاعى باسقا عىلىم سالاسىن زەرتتەگەن ءال-ءبيرۋنيدىڭ اسپان الەمى استرونومياعا نەگىزدەپ جازعان «يستياب ۆۋدجۋح ال مۋمكينات في سانا’ا ال يستەرلاب» اتتى كىتابى;
- قۇران كارىمدى تۇرىك تىلىندە تاپسىرلەپ تۇسىندىرگەن XVI عاسىر مۇراسى «تيبيان تافير كۋران» اتتى ءتاپسىر كىتابى;
- XVI عاسىر تۋىندىسى ءھام دەشتى قىپشاق – قازاق حاندىعى تاريحىنا قاتىستى قۇندى دۇنيەلەر جيناقتالعان, سونىڭ ىشىندە قازاق حاندارىنىڭ شەجىرەسىنە قاتىستى دەرەكتەر بەرىلگەن «احسان ات تاۆاريح» اتتى شەجىرە كىتاپ. بۇل تۋىندىنىڭ اۆتورى – قىزىلباستار مەملەكەتىن بيلەۋشى سەفەۆيدتەر اۋلەتى تۇسىندا ءومىر سۇرگەن ايگىلى تاريحىشى – حاسانبەك رۋملۋ;
- سەفەۆيدتەر اۋلەتى تۇسىندا ءومىر سۇرگەن اتاقتى ساراي تاريحشىسى, ارتىنا كوپتەگەن قۇندى تاريحي جازبالار قالدىرعان عۇلاما يسكاندەربەك ءمۋنشيدىڭ شيبانيدتەر مەن سەفەۆيدتەر قارىم-قاتىناسى جانە قازاق حاندىعى تۋرالى قۇندى دەرەكتەر جيناقتالعان «تاريح-ي الام ارا-ي ابباسي» («الەمنىڭ بەزەندىرۋشىسى ابباستىڭ تاريحى») اتتى كىتابى;
- حوراسان, اۋعانستان جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ XVI-XVIII ع. تاريحى قامتىلعان پارسى وقىمىستىسى ناۋرۋز ۆايز ءباستاميدىڭ «فەرداۋس ات تاۆاريح» اتتى قۇندى تۋىندىسى;
- شاعاتاي, وعىز, قىپشاق سوزدەرى مەن ديالەكتىلەرىنىڭ نەگىزىندە XVIII عاسىردا جازىلعان «فارحانگ تۋركي-فارسي» اتتى سوزدىك;
- بريتاندىق بەلگىلى پارسىتانۋشى – اكادەميك چارلز پ.مەلۆيللدىڭ ايتۋىنشا, 1340 جىلى جازىلىپ, 1344 جىلى جارىق كورگەن حاميدۋللا ءمۋستاۋفيدىڭ «ناحدجاتۋل كۋلۋب» اتتى قۇندى ەڭبەگى اكەلىنىپتى. بۇل كىتاپ, ەلحان يمپەرياسىنىڭ (قۇلاعۋ مەملەكەتى – 1217-1265 ج. ماراعا, يران) گەوگرافياسى مەن تاريحي وقيعالارىن سيپاتتايتىن بىردەن-ءبىر دەرەككوز بولىپ سانالادى;
- چاگنيني حورەزميدىڭ XIV عاسىردا جازىلعان «كيتاب كانۋنچا» اتتى مەديتسينالىق ەڭبەگى. بۇل كىتاپتا التىن وردا ۇلىسىنىڭ مەديتسينالىق احۋالى تۋرالى مالىمەتتەر كوپ. ويتكەنى اۆتور جوشى يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان حورەزمدە دۇنيەگە كەلگەندىكتەن, سول ءداۋىر وقيعالارىن شىنايى سۋرەتتەگەن;
- ءىح-ح ع. جازىلعان زاكاريا ءرازيدىڭ «مۋفيدۋل حاس في يلم ال حاۆاس» اتتى تۋىندىسى. بۇل جادىگەر يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ مەشحەد قالاسىنداعى استان كۋدس رازاۆي كىتاپحانا قورىندا ساقتالىپ كەلگەن. قولجازبا ەكى بولىكتەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىگى جوعالعان, ال ەكىنشى بولىگىنىڭ كوشىرمەلەرى ساقتالعان. ونىڭ مازمۇنى – شارۋاشىلىققا زياندى جاندىكتەرمەن كۇرەسۋ ءتاسىلى, وسىمدىكتەر مەن جەمىستەردى پايدالانۋدىڭ جولى, دارىلىك شوپتەر مەن كوكونىستەر, سونداي-اق جىلان, شايان, ت.ب. جاندىكتەر ارقىلى ەمدەۋ شارالارى جونىندە مالىمەتتەر بار.
كوپشىلىك ءۇشىن ءسۇيىنشى جاڭالىق: «جوعارىداعى قۇندى قۇجاتتاردىڭ بارلىعى كونە پارسى جانە اراب تىلىندە. بۇلاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ءىسى جالعاسىپ جاتىر», دەيدى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى ديرەكتورى جاندوس بولدىقوۆ.
