الەمدى تاڭداي قاقتىرعان سۇڭعىلا سۋرەتكەر ءابىلحان قاستەەۆتىڭ سوڭعى كەسكىندەمەلىك جۇمىسىنىڭ ءبىرى – «قاپشاعاي سۋ ەلەكتر ستانتسياسى» (سەس) كارتيناسى. 1972 جىلى جازىلعان تۋىندى سول داۋىردەگى قازاق دالاسىندا ورىن العان كەلەلى وقيعادان سىر تارتادى. بايتاق جەتىسۋدىڭ تابيعي بايلىعىن تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن تاپقان ادامدار ۇلتتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋعا بەل بايلايدى. ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىندەگى ماڭىزدى بۇل نىسان ءوز جۇمىسىن 1970 جىلى ءبىرىنشى گيدرواگرەگاتى قوزعالىسقا كەلتىرىلىپ, جەلىگە قوسىلعاننان كەيىن باستادى. بۇرىنعى قاپشاعاي, بۇگىنگى قوناەۆ قالاسىن ەلەكتر جارىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ماڭايداعى اۋىل-ايماقتى جارىق سىيلاعان ستانسا ەل ءۇشىن ەرەكشە دۇنيە بولدى. مۇنى ۇلى سۋرەتشى كوڭىل سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىر نىسانىنا اينالدىردى.
بۇل تۋىندىدان سول ۋاقىتقا دەيىن ادام بالاسىنىڭ اياعى جەتپەگەن بيىك تاۋلارداعى جوعارى ۆولتتى ەلەكتر سىمدارىنىڭ ورناعانىن كورەمىز. ءبىرىنشى پلاندا انىق ءارى ناقتى تۇردە قاپشاعاي سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ جوعارىدان قاراعان كورىنىسى سۋرەتتەلگەن. «قاپشاعاي سۋ ەلەكتر ستانتسياسى» كارتيناسىندا ىلە وزەنىنىڭ تازا ءمولدىر سۋ بەتى, جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان بوگەندەر, جارتاس شەتتەرىندەگى زاماناۋي قۇرىلىستار, اسپانداعى تىكۇشاق تا كوزگە تۇسەدى.
كارتينانىڭ جوعارعى بولىگى نازىك بولسا, تومەنگى بولىگى تەحنيكا مەن ەلەكتر سىمدارى ارقىلى اۋىرلىقتى سەزىندىرەدى. سۋرەتشى ءتىپتى جارتاستاردىڭ تابيعي كۇرەڭ تۇستەرىن جەتكىزە بىلگەن. قاستەەۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلىنداعى بۇل تۋىندىسى ارقىلى حالىق ءومىرىنىڭ قۋانىشتى جانە گۇلدەنگەن ساتتەرى باستالعاندىعىن ايتىپ, ءوزى كۋا بولعان كەڭەستىك قازاقستاننىڭ تاريحىنا نۇكتە قويىپ كەتكەندەي. مۇنداي تاقىرىپقا بۇرىن-سوڭدى بويلاماعان اۆتوردىڭ شىعارماسى راسىمەن سۋرەتكەرگە جات سەكىلدى كورىنەدى. تۋىندىنىڭ قىزىعى دا سوندا.
تاريحقا كوز سالساق, 1942 جىلى تۇڭعىش رەت ىلە وزەنىندە سۋ ستانساسىن سالۋ يدەياسىن كوتەرىلدى. بۇل ناعىز ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قىزىپ جاتقان كەزى ەدى. باستامانى رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك شاپىق شوكين «ىلە بويىنداعى قاپشاعاي سەس-ءىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى» اتتى كىتابىندا نەگىزدەپ بەردى. قاپشاعاي سەس-ءىنىڭ جوباسىن س.يا.جۋك اتىنداعى «گيدروپروەكت» بۇكىلوداقتىق جوبالاۋ-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قازاق فيليالى 1959 جىلى جاساپ, ول جوبا 1961-1964 جىلدارى قايتا پىسىقتالدى. 1965 جىلى بولاشاق نىساننىڭ ديرەكتسياسى قۇرىلدى. كوپ ۇزاماي سەس-ءتىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل ەلەۋلى قۇبىلىس قازاق كسر جوعارى كەڭەسىندە دەپۋتات بولىپ قىزمەت ەتكەن سۋرەتشىنىڭ ساناسىنا ۇلكەن سىلكىنىس اكەلسە كەرەك. ءتىپتى ءبىز ۇسىنعان كارتينانى ارنايى تاپسىرىسپەن جازۋى دا مۇمكىن.
جوبالىق قۋاتى 434 مۆتتى قۇرايتىن سەس پايدالانۋعا تاپسىرىلعاننان بەرى تۇتىنۋشىلار قاجەتى ءۇشىن شامامەن 53,756 ملرد كۆت/ساعات, ياعني ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 1,1 ملن كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىردى. ال سۋ اسا مول بولعان 2010 جىلى ستانسا 1,78 ملرد كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن شىعاردى. وسى جىلدار ىشىندە سەس تۋربينالارى ارقىلى 673 تەكشە كيلومەتردەن استام سۋ وتكىزىلگەن. قازىر دە بەلسەندى جۇمىس ىستەپ تۇر. ءبىر عاجابى, ءبارى دە سول سۋرەتكەر جازعان كارتيناداعىداي.
ءبىز بۇل تاقىرىپقا نەگە توقتالىپ وتىرمىز. ءابىلحان قاستەەۆ سۋرەتشى رەتىندە ءوز حالقىمەن بىرگە ءوستى. شىندىقتى سيپاتتاۋداعى تالانت ەرەكشەلىگى سول وسۋدەن شەشىمىن تاپتى. ونىڭ ءومىر شىندىعىن شىن ماعىناسىندا سۋرەتتەي ءبىلۋى, وقيعانى, تابيعاتتى دوكۋمەنتتىك دالدىكپەن كورسەتە ءبىلۋ قاسيەتى سۋرەتشى شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى. زەرتتەۋشى عالىمدار قازاق حالقىنىڭ تاريحىن كىتاپ رەتىندە جازىپ قالدىرسا, ءا.قاستەەۆ حالقىمىزدىڭ ەڭبەك ءومىرىن, تىڭ جەرلەردى يگەرۋدەن باستاپ, بۇگىنە دەيىنگى تاريحىن اينادان كورسەتكەندەي قىلقالامىمەن ايقىن بەينەلەپ بەردى. وتانىن, حالقىن جانىنداي سۇيەتىن پاتريوت سۋرەتشىنىڭ سارقىلمايتىن سان-سالالى تاقىرىبى – كەڭەستىك قازاقستاننىڭ ومىرىنە ارنالعان جىلناما ىسپەتتى. مۇنى اۆتوردىڭ ەڭبەگىن زەرتتەۋشىلەر دە مويىندايدى.
بۇگىندە سۋرەتشىنىڭ تانىمال تۋىندىلارى ەلىمىزدەگى ءىرى مۇراجايلاردا عانا ەمەس, شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى رەسەي, ۋكراينا, قىرعىزستاندا دا ورنالاسقان. ودان بولەك الىس جانە جاقىن شەتەلدەردە جەكە جيناقتارى ساقتاۋلى. سوڭىنان قالعان مۇراسىن ۇلىقتاپ جۇرگەن جاس سۋرەتشىلەر دە جەتەرلىك. ءبىز دە بايىرعى قازاقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ساعىنعاندا قاستەەۆتى ىزدەيمىز.
