اراسان سۋى ءتۇپسىز ەمەس

ءار ءىستىڭ ءوز جاناشىر ادامدارى بولادى. ورتاق ىسكە جانى كۇيىپ, كولدى قورىعان قىزعىشتاي شى­رىلداپ جۇرەدى. سارىاعاشتا اراسان سۋىن حالىققا ۇسىنىپ وتىرعان “كۋرورت-بارىس-2030” جشس پرەزيدەنتى ءمولدالى قولداسوۆ وسىنداي جان. ايگىلى اراسان سۋىمەن داڭقى قازاقستاننان اسقان سارىاعاش كۇنىنە مىڭ قاۋعا سالساڭ كەنەۋى كەتىلمەيتىن ءتۇپسىز تەڭىزدىڭ ۇستىندە وتىرعان جوق. سوناۋ سەكسەنىنشى-توقسانىنشى جىلدارى تاۋلىگىنە ءتورت مىڭ تەكشە مەتردەي سۋ الىنىپ كەلسە, ەندىگى پايدالانىپ وتىرعانى 3-4 ەسەگە ارتقان. “كۋرورت-بارىس” سەرىكتەستىگى بۇرىندارى قۇبىرىنان سەكونتىنە 5 تەكشە مەتردەن سۋ الىپ كەلسە, قازىر 1,7 ليتر عانا شىعادى. بۇل سۋدىڭ ۇشتەن ەكىسى جوعالعاندىعىن بايقات­قانداي. اراسان سۋىن جاۋاپ­سىز پايدالانۋ جالعاسا بەرسە ونداعان جىل­داردان سوڭ ماقتاۋلى كۋرورتتار جابىلىپ, الىپ عي­ماراتتارى مال قامايتىن قورا-قوپسىعا اينالۋى مۇمكىن. بۇل – مولدەكەڭنىڭ قاۋپى. الايدا, گيدرولوگ ماماندار ولاي دە­مەيدى. تەڭىز قۇرعاعان جوق, گاپ باس­قادا. سارىاعاش وزبەكستانمەن شەكتەس اۋدان. اراسان كولى ورتاق. سۋ باسسەيىنىنىڭ 70 پايىزى قازاق­ستان جاعىندا بولعانىمەن ۋاقى­تىن­دا قارجى شىعارىپ, بارلاۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزگەن, كۋرورت, پروفيلاكتيكالاردى كوبەيتىپ العان وزبەكستان جاعى كوبىرەك تۇ­تىنادى ەكەن. كەزىندە ءمان بەرىل­مەگەندىكتەن سۋ قۇبىر­لارىنىڭ اۋزىندا وتىرعان­دار جان القىمعا تايانعاندا عانا ەس جيعان سىڭايلارى بار. جاقىندا ولاردىڭ قاتىسۋىمەن القالى جيىن ءوتتى. ەكى ماسەلە قويىلدى. سۋ قۇبىرلارى بارلار سۋ قورىن بارلاۋ, ساراپتاۋ جۇمىس­تارى ءۇشىن ورتادان قارجى شى­عارۋى قاجەت. ۋاقىتىندا گيدرو­لوگ, گەولوگ ماماندار دايىنداۋعا قازاقستان­نىڭ موينى جار بەر­مەگەنگە ۇق­سايدى. بۇرىنعى كاسىبي ماماند­ار­دىڭ دەنى ومىردەن وتكەن, ءبىرازى باسقا مەملەكەتتەرگە قونىس اۋدار­عان. سوندىقتان وزبەك­ستاننىڭ وسى سالاداعى اتاقتى عالىمدارى بىرلەسە جۇمىس جاساۋعا شاقىرىلعان. بۇگىندە سارىاعاش اۋدانىندا 44 ۇڭعىما بار. ونىڭ 10-ىندا باس يە جوق. ياعني, اۋىل-اۋىلداردا كۇندىز-ءتۇنى سارىلداپ اعىپ تۇر. ماسەلەن, قاراقالپاق اۋىلىندا از عانا ءتۇتىن بار. تۇتىنىپ وتىرعان سۋى سەكون­تىنە 12 ليتر. ال, ۇلكەن كەڭ­شار­لارعا ۋاقىتىندا سەكونتىنە 5 ليتر سۋ مەيلىنشە جەتكەنىن ەسكەرسەك, ەسىل اراسان سۋ اياعى قۇردىم بول­عانى ەمەي نەمەنە؟! وشاقتى اۋىلى سەكونتىنە 10 ليتر سۋ الادى. مۇن­داي اۋىلداردان بارلاۋ, ساراپتاما جاساتۋ جۇ­مىستارى ءۇشىن اقشا الۋ مۇمكىن ەمەس, ورتاق قوجايىن جوق. تولەم تولەۋگە سيىرىنىڭ ۇمەسىنە قاراپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ جاعدايى دا جوق. وسىندايدان ارا­سان قۇدى­عىنان پايدا ايىرىپ وتىرعان اعايىنعا سالماق تۇسەدى. جانە از ەمەس. ءار قۇبىردىڭ بارلاۋ جۇ­مىستارىنا 25 مىڭ دوللار جۇم­سالادى. بۇل ءبىر مەزەتتىك جۇمىس. تولىق جاساتقاننان كەيىن 25-26 جىلعا دەيىن توقتاۋسىز پايدا­لانۋعا بولا بەرەتىندىگىن ەسەپتەسەك, كوپ تە اقشا ەمەس. اينالىپ كەلگەندە 44 قۇبىردىڭ 25-ءى تولەم تولەۋگە قابىلەتتى ەكەندىگى باي­قالدى. بىراق, ولاردىڭ دا داۋىسى بىركەلكى ەمەس. جيىندا “مەن قۇبىردان ايىنا 100 مىڭ تەڭگە تابامىن, بىرەۋ 1 ملن. تەڭگە تابادى. نەگە بىردەي ءتو­لە­ۋىمىز كەرەك” دەپ كەڭىردەك جىر­تىپ شىققاندار دا بولدى. “الەكس” جشس-ءىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سەرعازى قانات وزدەرىندەگى ەكى قۇبىر ءۇشىن 50 مىڭ دوللار قازىر تولەۋگە دايىن ەكەندىگىن ايتتى. “ەگەر تابىس تاپپايتىن بولسا­ڭىز­دار سكۆاجيناڭىزدى ۇكىمەتكە قاي­تارىپ بەرىڭىز” دەگەندى جانە ايتتى. ءاۋ باستا وسى ىستەلىپ جاتقان جۇمىستارعا كۇماندانىپ, بالكىم, پەندەشىلىگى دە تارتقان شىعار قۇ­بىر يەلەرىنىڭ ءبىرى وسى جۇمىس­تار­دى اتقارۋ ءۇشىن الماتىلىق فير­ماعا ءوتىنىش ايتقان ەكەن. “ما­قۇل” دەپتى. ء“ار قۇبىر ءۇشىن توعىز ميلليون تەڭ­­گەدەن تولە­سەڭىزدەر جاساپ بەرەمىز”. بۇل, ارينە, اسا قىمبات قىزمەتاقى. جيىن بارى­سىندا ءارى تارت پەن بەرى تارت باي­قالعانىمەن نەسىبەسىن اراسان سۋى­نان ايىرىپ وتىرعاندار كەلىستى. ال, ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, كەيىن تولەيمىن دەگەندەردىڭ قۋلىعى ىسكە اسپايدى. مينيس­ترلىككە ناقتى قۇجات وتكى­زىل­گەن­نەن كەيىن بارلاۋ جا­سات­پا­عاندارمەن كەلىسىم-شارت ۇزىلەدى. ويتكەنى, بۇل قىزمەتتى كەلىسىم-شارتتا كورسەتىل­گەندەي فيرمانىڭ ءوزى قارجىسىنا جاساتۋى كەرەك. گيدرولوگ نۇرمۇحامەت باي­زا­قوۆ­تى سوزگە تارتتىق. وڭتۇستىكتە وسى سالادا ونىڭ الدىنا تۇسەتىن مامان جوق بولعاندىقتان جاۋاپ­كەرشىلىكتىڭ ۇلكەن جۇگىن ارقالاپ وتىرعان ازامات “شىعاسىعا يەسى باسشى” بولعان­دىعىن ايتادى. اراسان سۋى قورىن قايتا ەسەپ­تەۋ ءالى شەشىلمەي كەلەدى. قايتا ەسەپتەۋ عىلىمي تۇرعىدا نەگىز­دە­لەدى. ەرتەڭگى ۇرپاققا قالدىراتىن مۇرانىڭ ينجەنەرلىك ەسەبى قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. بۇگىندەرى دالا جۇمىستارى تولىق جاسالعان, ەندىگىسى ناقتى عىلىمي تۇرعىدا جۇرگىزىلەدى. بايزاقوۆ سۋ قورى تۇگە­سىلىپ بارادى دەگ­ەنگە كەلىسپەيدى. ماسەلە, قۇبىر­دان ناسوسپەن سۋ تار­تىپ وتىرعان يەلەرىنىڭ بىلىك­سىزدىگىندە. سارىاعاشتا العاشقى بۇرعىلاۋ 1947 جىلى باستالىپتى. ودان كەيىن 1950-70 جىلدارى بۇرعى­لانعان. دۇرىس پايدالانباۋ اسەرى­نەن جەر استى سۋى كوتەرىلگەندە قۇم پايدا بولادى, سۋ سورعىنىڭ شلان­گا­لا­رى­نىڭ قاپتالدارىنا بەرىش بولىپ قاتىپ قالادى. مامان جوق بول­عان­نان كەيىن سۋ تاۋسىلۋعا اينالدى دەگەن ويباي­دىڭ شىعۋ توركىنى وسى. قۇبىرلاردىڭ ءوزى بارلاۋ جانە پايدالانۋ دەپ بولىنەدى. شيپاجاي بارلاۋ كەزىندە قازىلعان قۇبىردى پايدالانىپ وتىر ەكەن. نەگىزگىسىنە تاپسىرىس بەرمەگەن. ال, اراسان سۋىنىڭ ەسەپسىز پايدالانىلىپ جاتقانى جۇرەك اۋىرتاتىن جاعداي. ماسەلەن, سەكونتىنە 128-129 تەكشە مەتر سۋ الاتىن بولسا, سونىڭ 15-20 پايىزى عانا كادەگە اسادى دا, قال­عانى بوسقا اعادى. گيدرولوگ جەر اس­تىنان قايناپ شىعاتىن سۋدى ىسى­راپ قىلماي ءتۇرلى ماقساتتارعا جۇم­ساۋدىڭ ءجونىن ايتادى. ءۇي جىلىت, جىلى­جايعا پايدالان. سۋ قورى مول بولسا بالىق وسىرەتىن بوگەت جاسا. سارىاعاش سۋى – قاسيەتتى سۋ. اسحانالىق. ۇنەمى ىشۋگە بولادى. ماكروكومپونەنتتى. قۇرامىندا گيدروكوربونات, حلوريد, سۋلفات بار. مينەرالى جاعىنان ناتري, كالي, كالتسي, ماگني بار. ياعني, ءبىر ليتر سۋعا جارتى اس قاسىق سودا جانە ءبىر شوكىم تۇز سالعان سياقتى. مولشەرى وسىنداي. سارىاعاشتا 18-20 مەتردەن سۋ شىعا بەرەدى. بۇل –تۇز­دى سۋ, اجەتكە جارامايدى. ال, ارا­سان سۋىنىڭ تەرەڭدىگى 1 مىڭ مەتر­دەن ءارى باستالادى. جەر استى­نان قايناپ شىعىپ جاتقان ارا­ساندى التىننان ارتىق دەيتىنى وسى. بايزاقوۆ ء“بىزدىڭ قازاققا اۋى­لى­­نىڭ ىرگەسىنەن اساۋ وزەن ار­قىراپ اعىپ جاتسا دا سۋ جەتپەيدى” دەپ ەدى. قۇرساي ەلدى مەكەنىنە كەل­گەندە وسىعان كوزىمىز جەتتى. اراسان قۇبىرىنان اقتارىلعان سۋدا توقتاۋ جوق, جىڭىشكە جىلعا تاۋىپ دالاعا اعىپ جاتىر. شاعىن اۋىل. ەسەك اربامەن كەلگەن بالالار بوشكەمەن سۋ اكەتىپ بارادى. اۋىلدىڭ مالى وسى جەردەن سۋ ىشەدى. وبلىستا “تازا سۋ” باعدارلاماسى ءجۇرىپ جاتىر. ءار ءۇي ءبىر-ءبىر قويىن قيسا, ءار ۇيگە قۇبىر تارتىپ, ءار وتباسى راحات­تانىپ وتىرار ەدى. بەس-التى مالىن ورىسكە ايداپ سالىپ, اۋىلعا سىرتتان بوتەن كىسىلەر كەلسە تاياعىن بەلىنە قىس­تىرىپ “نە اڭگىمە ايتار ەكەن” دەپ بۇكشەڭدەپ جەتەر قاريالار باسقا ءوڭىردىڭ ادامدارى ءبىر كەسەسىن ىشسە ءزامزام سۋىن ىشكەندەي راحاتتانىپ قالاتىن اراسانعا وبال جاسادىق-اۋ دەگەندى ويلامايدى. “كەدەيدىڭ كۇنى كى­جى­نۋ­مەن وتەدى” دەگەندەي, قۇنى التىن­نان ارتىق سۋدىڭ قادىرىن بىلمەگەن وسىلاي بولار. تاعى دا بىرەر اۋىلعا, قۇبىر ۇستاپ وتىرعاندارعا جولىمىز ءتۇستى. ءبىرى مونشا اشقان, ءبىرى دارىگەرى جوق بولسا دا قوناق ءۇي سالىپ, ۆانناعا كىسى قابىلداپ جاتىر. قۇدايدىڭ قازاققا كەلگەندە پەيىلى كەڭ. قۇنتتاي الماي وتىرعان ءوزىمىز. اراسان سۋلارى تەك سارى­اعاشتا عانا ەمەس, ماقتاارال, ارىس, تۇركىستان, بايدىبەك, ور­دا­باسى اۋداندارىندا دا بار. كوبىسى مونشا اشىپ, سودان تۇسكەن اقشاعا قاناعات ەتىپ وتىر. نەمىس پەن ەۆرەي ۇلتى­نىڭ قولىنا تيسە وسى اراساننىڭ سۋىن التىن بۇلاققا اينالدىرىپ ءجى­بەرەر ەدى. سۋدىڭ ورنى تولادى دەپ ءدات­كە قۋات ەتكەنىمىزبەن اراسان ءتۇپسىز كول ەمەس. باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سارىاعاش اۋدانى.