سۋرەتتى تۇسىرگەن – ايتجان مۇرزانوۆ
– كادىربەك اعا, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن تومەن قاراعاندا نەنى كورەسىز؟
– سەكسەننىڭ بيىگىنە شىققان كەزدە قامشى سابىنداي نەمەسە قۇنان بايگە جولىنداي عانا قىسقا كورىنەر عۇمىر سوقپاقتارى, ونداعى ساركىلدەگەن جاستىق داۋرەننىڭ قىزىق قۋىپ, ءونىمسىز, بولىمسىز وتكىزگەن جىلدارىمدى كورەمىن. سونان سوڭ ءوزىم ءالى «بالا» دەپ ساناپ جۇرگەن نەبىر دارىندى ءىنى-قارىنداستارىمنىڭ دا ىزىمىزدەن قالماي «الپىس-جەتپىس» دەيتىن بەكەتتەرگە جەتىپ, ات باسىن تىرەگەندەرىن كورگەندە ۋاقىت شىركىننىڭ جۇيرىكتىگىنە ءتانتى بولامىن. ءارى ولاردىڭ الىمدىلىعىنا, شالىمدىلىعىنا قاراپ, كوبىنىڭ اياق الىستارىنىڭ ءبىزدىڭ قاتارلاستاردان جاڭاشالاۋ ءارى ونىمدىلەۋ ەكەندەرىن كورىپ, سۇيسىنەمىن. سونان سوڭ جاڭا عاسىردا قوعام وزگەردى, زامان وزگەردى, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ادەتى, سالتى دا وزگەردى, ادەبيەتتىڭ دە, ونەردىڭ دە وزگەرە باستاعانىن كورەمىن.
– بالالىق شاق دەگەندە, ويىڭىزعا نە ورالادى؟
– شىعىس قازاقستاننىڭ زايسانىنىڭ تۋماسىمىن. كولحوز قويشىسىنىڭ وتباسىندا ءبىر قىز, ءبىر ۇلدان كەيىن اكە-شەشەم قىرىقتان اسىپ, «توقتاعان» كەزدەرىندە, « ۇلى وتان سوعىسى» دەپ ايدارلاپ جۇرگەن قان مايدان باستالاردان بىرەر اي بۇرىن دۇنيەگە كەلىپپىن. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, ناعىز جوقشىلىق كەزەڭنىڭ ۇرپاعىمىز. اكە-شەشەمىز ءبىر وتار قويدىڭ قامىمەن قىستاۋدا جالعىز ءۇي بولىپ, جايلاۋدا ءبىر قويناۋدى جالعىز يەمدەنىپ تىرشىلىك ەتتى. ءساتى تۇسكەندە بولماسا, تۇرعىلاستارىممەن دوپ قۋالاپ, اسىق ويناۋ دەيتىندەردىڭ قىزىعىن كورە الماي, وزىمەن-ءوزى وينايتىن جالعىز قۇر سياقتى ءومىر كەشتىك. مەكتەپتى دە اعايىنداردىڭ ۇيىندە تۇرىپ ءجۇرىپ, وقىپ بىتىردىك. بالالىق كەزدەگى ويىنىمنىڭ قانباي قالعان اسەرى مە, بەرتىنگە دەيىن بالالارىممەن ويناعىم كەلىپ, ولارمەن بىرگە مۋلتفيلمدەر كورەتىن ادەتىم بار.
– ءيا, ول كەزەڭنىڭ تۇستاستارىڭىزعا دەگەن سىباعاسى سولاي بولعان عوي.
– دۋلات يسابەكوۆ دوستىڭ ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» دەپ شىعارماسىن اتاعانداعى ايتپاعى دا: ء«بىزدىڭ ءومىر قاي سوعىستان كەم ەدى؟» دەگەن وي عوي. جالاڭاياق, جالاڭباس, بىردە توق, بىردە اش جۇرسەك تە, ول – ءبىزدىڭ ءوز ءومىرىمىز ەدى. قايتا دۇنيەنىڭ قادىرىن بىلەتىن, بارعا شالقايمايتىن, جوققا ەڭكەيمەيتىن ۇرپاق بولىپ جەتكەنىمىزگە شۇكىر!
– قازىر قانداي ىسپەن شۇعىلدانىپ ءجۇرسىز؟
– ءبىزدىڭ تىرشىلىك قالام مەن قاعازعا تاۋەلدى بولىپ قالىپتاسىپ كەتتى عوي. ءومىر بويى گازەت-جۋرنال وقىپ ادەتتەنگەن كىسىنىڭ ودان ءۇزىلدى-كەسىلدى قول ءۇزىپ كەتۋى وڭاي ەمەس. ۇيگە كەلەتىن بەس-التى گازەت-جۋرنالدى كەلگەن بەتتە ءبىر پاراقتاپ شىقپاساڭ, ماڭىزدى ءبىر اقپاراتتان حابارسىز قالاتىنداي كورەسىڭ. ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدەگىدەي ءتورت بەت, ۇزاسا التى بەت بولىپ شىعاتىن, قازىر 8 بەتتەن 24 بەتكە دەيىن كولەمدى بولىپ جارىق كورەتىن باسىلىمداردى كوكتەي شولىپ, قاراپ شىققانىڭا كەمى ەكى-ءۇش ساعات ۋاقىت كەتەدى. تەلەديداردان قارايتىن حابارلار مەن تاريحي سەريالدار, جازدا ازداعان باعبانشىلىق پەن گۇلدەردى باپتاۋ, قوناقتىق مىندەتتەردەن كەيىن زەينەتكەر جازۋ ۇستەلىنە وتىرۋعا ەكى-ءۇش ساعات ۋاقىت تاپسا – ۇلكەن ولجا.
سەنىڭ سۇراعىڭنىڭ ءمانى – مەنىڭ ۋاقىت كەستەم تۋرالى ەمەس, «قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟» دەگەنىڭ بولار. سوڭعى ون-ون بەس جىلدار مۇعدارىندا ءبىرشاما ەڭبەك ەتكەن سياقتىمىن. قازىر ء«وزىمدى-ءوزىم «قۋالاي» بەرمەيىنشى, شاما-شارقىمنىڭ پارقىن سالماقتاي الاتىن جاسقا كەلدىم عوي» دەپ جازباۋعا بولمايتىن دۇنيەلەرگە عانا ۋاقىت ءبولىپ جۇرەمىن.
مەن وسكەن اۋىلىم جارسۋدىڭ, اكەممەن بىرگە مال باققان قارتتاردىڭ بىرىنە-ءبىرى ۇقسامايتىن عاجاپ مىنەزدەرى, ەرەكشەلىكتەرى بولۋشى ەدى. ارقايسىلارىنا شاعىن-شاعىن ەسسە-ەستەلىكتەر ارناي باستادىم. ارتىق-كەم ايتىلعان تۇستارى بولسا, رۋحتارى ماعان كەشىرىممەن قارار دەپ ويلايمىن.
– جازۋشى ايگۇل كەمەلباەۆا «بەلاسقان» رومانىڭىز تۋرالى: «كادىربەك سەگىزباي ۇلىنىڭ «بەلاسقان» دەگەن اتاۋىنداعى سيمۆوليكالىق استار – قازاقتىڭ وتكەنى تۋرالى بولمىس, مۇراتى. بەل اسۋ ەۋرازيالىق كەڭىستىكپەن ۇشتاسۋىنىڭ سيمۆوليكالىق التىن قازىعى» دەگەن باعا بەرەدى. روماندا التايدىڭ نۋلى تابيعاتىنىڭ كەستەلى, قويۋ سۋرەتتەرى بار» دەپتى. ءسىزدى تابيعاتپەن تۇتاستىرعان نە نارسە؟
– ءار شىعارمانى ءار وقىرمان ء(ار سىنشى) وزىنشە قابىلداپ, ءار وقيعا, ءار اۆتورلىق شەشىمگە ء(تىپتى شىعارمانىڭ اتالۋىنا) وزىنشە بايلام جاسايدى عوي. دارىندى قالامگەر قارىنداسىم ايگۇل كەمەلباەۆا: «...بەل اسۋدى ەۋرووازيالىق كەڭىستىك پەن ۇشتاسۋىنىڭ سيمۆوليكالىق استارى» دەسە, اكادەميك رابيعا سىزدىق رومان تۋرالى ماقالاسىندا بەس اسۋدى ەسكىدەن قالىپتاسقان بايلار مەن بيلەر, تورەلەر تۋرالى تۇسىنىككە جاڭاشا, شىنشىل كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ جانە ەسكى ءداستۇر, سالت-سانانىڭ زامان اعىمىنا قاراي وزگەرىسى دەگەندى مەڭزەپ ەدى. سولاي بولسا سولاي شىعار, بىراق مەن ەلۋگە تولعاندا جارىق كورگەن كىتابىمدى «جەر ورتاسى» دەپ اتاسام, الپىستى قارسى الاردا جازعان رومانىمدى وزىمە-ءوزىم ء«بىر بەلدەن استىڭ» دەپ تۇسپالداعان ەدىم.
ءبىزدىڭ ەل التاي ەمەس, الايدا تابيعاتى, بار ءبىتىم-بولمىسى, كەستەلى قويۋ سۋرەتتەرى التايدان ءبىر دە كەم ەمەس. قارا ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىندا, التايعا سول جاعالاۋدان يىق تەڭەستىرگەن ساۋىر تاۋىنىڭ ەتەگىندە ەدى. تاۋدا تۋىپ, تاۋدا وسكەن سوڭ ءار شىعارمامدا تۋعان تابيعاتىمدى ايتا وتىراتىن ادەتىم بار. ءومىرىمنىڭ الپىس جىلدان استامىن الماتىدا وتكىزسەم دە, جيىرماعا جۋىق جىلىمدى وتكىزگەن تۋعان ولكەمنىڭ تابيعاتى ۇيىقتاسام تۇسىمە ءجيى كىرىپ, ويانسام ويعا ورالا بەرەدى. «تۋعان جەرىڭە كىندىگىڭ بايلانىپ قالعان با؟» دەگەن ساۋال ماعان لايىق.
– بۇگىنگى قوعامدا ءسىزدى قانداي احۋالدار الاڭداتادى؟
– ە, ءىنىم-اي, بالاڭ كەزىمىزدە « ۇلى كوسەم» ستالين دۇنيە سالعاننان ەل ەڭسە كوتەرىپ, كولحوزشىلار ەڭبەك كۇندەرىنە دوربا-دوربا اقشا الا باستاعاندا ول كەزدە ءجيى ايتىلاتىن كوممۋنيزمنىڭ شەتى كورىنگەندەي بولدى. ودان سوڭ نيكيتا دەيتىن «كوسەم»: «ەكى-ءۇش اتتاساق, كوممۋنيزمگە – جۇماق ومىرگە ەنەمىز» دەپ سەندىردى. ودان كەيىن «قايتا قۇرامىز» دەپ قايتا قۇرىدىق. عاسىرلار بويى اتا-بابالارىمىز ارمانداپ وتكەن تاۋەلسىز كۇنگە دە جەتتىك. ءوز بايراعىمىزدى جەلبىرەتىپ, ءوز ءانۇرانىمىزدى شىرقايتىن كۇندى قان توگىپ, جان قيناماي-اق قۇداي قولىمىزعا ۇستاتا سالدى. بايتاعىمىزدىڭ استى دا ەن بايلىق, ءۇستى دە مىڭعىرتىپ مال وسىرسەڭ دە, جايقالتىپ ەگىن ەكسەڭ دە ءوزىمىز عانا ەمەس, وزگەگە دە قانشا شاشساڭ دا تاۋسىلىپ بەرمەس قازىنا دەپ ماقتاندىق. ءيا, ماقتانۋدان الدىمىزعا جان سالمادىق. وتىز جىلدان اسسا دا, شەراعام ايتقانداي, «التىن ساندىقتىڭ ۇستىندە اش-جالاڭاش وتىرعانىمىزدى» نەسىن جاسىرامىز؟ ءبىز اش-جالاڭاش ەمەس شىعارمىز, الايدا ءبىرىنشى پرەزيدەنتىم ايتقانداي, «ەكى سيىرىن» باعا الماي, اۋىلدا وتىرعان اعايىن قانشاما؟ تاۋسىلماس دەگەن جەر استى بايلىعىمىز ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگىننىڭ اۋزىندا جەڭ ۇشىنان جالعاسقان كوبى شەتەلدىك الپاۋىتتارعا بولماشى تيىن-تەبەنگە ساتىلىپ كەتكەنىمەن قويماي, جاۋاپسىز الپاۋىتتاردىڭ كەسىرىنەن ءبىر عانا «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومبيناتى جۇزدەن اسا ازاماتىمىزدىڭ ءومىرىن جالماپتى. الايدا وسى جىلدار ىشىندە ۇندىستاندىق الپاۋىتتىڭ بايلىعى 17,3 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكەنىن «Forbes» جاريالاپتى. بۇل سول قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ ارتتارىندا قالعان جەسىرلەرى مەن جەتىمدەرىنىڭ كوز جاستارىنان جيناعان بايلىق قوي. ورىنسىز بايلىقتىڭ ەشكىمگە وپا بەرمەسىنە قازىر بۇكىل قازاق ەلىنىڭ دە كوزى جەتىپ وتىر ەمەس پە؟ مىسالدارى كوز الدارىندا.
سوناۋ 1972 جىلى امەريكامەن ۇزاق جىل سوعىسقان ۆەتنامدىقتاردىڭ ەرلىگىن دارىپتەۋ ءۇشىن كسرو جۋرناليستەر وداعىنىڭ جولداۋىمەن ۆەتنام ەلىندە بولعانىم بار. سوندا بۇل ەلدى بۇرىن وتارلاعان فرانتسيا مول التىن كەنىن اشىپ, ءبىراز تاسىعانى, كەيىن تاۋەلسىزدىك العان سوڭ كەڭەس ەلى ولارعا «التىنىڭدى ءوندىرىپ بەرەيىك. قىزىعىن سەن دە كور, ءبىز دە كورەيىك» دەمەي مە؟ سوندا ۇلت كوسەمى حو شي مين اقساقال: «بۇگىنگى ۇرپاق قۇراقتىڭ (پاپوروتنيك) ءسولىن سورسا دا اشتان ولمەس, جەر قوينىندا جاتقان قازىنام كەلەر عاسىرلارداعى ۇرپاقتارىمنىڭ ەنشىسى» دەپ وداقتاسىنىڭ كومەگىنەن باس تارتىپتى. ال ءبىز جەر-انانىڭ قولقاسىن سۋىرعانداي مۇنايى مەن گازىن سورىپ, وڭدى-سولدى ساتىپ جاتىرمىز. ول قارجىلاردىڭ حالىقتىڭ يگىلىگىنە جۇمسالماي, كوز تيمەيتىن, ءسوز وتپەيتىن اللا بولماسا, ادامىنان جازا كورمەيتىن از عانا توپتىڭ شەكسىز بايلىعىن مولايتا تۇسكەنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. راس, قازىرگى پرەزيدەنتىمىز باستاعان بيلىك جۇگى اۋعان تۇيەدەي كۇيگە تۇسكەن جاعدايدى تۇزەتۋ جولىندا ايانباي كۇرەس جۇرگىزىپ جاتىر. الايدا ءالى دە «ەسكى قازاقستاننىڭ» وڭايشىلىقپەن جول بەرەر ءتۇرى كورىنبەيدى. بۇگىنگى قوعامداعى الاڭداتار احۋالدىڭ قايسىبىرىن ايتايىن. «داعدارىستان شىعىپ الايىق» دەيتىن ءۋاجىمىز بار. ءبىزدىڭ عۇمىردىڭ ورتا تۇسىنان بەرمەن قارايعى ۋاقىتتا داعدارىس دەگەن داعدىعا اينالىپ كەتكەندەي. ءبىراز كەزەڭدەردى «وتپەلى كەزەڭ» دەپ ەدىك, ول «وكپەكتى كەزەڭدەر» بولىپ شىقتى. جەر بايلىعى جونىنەن قازاق بايتاعىنىڭ شالىمىنا كەلە المايتىن الىس-جاقىن ەلدەردىڭ قاي جاعىنان بولسىن شاڭ قاپتىرىپ كەتكەندەرى دە ءبىزدى ويلاندىرمادى-اۋ!
مەنىڭشە, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرتپەي تۇرعان دەرت – جەمقورلىق. بۇرىن جۇرت جايىپ قويعان «كىردى» قالىڭ-جۇقاسىنا قاراماي جالماپ, جەپ قوياتىن سيىر بالاسىن «جەمقور» دەۋشى ەدى, قازىرگى ميلليونداعان, ميللياردتاعان قارجىنى جىمقىرىپ الىپ, جىلميىپ وتىرعان الاياقتارعا سيىر سياقتى «جەمقور» دەگەن اتاۋ بەرگەنىنە ريزا بولدىم. جىلىنا ەمەس, ءبىزدىڭ جەمقورلار ايىنا, اپتاسىنا ءبىر-بىرلەپ تە توپتالىپ تا, سوتتالىپ جاتادى. بىرەۋىن پالەن جىلعا دەپ سوتتاسا, ەندى بىرەۋلەرىن «جاقسى ءتارتىبى ءۇشىن» دەپ, ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ تۇرمەدەن بوساتىپ, اقتاپ جاتادى. ايتقان اۋزىم كىنالى دەيىن, قازىردە جەمقورلىقتىڭ, اعايىندىقتىڭ شالىعى ءالى باسىلعان جوق. ەڭ ءبىر تاڭعالاتىنىمىز – قىلمىسكەرلەردى, جەمقورلاردى ۇستاپ, تەلەديداردان كورسەتكەندە ولاردىڭ بەتتەرىن جاڭا تۇسكەن كەلىندەي كولەگەيلەپ, كورسەتپەيدى. ولاردىڭ جۇزدەرىن جۇرتتان جاسىرعانداعى ماقساتتارىن ءتۇسىنۋ قيىن. سينگاپۋر دەيتىن ەل اسقىنىپ كەتكەن بۇل دەرتتى جازانىڭ اۋىرلىعىمەن جەڭىپتى دەسەدى. «ايۋعا ناماز ۇيرەتكەن – تاياق» دەپ بابالارىمىز بىلگەن سوڭ ايتقان عوي.
ەكىنشىدەن, بارىمىزدى جونىمەن پايدالانۋدىڭ سوڭى ەسەپسىز بوسقا «مال شاشپاق» ادەتىمىزگە اينالعان. ەل نامىسىن جىرتادى دەگەن سپورت دەيتىن سالانىڭ 180 تۇرىنە بيۋدجەتتەن جىلىنا 775 ميلليون دوللار بولىنەدى ەكەن. بۇلاردىڭ ىشىندە ءبىز كورگەندى قويىپ, ەستىپ-بىلمەگەن سپورت تۇرلەرى بار ەكەن. جەڭىسىنەن جەڭىلىسى كوپ, قۇرامىندا ءبىر قازاعى كەيدە بولىپ, كەيدە بولمايتىن «بارىس» حوككەيشىلەرىن, ورتالارىندا لۋتسەنكو دەيتىن جالعىز «قازاعى» بار «استانا» ۆەلوشاباندوزدارىن ميللياردتاعان تەڭگە, ميلليونداعىن دوللار شاشىپ, سپورتشى-لەگيونەرلەردى سىرتتان شاقىرعاندا ولار ءبىزدىڭ نامىسىمىزدى جىرتىپ, ۇشپاققا شىعارا الىپ ءجۇر مە؟ وزىمىزدە جوقتى شەتتەن شاقىرىپ, ەمەشەگىمىزدى ۇزگەندەگى ماقسات – تاعى دا «بىزدە مىناۋ دا بار» دەيتىن باياعى ماقتانگەرشىلىك. ءار وبلىستاعى فۋتبول كوماندالارىندا دا وزىندە جوق ويىنشىنى وزگەدەن شاقىرۋ ءسان بولىپ الدى. بۇل سالاعا دا وتە قارىمدى رەفورما كەرەك. ايتپەسە حالىقارالىق ۇلكەن جارىستارعا جەلپىنىپ بارىپ, جەلكەمىزدەن سۋ اعىپ قايتۋ ادەتكە اينالار.
– سپورت سالاسىن ءجىتى باقىلاپ جۇرەتىن سەكىلدىسىز.
– سپورت – ەل نامىسى, ودان ءتۇڭىلىپ جۇرگەن مەن عانا بولسام ءسوز باسقا...
تاعى ءبىر تولعاقتى ماسەلە – مەملەكەتتىك قازاق ءتىلىنىڭ جاي-كۇيىن دە ايتا كەتەيىن. ەلىمىزدە تۇراتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قازاق ءتىلىن بىلمەدىڭ دەپ وكپە ايتۋدىڭ جوسىعى جوق. سەبەبى بالا-شاعاسىمەن ورىسشالاپ سويلەۋدى ماقتان كورەتىن قازاعىمنىڭ ءوزى ازايماي تۇرعانى شىندىق. نەمەرەلەرىن ورىس مەكتەبىنە بەرگىزىپ, ولارمەن ورىسشا شۇلدىرلەسكەندەرىن مارتەبە كورەتىن قالالىق وقىمىستى اتا-اجەيلەر جەتىپ ارتىلادى. دەمەك, ءبىزدىڭ ۇلتتىق, رۋحىمىز ولگەن دەگەنگە اۋزىم بارمايدى, ءولىم اۋزىندا تۇر دەۋ كەرەك شىعار. قازاق ءتىلى قوعامدارىن اشىپ, قازاق ءتىلىن وقىتاتىن كۋرستار ۇيىمداستىرىلدى. وزگەسىن ايتپاعاندا, ەلىندە تۇراتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىن دە «گاپىرتىپ» قوياتىن وزبەك جۇرتى قانداي رۋحى مىقتى جۇرت ەدى.
قازاق تىلىنە ۇلت بولىپ ءۇيىرىلۋدىڭ از عانا جولى بار سياقتى. جاستارىمىزدىڭ قاي وقۋ ورنىنا بارسا دا قازاق تىلىنەن جازا بىلەتىنى, سويلەي بىلەتىنى جونىنەن ەمتيحان تاپسىرۋى كەرەك. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋدىڭ ەڭ باستى تالابى دا وسى بولسا, ەشقانداي كۋرستا وقىماي-اق كوبى «قازاق» بولىپ شىعار ەدى. كەڭسە اتاۋلى ءىس قاعازدارىن, پارلامەنتتىڭ زاڭ جوبالارىن قازاق تىلىندە دايىنداۋعا قول جەتكىزۋ شارت. وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باسقا ءبىر مەملەكەتتىڭ تىلىندە قويماي-قويماي جازىپ, سويلەۋى, مال قۇلاعى ساڭىراۋ, ۇيات-اق اڭگىمە.
– ءوز تاقىرىبىمىزعا قايتا ورالايىق. كەشەگى كەڭەس كەزىندەگى جازۋشى مەن بۇگىنگى جازۋشىنىڭ ايرماسى بار ما؟
– وقىرمانى جوق جازۋشى – جەتىم. بۇرىن 40-50 مىڭ دانامەن تارايتىن كىتاپ بىرەر ايدا ساتىلىپ كەتسە, قازىر 2 مىڭ دانامەن تارايتىن كىتاپ وتپەي, سورەدە جاتىپ الادى. سەبەبى قازىر وقىرمان كىتاپتى ۇمىتقان. بۇرىن جۇرت نازارى تەلەديدارعا اۋدى دەسەك, قازىر ەڭبەكتەگەن سابيدەن باستاپ, ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن ىزدەگەنىڭنىڭ ءبارىن تاۋىپ بەرەر, دۇنيەدەگى وسەك-اياڭدى ايتىپ بەرەر قالتا تەلەفونى دەيتىن عىلىمنىڭ «كەنجە تابىسى» شىعىپ, الەمدى جاۋلاپ الدى. ءبارىبىر ۋاقىتى كەلگەندە كىتاپ دەيتىن كيەلى قازىناعا قايتا مويىن بۇرار كۇننىڭ تۋارىنا سەنگىم كەلەدى.
– زامانداستارىڭىزدى ءجيى ەسكە الاسىز با؟ كىمدەردى ساعىناسىز؟
– سوناۋ 60-جىلدارى «لەنينشىل جاس» گازەتى تابىستىرىپ, اينىماستاي دوستارعا اينالدىرعان ورالحان بوكەي مارقۇم ازىلدەپ, «جەتى جەتىم» اتاندىرعان جىگىتتەردىڭ – كارىباي احمەتبەك, ورالحان بوكەي, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, سەرىك ءابدىرايىم, قۋانىشباي قۇرمانعاليدىڭ ءبارى دە سەبەپ-سىلتاۋلارىن تاۋىپ, باقيلىققا اتتانىپ كەتتى. قازىر ولاردىڭ مەرەيتويلارىندا ەستەلىك ايتىپ, حالقىنىڭ الدىنداعى سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن ەسكە سالىپ وتىرۋ ءۇشىن نۇرجەكەنىڭ بەكسۇلتانى ەكەۋمىز قالىپپىز. وعان دەيىن بالالىقتىڭ قىزىق-شىجىقتارىن بىرگە بولىسكەن ءارى تۋىس, ءارى جانىمىز بولەك دوستارىم مۇرات تۇسەن ۇلى مەن اسكەربەك مۇقاتاي ۇلى ەكەۋى دە كوزدەن كەتكەنمەن, كوڭىل تۇكپىرىنەن كەتپەستەي بولىپ ورنىققاندارىنا كوپ بولعان. ءبارىن ساعىنامىن, ءبارى دە تۇسىمە كىرەدى. اسىرەسە اقسەلەۋ-دوس ءوزى كەتە سالىسىمەن ايلاپ تۇسىمە كىرە بەرگەن سوڭ, قۇران باعىشتاپ, ءوزى ءتىرى كەزىندەگىدەي ء«اي, اقانتاي, مەنى دە شاقىرىپ ءجۇرسىڭ بە؟ تۇسىمە كىرە بەرگەنىڭدى توقتات! ازىرگە ول جاققا بارار ويىم جوق!» دەپ, «باتىرىپ, قاتتى ايتىپ» ەدىم. اقىلى بار ازامات قوي, قازىر ايلاپ-جىلداپ قانا تۇسكە كىرەدى.
– ەرتەگىدەگى قاسيەتتى قۇس كەلىپ, ء«بىر ارمانىڭدى ايت, ورىندايمىن» دەسە, قانداي ارمانىڭىزدى ايتار ەدىڭىز؟
– «ارمانسىز ادام بولمايدى» دەپ اندەتەمىز عوي. مەنىڭ ءومىرىم «جوسپارلاپ» قويعانداي ءوتىپ جاتىر. «كەتكەندەرىمدى» كەلتىرىپ بەر» دەي الماسپىن, ول قاسيەتتى قۇس شىنىندا ارمانىمدى ورىنداي السا, «جوعارىدا ايتقان دوستارىمدى ءبىر-اق كۇنگە ءتىرىلتىپ بەر, ماۋقىمدى باسايىن» دەر ەدىم.
– فولكنەر نوبەلدىك لەكتسيالارىندا جازۋدىڭ مۇراتى جونىندە: «ادامزاتتىڭ وتكەن تاريحىنداعى بار قازىنا – داڭق, سەس-ايبارىن قايتا وياتىپ, ادامنىڭ تىزە بۇكپەۋىنە قول ۇشىن بەرۋ» دەيدى. ءسىزدى قولعا قالام الۋعا يتەرمەلەگەن مۇرات قانداي؟
– جۋرناليستيكانىڭ قازانى ءبىراز پىسىرگەندەي. قازىر دە «ايتپاۋعا بولمايدى» دەيتىن ماسەلەلەرگە ماقالا جازىپ تۇرامىن. ال جازۋشىلىق دەيتىن شارۋادا قولعا قالام الۋداعى مۇرات – قاتارلاسىم ورالحان, اقسەلەۋلەردەن قالماي, ءوز مۇمكىندىگىمدى سىناپ كورۋدەن باستالدى دەسە بولار. بىلايشا ايتقاندا, «قوزعاۋشى كۇش» – جاقسى ماعىناسىنداعى شىعارماشىلىق باسەكە.
– الەم ادەبيەتىندە وتكەن عاسىردا لاتىن امەريكاسى جازۋشىلارى ماگيالىق رەاليزم باعىتىمەن ءدۇمپۋ جاساعانى بەلگىلى. قالاي ويلايسىز, كەلەسى ادەبي ءدۇمپۋ قاي ەلدە بولۋى مۇمكىن؟
– مەن «ماگيالىق رەاليزم», «سوتسرەاليزم», «مودەرنيزم», «پوستمودەرنيزم» دەگەندەردى كەلدى-كەتتى اعىمدار دەپ قابىلدايمىن. مەن ءۇشىن ناعىز رەاليزم – ادەبيەت ادام ءومىرىن نەمەسە بەلگىلى ءبىر وقيعانى اقيقاتپەن, شىنشىلدىقپەن جەتكىزە السا, سول رەاليستىك شىعارما. ەشقانداي ءدۇمپۋسىز-اق قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىرگى اياق الىسى ەشبىر ەلدىڭ ادەبيەتىنەن كەم ەمەس. تەك جارنامامىز جەتىسپەيدى. ايتپەسە نوبەل سىيلىعىنا لايىق تالاي شىعارمالار جازىلعان, جازىلادى دا.
– ءجيى وقيتىن اۆتورىڭىز؟
– جۇرت ءجيى ايتاتىن جاتتاندى جاۋاپ – اباي, اۋەزوۆ, مۇسىرەپوۆ. ءالى كۇنگە دەيىن ويعا ورالا بەرەتىن جيۋل ۆەرننىڭ قاتارلاستارى مەن نوبەلدىڭ لاۋرەاتتارىن, تاعى باسقا كلاسسيكتەردى اتاماي-اق قويايىن.
– وزىڭىزدەن كەيىنگى اقىن-جازۋشىلاردان كىمدەردى اتار ەدىڭىز؟
– جوعارىدا ايتقان ءوزىم «جاستار» دەپ ويلاعانمەن, وكشەمىزدى باسىپ كەلە جاتقان تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ, سماعۇل ەلۋباي, الىبەك اسقار, قۋاندىق تۇمەنباي, اسقار التاي, تۇرىسبەك ساۋكەتاي, نۇرجان قۋانتاي ۇلى, قۋانىش جيەنباي, جۇسىپبەك قورعاسبەك ت.ب. پروزاشىلار مەن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى, ۇلىقبەك ەسداۋلەت, يران-عايىپ, عالىم جايلىباي, باۋىرجان جاقىپ, سۆەتقالي نۇرجان, گۇلنار سالىقباي ت.ب. اقىنداردى بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدىڭ بەتكە ۇستارلارى دەۋگە بولار.
جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن وقۋعا مۇكىندىك بولا بەرمەيدى, تەك باسپاسوزدەگى شىعارمالارىن شولىپ وتىرامىن. تەڭىز سۋىنىڭ ءدامى ءبىر تامشىسىنان بىلىنەدى دەگەندەي جاس جازۋشىنىڭ ءبىر اڭگىمەسى, جاس اقىننىڭ تاۋىپ ايتىلعان بىرەر جول ولەڭى-اق ونىڭ اياق الىسىنان اقپار بەرىپ تۇرادى. ءوزى اقىن, ءوزى پروزاشى ابۋباكىر قايراننىڭ اڭگىمەلەرىندەگى قازاقى سالت-داستۇرلەردىڭ, ءتورت ت ۇلىك جايلى اتاۋلار مەن دەرەكتەردى كوپ بىلەتىنىنە, وقيعالاردى جۇپ-جۇمىر عىپ بەرە الاتىنىنا ءسۇيسىندىم. اسحات ءومىربايدىڭ «قارا قۇرت» اتتى اڭگىمەسىندەگى كوركەم ءتىلى, وقىرمانىن تەبىرەنتە الاتىنى بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەدى. جاس اقىن ءمولدىر ايتباي «قازاق ادەبيەتىندە» جاريالانعان «مەنىڭ كۇيىم» دەگەن ولەڭىن:
«جۇرەگى بار جىگىتتىڭ
ءبارى عاشىق,
الايدا ماعان ەمەس», –
دەپ اياقتايدى. قىز جۇرەگىنىڭ مۇڭىن بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى. نەمەسە اقجول تۇمەنبايدىڭ:
«كوزىمنەن ءۇمىت تامىپ,
تۇسكەنشە سۇيەمىن,
قۇدايمەن سولاي كەلىسكەم...», –
دەگەنى ناعىز اقىندىق ارىن, ەركەلىك ەكپىنىن اڭعارتادى. جاستاردىڭ جىرلارىندا مۇنداي ۇتىمدى جولدار جەتەرلىك.
– ومىردەن تۇيگەن ماڭىزدى تۇجىرىمدارىڭىزدىڭ ءبىرىن ايتا الاسىز با؟
– بۇل سۇراعىڭا ابايدىڭ: «سەنبە جۇرتقا تۇرسا دا قانشا ماقتاپ...» دەيتىن ولەڭىمەن جاۋاپ بەرگىم كەلەدى.
– جازۋشى رەتىندە بۇگىنگى بيىگىڭىزگە كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– تولمايدى دەسەم جالعان بولار ەدى. بەس رومان, ون شاقتى پوۆەست, قىرىقتان استام اڭگىمە, شەتەلدىك جازۋشىلاردىڭ بەس-التى كىتابىن اۋداردىم. ماسەلە ساندا ەمەس, ساپادا. ساپاسىن وقىرماندارىم ايتا جاتار, ايتىپ تا ءجۇر. شۇكىر, ءوزىم كوپ جىل قىزمەت ىستەگەن «اتامۇرا» باسپاسى تەگىن شىعارىپ بەرگەن بارلىق كىتاپتارىمنىڭ وقىرماندارى دا بار سياقتى. جۋىردا عانا ءبىراز شىعارمالارىم مەن تاڭداۋلى اڭگىمەلەرىمنىڭ ەكى تومدىعىن تاعى دا «اتامۇرا» باسپاسى جارىققا شىعاردى. وقىرمانى جوق كىتاپ – اسپانعا اتقان وق سياقتى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»
