اتا زاڭ جانە ەلباسى

نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلانىپ, ەلىمىزدى باسقارعان ۋاقىت – تاريحي وقيعالارعا تولى كەزەڭ. بۇل كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان قۇجاتتار, قا­زاقستاننىڭ مەملەكەت ەكەندىگىن كورسەت­كەن اتا زاڭى, مەملەكەتتىك رامىزدەرى قابىلدانىپ, تاۋەلسىز ەل رەتىندە الەمنىڭ شەت مەملەكەتتەرىمەن قارىم-قاتىناس ورناتتىق. تاۋەلسىزدىك العالى بەرگى 18 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندى الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى تانىدى. مەملەكەتىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان باستاپ كوپتەگەن بە­دەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولدى. وسى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ ەكونومي­كاسى, مادەنيەتى, ساياسي جۇيەسى نىعايدى, دەموكراتيا مەن زاڭدىلىق, قۇقىق ءتارتىبى جەتىلدى. وسى تاۋەلسىزدىك العان از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدە 1993 جانە 1995 جىلدارى ەكى كونستيتۋتسيا قابىلداندى. ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن جازىلعان زاڭ­دار­دىڭ باستىسى سانالاتىن كونستيتۋتسيادا مىناداي ءۇش ءتۇرلى ماسەلە بەكىتىلەدى: 1. مەملەكەتتىك-قوعامدىق قۇرىلىس; 2. ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى; 3. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتتىك جۇيەسى. كونستيتۋتسيا مەم­لەكەت­تىڭ نەگىزگى زاڭى دەپ اتالۋىنىڭ سەبەبى وسىندا. قۇقىقتىق جۇيەدەگى بارلىق زاڭدار وسى كونستيتۋتسياعا سايكەس قابىلدان­با­سا, بۇل سايكەسسىزدىك قوعامنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى 1993 جىلعى 28 قاڭتاردا قابىلداندى. العاشقى كونستيتۋتسيا بولعاندىقتان ونى تالقىلاۋ كەزىندەگى حالىقتىڭ ىنتا-جىگەرى ەرەكشە بولدى. سولاي بولسا-داعى قۇجاتتا كەتكەن كەم­شىلىكتەر قولدانا باستاعاننان-اق كوزگە ءتۇستى. وندا ەسكى قوعامنىڭ ەرەجەلەرى ورىن الىپ, ولار كەڭەستىك دەموكرا­تيا­لىق قاعيدالارعا نەگىزدەلگەندىكتەن, ءبىز­دىڭ جاڭا قوعامىمىزدىڭ ءومىر تالابىنا جاۋاپ بەرە المادى. العاشقى كونستيتۋ­تسيادا ادامنىڭ قۇقىقتارى,  بوستان­دىق­تارى, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ قاعيدالارى, اتقارۋ بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋ نىساندارى, باسقارۋ سالاسىنداعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتى جەتە كورسە­تىلمەگەن بولىپ شىقتى. 1990 جىلعى 25 قازاندا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيادا ايتىلعان بيلىكتىڭ ءۇش سالاسى: باسقارۋ, سوت بيلىگى, زاڭ شى­عارۋ بيلىكتەرىنىڭ اتقاراتىن رولدەرى بۇل كونستيتۋتسيادا ناقتىلانباي قالدى. وسى­لايشا, 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا ءومىر تالابىنا ساي كەلمەگەندىكتەن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس جاسادى. مەملەكەت باسشىسى بۇل قۇجاتتىڭ بارىنشا كەڭ تالقىلانۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن تالقىلاۋعا 3 ميلليون 345 مىڭ ادام اتسالىسىپ, پىكىرىن ءبىلدىردى. قازاقستان حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن بىلدىرەتىن ولار جوباعا 1100 تۇزەتۋ ەنگىزدى. توقسان سەگىز باپتىڭ ەلۋ بەسى ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. بۇرىن بولماعان جاڭا بولىمدەر, باپتار پايدا بولدى. كونستيتۋتسيا 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداندى. وعان سايلاۋشىلاردىڭ 90 پايىزى قاتىسىپ, ولاردىڭ 81 پايىزى كونستيتۋتسيانى جاقتاپ داۋىس بەردى. جاڭا كونستيتۋتسيا سوندىقتان حالىق پىكىرىنىڭ, ويىنىڭ, ولاردىڭ مۇددەسىنىڭ زاڭدىق كورىنىسى بولدى. ءسويتىپ قازاقستان حالقى ەلباسىمەن بىرگە نەگىزگى زاڭدى جاسادى. جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ اۆتورى دەپ ءبىز ەل پرەزيدەنتى مەن بۇكىل حالىقتى ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى. اتا زاڭ ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ, الەۋمەتتىك-ساياسي جۇيەسىنىڭ دامۋىن جەدەلدەتتى, حالىقتىڭ ساياسي بەلسەن­دىلىگىن ارتتىردى. زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن, جۇمىس ىستەۋ تەتىگىن, ءوزارا ءىس-قيمىلىن, بىرلىگىن زاڭ تۇرعىسىنان ايقىنداپ بەردى. ازاماتتار, ۇيىمدار قۇقىققا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە كونستيتۋتسيادا كورسەتىل­گەن جاۋاپكەرشىلىككە دە يە بولدى. مەم­لەكەتتىڭ ءتىلى, جەر ماسەلەسى, ازاماتتىق الۋدىڭ جولدارى, پارلامەنتتىڭ قوس پا­لا­تالىق جۇيەسى بەلگىلەنىپ, پرەزيدەنتتىڭ قۇزىرەتى, سوت تورەلىگىنىڭ قىزمەتى, كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وكىلەتتىلىگى سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادا شەشىمىن تاپتى. كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى ءناتي­جە­سىندە ەكونوميكالىق دامۋ, ساياسي رەفور­مالاردىڭ جەدەلدىگى ارتا ءتۇستى. حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى, بىلىكتىلىگى ءوستى. ولاردىڭ قوعام ومىرىنە ارالاسۋى زاڭدىق سيپاتقا يە بولدى. كونستي­تۋ­تسيا­نى قابىلداعاننان كەيىن دەموكراتيالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىنە سايكەس كونستيتۋتسياعا ەكى رەت – 1998 جىلى جانە 2007 جىلى وزگەرتۋلەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. 1998 جىلى ەنگى­زىلگەن وزگەرتۋگە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە ىستەردى قاراۋ القا بي­لەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسادى دەگەن ماسەلە ەنگىزىلدى. ياعني سوت جۇيەسى بۇكىل دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ جۇرگىزەتىن سوت تالابىنا سايكەستەندىرىلدى. 2007 جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەردە دە ءبىرتالاي جا­ڭالىقتار بولدى. پارلامەنتتىڭ وكىلەت­تىلىگى كەڭەيتىلدى. دەپۋتاتتار سانى كوبەي­دى. ماسەلەن, قازىرگى قولدانىپ جۇرگەن كونستيتۋتسيا بويىنشا پارلامەنت دەپۋ­تاتتارىنىڭ سانى 154-كە جەتتى. ءماجىلىس تارايتىن بولسا, زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن سەنات اتقاراتىن بولدى. دەپۋتاتتاردى سايلاۋ بۇرىنعى موجاريتارلىق جۇيەنىڭ ورنىنا پروپورتسيونالدىق جۇيە بوي­ىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. ياعني, جەڭگەن پارتيا پارلامەنتتەن كوپ داۋىس الادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنان توعىز دەپۋتات پارلامەنتكە سايلاناتىن بولادى. كەيىنگى كونستي­تۋ­تسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە بايلانىستى سوت كادرلارىن ىرىكتەپ الۋ جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى. تۇتقىن­داۋعا سانكتسيا بەرۋ پروكۋراتۋرادان  الى­نىپ, سوتقا بەرىلدى. مىنە, وسىنداي دەموكراتيالىق ۇردىستەر جۇرگىزىلدى. ەلباسىمىز ايتقانداي, ەندىگى قولعا الاتىن نارسە, ءبىزدىڭ پارلامەنت كەم دەگەندە ەكى پارتيادان تۇرۋى كەرەك. بولاشاقتا پارلامەنتىمىزدە كەم دەگەندە ەكى ساياسي پارتيانىڭ داۋىستى كوپ العان, بەلگىلەنگەن وكىلدەرى دەپۋتات بولىپ سايلانادى. بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارى كونس­تيتۋتسياعا ساي قىزمەت اتقارۋدا. مەم­لەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق قاتىناستارىن رەتتەيتىن كوپتەگەن زاڭدار, كودەكستەر قابىلدانىپ, ولار مەملەكەتتىك قۇرى­لىستىڭ وركەندەۋىنە جۇمىس ىستەپ جاتىر. مەملەكەتتىك تىلگە اينالعان قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ كەلەدى. ەگەر اتا زاڭ ەلىمىزدىڭ بۇكىل ءومىرىن رەتتەپ, دامۋىنا جول اشسا, مۇنىڭ ءوزى ونىڭ قابىلدانۋىنا باستاماشى بولىپ, جان-جاقتى تالقىلانۋىنا نەگىز قالاعان ەلباسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدى­لىقتى ورنىقتىرۋداعى ايرىقشا ءرولىن تانىتادى. ارىقباي اعىباەۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,  ال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ پروفەسسورى.