ءبىرىنشى كۋرستان كەيىن ۇستازىمىز ماديار ەلەۋوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىر جارىم اي بويى جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانىنىڭ بالاساعۇن اۋىلى (بۇرىنعى كالينين ۇجىمشارى) جانىنداعى اقتوبە قالاشىعىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىنا ەكسپەديتسيا مۇشەسى رەتىندە قاتىستىم. ودان سوڭ ءبىر اي بويى تۋعان اۋىلىمدا بولدىم دا, قول بوس كەزدە اۋىلدىڭ سولتۇستىك جاعىنداعى قۇمداردىڭ جىلجۋىنان كەيىن پايدا بولعان تاقىرلانعان جەرلەردى ارالاپ, ءارتۇرلى تاستان جاسالعان ساداق, نايزا ۇشتارىن تاۋىپ, ولاردى ۋنيۆەرسيتەتكە الىپ كەلدىم. بىردەن تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ۋاحيت شالەكەنوۆكە كورسەتتىم. ول كىسى تاستىڭ ءبارىن قاراپ شىعىپ, «بۇلارمەن جاكەن تايماعامبەتوۆ دەگەن اعايىڭ اينالىسادى, ول تاريح ينستيتۋتىندا ىستەيدى, سوعان الىپ بار», دەدى. سودان 2-3 رەت تاريح ينستيتۋتىنداعى ج.تايماعامبەتوۆتى كابينەتىنە بارىپ, تابا الماي كەتتىم. بىراق تاس ءداۋىرىنىڭ 50-60-تاي ەسكەرتكىشىن ستۋدەنتتىك جىلدارى, ودان كەيىن وتباسىن قۇرىپ, پاتەردەن-پاتەرگە, جاتاقحانادان-جاتاقحاناعا كوشىپ جۇرگەن جىلدارى بىرگە الىپ ءجۇردىم. ۋاقىت سولاي ءوتىپ جاتتى. الگى ەسكەرتكىشتەر تەك جاكەن تايماعامبەتوۆ ۋنيۆەرسيتەتكە تولىعىمەن اۋىسقان كەزدە عانا ەكسپونات رەتىندە قالىڭ كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالدى.
1999 جىلى ج.تايماعامبەتوۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە پروفەسسور قىزمەتىنە تۇراقتى ورنالاستى. ءبىز ەتەنە ارالاسىپ كەتتىك. بىرەر جىلدان كەيىن ول تمد ەلدەرى اراسىندا العاش رەت ەلىمىزدە, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا پالەوليت مۋزەيىن اشتى. مۋزەي جاساقتالىپ جاتقاندا جاكەڭە, 15-16 جىل ساقتاپ كەلگەن تاس ءداۋىرى كەزەڭدەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى ايتتىم. بىردەن اكەلۋىمدى ءوتىندى. وسىلايشا, ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعالاۋىنداعى اقەسپە ەلدى مەكەنىنىڭ جانىنان تابىلعان تاس ءداۋىرىنىڭ جادىگەرلەرى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پالەوليت مۋزەيىنەن ورىن العانى ماعان وتە زور قۋانىش بولدى.
1953 جىلى جەلتوقساندا قوستاناي وبلىسىنىڭ قارابالىق اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن جاكەن قوجاحمەت ۇلى ورتا مەكتەپتى جاقسى بىتىرسە دە, جوعارى بىلىمگە بىردەن قولى جەتە قويمادى. ءوزى وقىعان مەكتەپتە باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى, كورشى اۋدانداعى ورتا مەكتەپتە ەڭبەك پەن دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى, كسرو ءىىم قاراعاندى جوعارى مەكتەبىنىڭ تىڭداۋشىسى, كورشى اۋدانداعى استىق كەڭشارى قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ جۇمىسشىسى, «الماتىكۋلتبىتستروي» ترەسىنە قاراستى سمۋ-18 مەكەمەسىندە جۇمىسشى بولىپ ىستەدى. اقىرى جاكەڭنىڭ تاباندىلىعى العا شىعىپ, بارلىق قيىندىق ارتتا قالدى دا, 1974 جىلى ارمان ەسىگى ايقارا اشىلىپ, س.كيروۆ (قازىرگى ءال-فارابي) اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندى.
1974-1979 جىلدارى ارالىعىندا ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ «ارحەولوگ» اتتى ستۋدەنتتىك عىلىمي ۇيىرمەنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, كەلەسى كۋرستان باستاپ ونىڭ توراعاسى بولىپ كوزگە تۇسە باستادى. بولاشاق پروفەسسور ستۋدەنتتىك جىلدارى دۋشانبە, اشحاباد, سامارقاند, تاشكەنت, ماسكەۋ قالالارىندا وتكەن بۇكىلوداقتىق عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا باياندامالار جاسايدى. جاكەڭنىڭ عالىم رەتىندەگى تۇلعالىق بولمىسى سول كەزدەن باستاپ-اق قالىپتاسا باستايدى. قاراپ وتىرساق, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور بولعاننىڭ ءبارى ستۋدەنت كەزىنەن عىلىمعا ۇيىرسەكتەنىپ, ونىڭ ءبىر ماسەلەسىمەن قىزىعىپ اينالىسادى. جاكەن قوجاحمەت ۇلى دا ستۋدەنت كەزىنەن ارحەولوگيا عىلىمىنا, ونىڭ ىشىندە تاس ءداۋىرى ارحەولوگياسىنىڭ «اۋرۋىنا» ۇشىرايدى.
حالقىمىزدا «وتىزىندا وردا بۇزباعان, قىرقىندا قامال الماس» دەگەن ماقال بار. بۇل ءسوز جاستاردى, جىگەرلەندىرۋ ءۇشىن سانالى تۇردە ءبىر ماقسات پەن ءبىر باعدارعا باعىتتاۋعا قاتىستى ايتىلعان دەپ ويلايمىن. حح عاسىردىڭ 50-80 جىلدارى كەڭەستىك كەزەڭدە جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندەرگە, ونىڭ ىشىندە قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسى بويىنشا ەڭبەك ەتەتىندەرگە دوكتورلىق قورعاپ, پروفەسسور اتاعىنا يە بولۋ تەك 50-دەن اسىپ 60-70-كە تاياعاندا عانا جۇزەگە اساتىن ءىس دەپ ەسەپتەلەتىن. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۇيەسىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا جۇمىس ىستەيتىن, اسا تالانتتى, ەرەكشە قابىلەتتى ماماندار عانا 40 جاسقا جەتپەي دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعايتىن. ونداي تۇلعالار, ارينە, ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. ولاردىڭ بۇل عىلىمي جەڭىستەرىن ناعىز ەرلىككە بالاپ جاتادى. اتاقتى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ 33 جاسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, 34-ىندە پروفەسسور اتانعان. اكادەميكتەر ماناش قوزىباەۆ پەن كەڭەس نۇرپەيىسوۆ 38 جاسىندا دوكتورلىعىن قورعاعان.
سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە دۇنيەگە كەلگەندەر اراسىندا تاريح عىلىمىنىڭ شىڭىنا 40 جاسقا دەيىن كوتەرىلىپ, الدىڭعى بۋىن اعالارىنىڭ عىلىمداعى ءداستۇرىن جالعاستىرعان عالىمدار: پروفەسسور ءا.تولەۋباەۆ – 39 جاسىندا, پروفەسسور, اكادەميك ح.ءابجانوۆ – 39 جاسىندا, پروفەسسور ج.ءابىلحوجين – 40 جاسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى. ج.تايماعامبەتوۆ تە 40 جاسقا تولماي, رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر قالاسىنداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر ءبولىمى تاريح جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىندە جاريالانعان عىلىمي جۇمىستارىنىڭ نەگىزىندە «قازاقستان پالەوليتى. نەگىزگى ماسەلەلەرى» اتتى تاقىرىپتا عىلىمي بايانداما جاساپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن يەلەندى. وسىلايشا, جاكەن قوجاحمەت ۇلى ۋنيۆەرسيتەتكە كەش تۇسكەنىنە قاراماستان, ءوزىنىڭ تاباندىلىعى مەن ەڭبەكقورلىعى, ىزدەنىمپازدىعى مەن ءوزى قالاعان ماماندىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ارقاسىندا قاتارىنىڭ الدىنا شىعىپ, تاريح عىلىمىنىڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلدى. ول – قازاقستان مەن رەسەيدىڭ عىلىم دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن يەلەنگەن ەلىمىزدەگى ساناۋلى تاريحشى عالىمداردىڭ ءبىرى.
بەلگىلى ءبىر تۇلعا تۋرالى ءسوز ەتكەندە, ونىڭ جۇرگەن جولى مەن سىڭىرگەن ەڭبەگى سونىڭ اتى-جونىمەن قاتار تۇرادى دا, ونىڭ ءبارى ۇقساس ۇعىمدارعا اينالىپ كەتەدى. ارحەولوگ جاكەن تايماعامبەتوۆ دەسەك, ەسىمىزگە بىردەن قازاقستاننىڭ پالەوليت ءداۋىرى, تاس ەسكەرتكىشتەرى, ءنوۆوسىبىر قالاسىنداعى كسرو عا سب تاريح, فيلوسوفيا جانە فيلولوگيا ينستيتۋتى جانە بىرلەسكەن حالىقارالىق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالار ەسكە تۇسەدى. وسى ۇعىمداردىڭ ارقايسىسىن ارحەولوگ جاكەن قوجاحمەت ۇلىنىڭ ومىرىمەن بايلانىستىرا وتىرا, جەكە ماقالالار جازۋعا بولادى.
جاكەن قوجاحمەت ۇلى ستۋدەنت كەزىندە-اق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا قاتىسىپ, ماماندىققا دەگەن قۇشتارلىعىن قالىپتاستىرسا, اسپيرانتۋرادا سانالى تۇردە وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندەگى تاس ءداۋىرىنىڭ ەرتە كەزەڭى – پالەوليتتىك ەسكەرتكىشتەر, ۇڭگىرلەر مەن ەجەلگى ادامداردىڭ تۇراقتارى, ولاردىڭ ءارتۇرلى تاستان جاسالعان ەڭبەك قۇرالدارىن زەرتتەيدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن يەلەنگەننەن كەيىن ونىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسىنىڭ اۋماعى كەڭەيىپ, بۇكىل قازاقستان اۋماعىن قامتيدى. ونىڭ عىلىمي ەسەپتەرىنە كوز جۇگىرتسەك, 1984-1992 جىلدارى ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ جەزقازعان, قاراعاندى, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, پاۆلودار, الماتى, سەمەي, شىعىس قازاقستان, تالدىقورعان, اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارى اۋماقتارىندا دەربەس ارحەولوگيالىق بارلاۋلار مەن قازبالار جۇرگىزىپ, تاس ءداۋىرىنىڭ ءارتۇرلى كەزەڭىنە جاتاتىن كوپتەگەن ەسكەرتكىشتى تاۋىپ, زەرتتەدى. زەرتتەۋلەر بارىسىندا عالىم ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى وڭىرىنەن – قىزىلتاۋ, ساياق, شوقتاس, قوشقورعان, مۇعادجار, ەمبى, وزەن, مايبۇلاق, ۇشبۇلاق, تاتتىبۇلاق اتتى پالەوليتتىك تۇراقتاردى العاش اشىپ, ولار تۋرالى ماتەريالداردى عىلىمي اينالىمدارعا ەنگىزدى.
1992 جىلدان باستاپ قازاقستان اۋماعىنداعى بەس ارحەولوگيالىق وترياد پەن ەكسپەديتسيالارعا جەتەكشىلىك جاساي وتىرا, شەتەلدىڭ ون شاقتى ەلىنىڭ ارحەولوگ ماماندارىمەن بىرلەسكەن 3 ءىرى حالىقارالىق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياعا بىرلەسكەن جەتەكشى بولدى. وسى جىلداردان باستاپ ج.تايماعامبەتوۆ ءوزىنىڭ قالايشا ەۋرازيالىق عالىمعا اينالدى. تمد ەلدەرىنەن باسقا ول ەۋروپا, ازيا, افريكا, امەريكا قۇرلىقتارىنداعى عىلىمى دامىعان ەلدەردە وتكەن حالىقارالىق عىلىمي جيىنداردا قازاق ەلىنىڭ جالعىز ارحەولوگ-مامانى رەتىندە عىلىمي باياندامالار جاسادى.
اكادەميك ج.تايماعامبەتوۆ – ەلىمىزدەگى ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ پالەوليت ءداۋىرىن زەرتتەيتىن جەتەكشى مامانى, تمد ەلدەرىنە تانىمال ارحەولوگ, عالىم. ونىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ تاقىرىپتارى – قازاقستان اۋماعىن العاشقى ادامداردىڭ قونىستانۋى ماسەلەسى, ولاردىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتى, وتە ەجەلگى داۋىرلەردەگى ەۋرازيا اۋماعىنداعى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەر مەن ەتنيكالىق بايلانىستار ماسەلەلەرى. بۇل – قىسقا مەرزىمدە جانە ءبىر ەلدىڭ ماماندارى شەشەتىن ماسەلە ەمەس, كەرىسىنشە, ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان جانە التى قۇرلىقتىڭ جەتەكشى ماماندارىنىڭ بىرلەسىپ قاراستىراتىن ماسەلەسى. قازىرگى كەزەڭ – سول ۇزاق مەرزىمنىڭ العاشقى كەزەڭى جانە ونىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانىپ جاتقان كەزەڭى. سونداي حالىقارالىق اۋقىمدى جوبادا ەلىمىزدىڭ اتىنان جاكەن قوجاحمەت ۇلىنىڭ بولۋى ءبىزدى قۋانتادى. سونداي-اق بۇل جوبانىڭ ومىرشەڭ ەكەندىگى جانە ۇلكەن ناتيجەلەر بەرەتىندىگى ءسوزسىز.
ەرتە كوكتەمنەن باستاپ ول جازعى ەكسپەديتسيالارىنىڭ قامىنا كىرىسىپ كەتەدى. سول كەتكەننەن كۇزدىڭ سوڭىنا تامان عانا ول الماتىعا بەت بۇرادى. جولىعىپ اڭگىمەلەسە قالساڭ, ايتاتىنى – جازعى ەكسپەديتسياسى قازاقستاننىڭ قاي وڭىرلەرىندە وتكەنى, قاي جەرلەردە بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنى, قانشا شەتەلدىكتىڭ كەلىپ, قاتىسقانى, قانداي جاڭالىق اشىلعانى, تاعى سول سياقتى يگىلىكتەرگە تولى اڭگىمەلەر. ءتىپتى ەكسپەديتسيا بارىسىندا بولعان توسىن, ادام كۇلەر قىزىقتى اڭگىمەلەر دە ايتىلىپ جاتادى. جاكەن قوجاحمەت ۇلىنىڭ ناعىز مامان رەتىندەگى ءبىر ەرەكشەلىگى, ونىڭ قازبا جۇمىستارى بارىسىنداعى ءار قادامدى, ءار جۇمىستى ۆيدەو-فوتولارعا ءتۇسىرىپ وتىرادى. ءار جىلداعى قازبا جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى نە جەكە ماقالا, نە ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىمەن بىرلەسىپ جازعان ۇجىمدىق مونوگرافيا رەتىندە جارىق كورەدى. مىنە, مۇنى ناعىز قاجىرلى ەڭبەك دەپ ايتۋعا بولادى.
جاكەن قوجاحمەت ۇلى عىلىمي ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا 2020 جىلى ۇعا-نىڭ تولىق مۇشەلىگىنە (اكادەميك) سايلاندى, 2022 جىلى «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى, 2022 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. ول – جاپون يمپەراتورىنىڭ ارنايى وردەنىنىڭ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتاعىنىڭ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى. مۇنىڭ ءبارىن توككەن تەردىڭ, اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ وتەۋى دەپ بىلەمىز.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
