كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستاننىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
«بۇگىندە قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تۇرعىن ءۇي ەسەبىنە قويۋ جانە ونى جۇرگىزۋ, سونداي-اق تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ جانە بەرۋ بويىنشا فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرادى. زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە بۇل فۋنكتسيالاردى «وتباسى بانككە» بەرۋ ۇسىنىلعان. بۇل رەتتە ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىندە قالادى. ونى تۇرعىن ءۇي سالۋ جانە ساتىپ الۋ ارقىلى ىسكە اسىرادى», دەيدى مينيستر.
ايتۋىنشا, «وتباسى بانك» ءتيىستى ليتسەنزياسىز-اق بانكتىك جانە باسقا دا وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرا بەرەدى. بىراق قارجىلىق قىزمەت تۇتىنۋشىلارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ, قارجىلىق جانە وزگە دە ەسەپتىلىكتى الۋ, قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىلدى جۇزەگە اسىرۋ, اقشا-كرەديت ستاتيستيكاسىن جانە قارجى نارىعىنىڭ ستاتيستيكاسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەسەپتىلىك دەرەكتەرىن جيناۋ, بۋحگالتەرلىك ەسەپ ماسەلەلەرى بويىنشا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋ سياقتى قاداعالاۋ فۋنكتسيالارى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى, سونداي-اق ۇلتتىق بانك ەنشىسىندە بولادى.
شارلاپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قارجى ۇيىمى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر جۇيەسىنەن شىعارىلسا, دەمەك ونى دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنەن دە شىعارۋعا تۋرا كەلەدى. ياعني ونداعى سالىمدارعا مەملەكەت كەپىلدىك بەرۋگە ءتيىس.
جاڭا تەتىكتەرگە سايكەس, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارداعى بولەك تىزىمدەر (646 مىڭ ادام) «وتباسى بانككە» وزگەرىسسىز بەرىلەدى. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بازاسىنا ەسەپكە قويۋ توقتاتىلادى.
الايدا ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ «وتباسى بانكتىڭ» ەكىنشى دەڭگەيلى بانك فۋنكتسياسىنان اجىرامايتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, نەسيەلىك ۇيىمنىڭ قازىرگى مىندەتتەرىنە تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇقتاج جانە كەزەكتە تۇرعان ادامداردىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزۋ قوسىلادى.
ءوز كەزەگىندە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس قيزاتوۆ بانكتىڭ مارتەبەسىن جانە ونىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جۇيەسىن دامىتۋداعى ءرولىن ەسكەرە وتىرىپ, اگەنتتىك ونى ء«وزىنىڭ رەتتەۋ پەريمەترىندە» قالدىرۋعا دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. شارلاپاەۆ ايتىپ وتكەن بانككە قاتىستى اگەنتتىكتىڭ قاداعالاۋ جانە رەتتەۋ فۋنكتسيالارىنىڭ ساقتالۋ, ساقتالماۋىنا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن جوق.
ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆيتالي تۋتۋشكيننىڭ ايتۋىنشا, ەنگىزىلگەلى وتىرعان جاڭا ەرەجەلەر رەتتەۋشى تاراپىنان بولاتىن قاداعالاۋعا قاتىستى ايتارلىقتاي وزگەرىس الىپ كەلمەيدى. «اگەنتتىك كەلىسكەن جاعدايدا نەسيە ۇيىمىنىڭ كەپىلدەندىرىلگەن دەپوزيت جۇيەسىندە قالۋىن ساقتاۋعا بولادى», دەپ جاۋاپ بەردى.
«وتباسى بانكتىڭ» باسشىسى ءلاززات يبراگيموۆانىڭ ءوزى قارجى ۇيىمى ەكىنشى دەڭگەيلى بانك بولىپ قالا بەرەدى دەيدى.
«تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ بولىگىندە تۇزەتۋلەر قابىلدانعان جاعدايدا كەزەكتە تۇرعانداردىڭ ءتىزىمى «وتباسى بانكتىڭ» بازاسىندا قۇرىلاتىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعىنا بەرىلەدى. بۇل رەتتە قارجى قۇرىلىمىنىڭ ءوزى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ مىندەتتەرىن ساقتاي وتىرىپ ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلادى. بانك فۋنكتسياسى كەڭەيتىلەدى, بىراق ول بانك بولىپ قالا بەرەدى. ءسويتىپ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناقتاۋ جۇيەسىن جۇرگىزەدى. قازاقستاندىقتار, بۇرىنعىداي, ءوز جيناقتارىنا «وتباسى بانكتەن» سىياقى جانە مەملەكەت سىيلىقاقىسىن الا وتىرىپ, دەپوزيتكە قاراجات جيناي الادى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ تالابى بويىنشا بانك, ءتىپتى دامۋ ينستيتۋتى بولا تۇرا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى, سونىمەن بىرگە ۇلتتىق بانك قاداعالاۋىندا قالادى. ولار قارجى ينستيتۋتىنا قاتىستى باقىلاۋ-قاداعالاۋ قۇزىرەتىن ساقتايدى. دەمەك كليەنتتەردىڭ بارلىق دەپوزيتى مەملەكەتتىڭ سەنىمدى قورعاۋىندا قالا بەرەدى», دەيدى ل.يبراگيموۆا.
بانك باسشىسى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ بويىنشا دا پىكىر ءبىلدىردى. ايتۋىنشا, ازاماتتار بەلگىلى ءبىر ساناتتارعا جاتاتىنىنا قاراماستان ەسەپكە تۇرا الادى.
ء«ار ءوتىنىم بويىنشا وتباسىنىڭ تسيفرلىق پورترەتى قالىپتاستىرىلادى. وندا كىرىس, م ۇلىك, اكتيۆ بويىنشا اقپاراتتار جيناقتالادى. بۇل باسپاناعا مۇقتاج ازاماتتىڭ وتباسىلىق جاعدايى تۋرالى بارلىق سيپاتتامانى ءبىر جەردە ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىمەن ينتەگراتسيالانعان بىرىڭعاي اقپاراتتىق بازاعا اينالادى. ءبىر تەرەزە قاعيداسىمەن جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەتتە كەزەككە قاتىسۋشىلار بويىنشا مالىمەتتەردى وزەكتەندىرۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا كەزەكتە تۇرعانداردى توقسانىنا كەمىندە ءبىر رەت تۇگەلدەپ وتىرۋ كوزدەلەدى», دەيدى «وتباسى بانك» توراعاسى.
Halyk Finance اناليتيكالىق ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ءمادينا قابجاليالوۆانىڭ ايتۋىنشا, «وتباسى بانك» كەز كەلگەن جەكەمەنشىك بانك سەكىلدى رەتتەلۋگە ءتيىس.
«وتباسى بانكتى» ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر جۇيەسىنەن شىعارۋ بانك سەكتورىنداعى قارجىلىق تۇراقتىلىق جانە ءادىل باسەكە ماسەلەسىنە قاتىستى ۇلكەن پروبلەمالار تۋعىزادى. سونداي-اق مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋداعى «وتباسى بانكتىڭ» ءرولى قانشالىقتى نەگىزدەلگەن دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى.
قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە باستاپقىدا «وتباسى بانكىڭ» ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر جۇيەسىنەن تولىعىمەن شىعارۋ جانە وعان قازاقستاندا ەرەكشە قۇقىقتىق مارتەبەسى بار قارجى دامۋ ينستيتۋتىنىڭ بارلىق وكىلەتتىكتەرىن بەرۋ جوسپارلاندى. مۇنداي وزگەرىستەردىڭ ماقساتى الەۋمەتتىك وسال توپتار اراسىندا تۇرعىن ءۇيدى ءادىل ءبولۋدى قامتاماسىز ەتۋ دەپ جاريالاندى, ونى ىسكە اسىرۋدا نەگىزگى اگەنت «وتباسى بانك» بولادى. بۇل ونى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ رەتتەۋىنەن جانە قاداعالاۋىنان تولىعىمەن بوساتار ەدى. بۇل رەتتە «وتباسى بانكى» دەپوزيتتەردى قابىلداۋدى, زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ بانكتىك شوتتارىن اشۋدى جانە جۇرگىزۋدى, كاسسالىق وپەراتسيالاردى, بانكتىك قارىز وپەراتسيالارىن, سالىمشىلارعا تۇرعىن ءۇي قارىزدارىن بەرۋدى جانە باسقا دا وپەراتسيالاردى قوسا العاندا, ستاندارتتى بانكتىك قىزمەتپەن اينالىسۋدى جالعاستىرادى. الايدا زاڭ جوباسى ادىلەتتى تۇردە داۋ تۋدىردى – مۇنداي شەشىمگە كەيبىر دەپۋتاتتار قارسى بولدى, ولار بانكتە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتىڭ بارلىق بەلگىلەرى بار جانە سوعان سايكەس رەتتەلۋى كەرەك دەپ سانايدى. قازىرگى ۋاقىتتا «وتباسى بانكتىڭ» ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر جۇيەسىنەن تولىق نەمەسە ءىشىنارا شىعارىلاتىنى بەلگىسىز. ول ءالى دە دامۋ ينستيتۋتى بولىپ قۇرىلۋى مۇمكىن, بىراق قاداعالاۋ مەن رەتتەۋ بولىگىندە قنردا مەن ۇب-نىڭ كەيبىر وكىلەتتىكتەرى ساقتالاتىن سىڭايلى», دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قالىپتاعى زاڭنىڭ قابىلدانۋى ەكى بىردەي ءىرى پروبلەماعا اكەلىپ سوقتىرۋى ىقتيمال.
«بىرىنشىدەن, ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس, قارجىلىق دامۋ ينستيتۋتتارى كادىمگى جەكە بانك ۇيىمدارى سەكىلدى تولىق كولەمدە رەتتەلۋگە ءتيىس. «وتباسى بانك» شىن مانىندە بانك بولىپ قالاتىن جانە بارلىق بانكتىك وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن جاعدايدا رەتتەۋشى جانە قاداعالاۋشى اربيتراجدى قۇرۋ بانكتىك قىزمەتتەر نارىعىندا جوسىقسىز باسەكەلەستىككە اكەلۋى مۇمكىن. ول سونداي-اق قارجىلىق تۇراقتىلىق ءۇشىن تاۋەكەل تۋدىرادى, ويتكەنى «وتباسى بانكتىڭ» سالىمشىلارى – جەكە تۇلعالارى بار, ولار قاداعالاۋ جانە رەتتەۋشى ورگانداردان بانكتەرگە قاتىستى ءتيىستى باقىلاۋ مەن ستاندارتتى قۇرالداردى تالاپ ەتەدى. سالىمشىلارىنىڭ بولۋى «وتباسى بانكتى» وزگە دامۋ ينستيتۋتتارىنان (مىسالى, «قازاقستان دامۋ بانكى» سياقتى) ەرەكشەلەپ تۇرادى.
ەكىنشىدەن, «وتباسى بانككە» حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ, ەسەپكە قويۋ, ەسەپكە الۋ بويىنشا وكىلەتتىكتەر بەرۋ سۇراق تۋدىرادى. ويتكەنى بۇل – الەۋمەتتىك مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ فۋنكتسياسى جانە كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكاسىنداعى دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ رولىنە ەشقانداي قاتىسى جوق. سونىمەن قاتار مۇنداي جاعدايدا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ جانە باسقا دا سۋبسيديالار بەرۋ جانە تۇرعىن ۇيگە مۇقتاجداردىڭ كەزەگىن ءبىر مەزگىلدە باقىلاۋ مۇددەلەر قاقتىعىسىن تۋدىرادى جانە سىبايلاس جەمقورلىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرادى. جالپى, دامۋ ينستيۋتىنىڭ باستى ماقساتى – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋى مەن ءارتاراپتاندىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نارىقتىق تەتىكتەرمەن وڭتايلى جۇزەگە اسىرىلا المايتىن مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن «نارىقتىق ساتسىزدىكتەردى» جەڭۋ. الايدا «وتباسى بانك» نارىقتىق قۇننان تومەن ستاۆكالار بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق نەسيە بەرۋمەن اينالىسادى جانە جيىنتىق يپوتەكالىق زايمداردىڭ 60 پايىز ۇلەسىن يەلەنەدى. وسىلايشا, كەرىسىنشە نارىقتىق تەتىكتەردى ىسىرىپ, يپوتەكالىق نەسيە نارىعىنداعى باسەكەلەستىكتى بۇرمالايدى», دەيدى ساراپشى.
«وتباسى بانكى» اق-نىڭ ورتالىق فيليال ديرەكتورى جانسۇلتان ماتايدىڭ ايتۋىنشا, دەپۋتاتتاردىڭ تاباندى قارسىلىعىنىڭ ارقاسىندا «وتباسى بانكى» ەكىنشى دەڭگەيلى بانك مارتەبەسىنەن ايىرىلمايتىن بولدى.
«وزگەرىس – قوسىمشا فۋنكتسيانىڭ بەرىلىپ جاتقانى. ادامداردى كەزەككە قويۋ, ۇيلەردى ۇلەستىرۋ سياقتى اكىمدىك اتقارىپ كەلگەن جۇمىستار ەندى بانك ەنشىسىنە بەرىلدى. بۇل جەردە ءبىز ءبىر تەرەزە قاعيداسىمەن جۇمىس ىستەيمىز. بۇرىن كەزەككە تۇرعان ادام ءار ينستانتسياعا بارىپ, ءوزىنىڭ كەزەككە سايكەس كەلەتىنىن دالەلدەيتىن بولسا, ەندى ءبىر عانا ارەكەتپەن مۇنى جۇزەگە اسىرادى. تيىسىنشە, «وتباسى بانك» مەملەكەتتىك بازامەن ىنتىماقتاسۋدىڭ ارقاسىندا ازاماتتىڭ جەڭىلدەتىلگەن باسپانا الۋعا ساي نەمەسە ساي ەمەس ەكەنىن انىقتايدى. ياعني ازاماتتىڭ تابىسى, قىزمەتى ءبارىن بانك تەكسەرىپ, سارالايدى. قازىر كەزەكتە تۇرعان 646 مىڭ ازاماتتىڭ كەزەگى جوعالىپ كەتپەيدى. ولاردىڭ ءبارى تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى زاڭ نەگىزىندە كەزەككە تۇرعان ادامدار, ءبارىنىڭ كەزەكتەرى ساقتالادى», دەيدى ج.ماتاي.
ءماجىلىس دەپۋتاتى, تۇرعىن ءۇي سالاسىنىڭ ساراپشىسى داۋلەت مۇقاەۆ بۇعان دەيىن اكىمدىكتەگى كەزەك جەمقورلىقتىڭ ورداسىنا اينالعان ەدى دەيدى.
«ازاماتتى كەزەككە قويۋ, قويماي, كىمدى وتكىزۋ, وتكىزبەۋ اكىمدىكتىڭ قۇزىرەتىندە بولعان. كەيبىر از قامتىلعان وتباسىلاردا سەرتيفيكات الۋ مۇمكىندىگى بولادى. ياعني ميلليون-ميلليون جارىم تەڭگە كولەمىندەگى باستاپقى جارنانى اكىمدىك سەرتيفيكات رەتىندە بەرەتىن. سونى الۋ ءۇشىن ادامدار ءوز ايماعىنداعى ورگانداردىڭ ەسىگىن توزدىرىپ جۇرەتىن. ەندى سول ۇدەرىس ءبىر تەرەزە قاعيداسىنا باعىندىرىلىپ, قولايلى تۇردە ىسكە اسقالى جاتىر. 640 مىڭنان ادام قازىر كەزەكتە تۇر, ول كەزەكتى جاڭارتقان كەزدە 400 مىڭنان ارتىق ادام قالادى. سەبەبى كەزەكتىڭ ىشىنە ومىردەن ءوتىپ كەتكەن ادامدار بار, ءۇيى جوق كەزدە كەزەككە تۇرىپ كەيىن باسپانالى بولىپ كەتكەن ادامدار بار, ەندى سونىڭ ءبارى رەتتەلىپ, تسيفرلانادى. بۇدان كەيىن «بارماق باستى, كوز قىستىعا» جول بەرىلمەيدى», دەيدى دەپۋتات.
ج.ماتاي ەندى پايدا بولعالى جاتقان تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعىنىڭ دا مىندەتىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
«بۇرىن زاڭ بويىنشا 12 كاتەگوريانىڭ بىرىنە ساي كەلمەسەڭىز, كەزەككە تۇرا المايسىز, دەمەك مەملەكەتتەن جەڭىلدەتىلگەن شارتپەن نەسيە الا المايتىن ەدىڭىز. ەندى ءسىز سول ورتالىققا كەلىپ ءوتىنىم بەرگەن كەزىڭىزدە, ءسىزدىڭ وتباسىڭىزدىڭ تسيفرلىق كارتاسى شىعىپ تۇرادى. سول بويىنشا تابىسىڭىز از بولسا, ءۇي الۋعا مۇمكىندىگىڭىز كوپ, تيىسىنشە ونىڭ پايىزدىق ستاۆكاسى تومەن بولادى. ال تابىسى كوپ بولسا, وندا كەزەككە وتپەيدى. ويتكەنى تابىسى راسىمەن كوپ ازاماتتار مەملەكەتتىك جەڭىلدەتىلگەن شارتقا جۇگىرمەۋى كەرەك», دەيدى بانك وكىلى.
