ءبىز ات باسىن تىرەگەن ءۇي «جومارت جۇرەك» سىيلىعىنىڭ يەگەرى, وسى وڭىردەگى بىرنەشە اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە ارالاسىپ, ۇنەمى قولۇشىن سوزىپ جۇرەتىن قولى اشىق ازامات ساعادات داۋعاريننىڭ شاڭىراعى ەكەن. قورا-جايىنىڭ اۋماعى ات شاپتىرىم. ماڭايىنا مايا-مايا ءشوپ ءۇيىپ تاستاپتى. ودان ارىرەكتە نەشە ءتۇرلى اگرەگات, اۋىر تەحنيكا قاڭتارۋلى تۇر. ەسىك الدىندا جۇرگەن كەلىنشەككە ءجونىمىزدى ايتىپ ەدىك, «كىرىڭىزدەر, ۇيدە ۇلكەن كىسى بار», دەدى. قازانى وتتان تۇسپەيتىن بەرەكەلى ءۇي ەكەنى كورىنىپ تۇر.
ساعادات قىرداعى مالشىلارعا كەتىپتى. ۇيدە اناسى جۇمابيكە سالىققىزى وتىر ەكەن. امانداسىپ, جايعاسىپ بولعان سوڭ, اڭگىمە باستالىپ كەتتى.
– بۇل اۋىلدا بۇرىن 2-3 قاتار كوشە, مال بورداقىلاۋ الاڭى, كىرپىش زاۋىتى, 3-4 مىڭداي قوي بولعان. كەيىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبارى كوشىپ كەتتى. قازىر مۇندا تەك كورشى اۋىلداردان كەلگەندەر عانا قالدى. قازىر سەگىز ءۇيدىڭ تورتەۋى شارۋاشىلىق ۇستايدى. ءوزىم – وسى اۋىلدىڭ اماندىعىن تىلەپ وتىرعان اداممىن. جولداسىم 1991 جىلى جول اپاتىنان قايتتى, 18 جىل-اق وتاسىپپىز. ءوزىم 37-دەمىن, ۇلكەنىم 17 جاستا, كەنجەم بەس ايلىق – قۇداي بەرگەن التى بالام مەن قارتايعان ەنەمدى قۇشاقتاپ جەسىر قالدىم. تالاي تاۋقىمەتتى باستان كەشىردىك, قاراعىم. بالالارىمدى جەتكىزەم دەپ ءجۇرىپ قانشاما جىل بويى كۇندىز كۇلكى, ءتۇن ۇيقى كورمەدىم. مىناۋ توسكەيدى ىرىسقا تولتىرعان قالىڭ مال وڭايلىقپەن بىتكەن جوق, تىنىمسىز ەڭبەك پەن بىرلىك-ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا كەلگەن دۇنيە, – دەيدى جۇمابيكە اپاي.
ەرتەڭگى كۇننىڭ قانداي بولارىن بولجاپ بىلمەيتىن قيىن كەزەڭنىڭ جوقشىلىعى جۇمابيكە سالىققىزىن 1997 جىلى شيەتتەي التى بالاسى مەن سەكسەن جاستاعى ەنەسىن الىپ ارقالىققا كوشۋگە ءماجبۇر ەتەدى. بالالارىنىڭ ءبىر جىلدىق جاردەماقىسىن جيناپ, وعان تاپقان-تايانعانىن قوسىپ, 106 مىڭ تەڭگەگە پاتەر ساتىپ الادى. سول جىلى ۇلكەن قىزى مەديتسينالىق ينستيتۋتقا ءتۇستى. جەڭىسبەگى 7-سىنىپقا, ساعاداتى 5-سىنىپقا, كەنجەسى باعدات 1-سىنىپقا باردى. ءوزى بازارعا شىعىپ, كوكونىس, جەمىس-جيدەك ساتتى. بازاردان شىعا سالا, اۋلا سىپىرىپ, ەدەن جۋدى. كەيىن شىنى قابىلداۋعا كوشىپ, ءتۇن اۋعانشا بوتەلكە جۋدى. ىڭعايلى ورىن تابىلماي, كوپقاباتتى ءۇيدىڭ ءتورتىنشى قاباتىندا, بىرەۋدىڭ اۋلاسىندا بوتەلكە قابىلداعان كۇندەرى بولدى.
– سودان كۋحارچۋك دەگەن ۋكراين ۇلتىنىڭ وكىلى بار ەدى. بالالار دياديا-دياديا دەپ جۇرەتىن. سول كىسى ءبىزدى كوپتەن بەرى سىرتتاي كورىپ جۇرەدى ەكەن. سەندەردىڭ ەڭبەكقورلىقتارىڭ ۇنايدى دەپ ءوزىمىز تۇراتىن ءۇيدىڭ جەرتولەسىنەن ەكى بولمە بەرىپ: «تاڭەرتەڭ اشىپ, كەشكە جاۋىپ, وسى ماڭايدىڭ تازالىعىنا يە بولىڭدار. كوك تيىن اقشا تولەمەيسىڭدەر» دەدى. ءبىز بالەن جىل سول جەرتولەدە بوتەلكەنىڭ 35 ءتۇرىن قابىلدادىق. كۋحارچۋك ەشكىمگە كوك تيىن اقشا تولەتكەن جوق. ءبىز دە وزىمىزگە ارتىلعان سەنىمنەن شىعىپ, جەرتولەنىڭ ءىشى-سىرتىن جىلىنا ەكى رەت اقتاپ, تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ تازا ۇستاپ وتىردىق. سوندا وزىمدە اقشا جوق. بازارداعى تانىس كەلىنشەكتەردىڭ بىرىنە بارام دا, تاۋارعا قاشان كەتەتىنىن سۇرايمىن. 10 كۇننەن كەيىن دەسە, ەندەشە سەن ماعان توعىز كۇنگە قارىزعا اقشا بەرە تۇر, ءدال توعىزىنشى كۇنى جەتكىزىپ اكەلىپ بەرەمىن دەيمىن. ول اقشاعا بوتەلكە قابىلدايمىن. الگى اقشانى توعىز كۇننەن كەيىن تابا الماسام, شىراعىم دەپ بارىپ تاعى ءبىر كەلىنشەكتەن قارىز الامىن. ءسويتىپ, قارىزدى قارىزبەن جاپقان كۇندەر بولدى, – دەيدى بەينەتكەش انا.
ءىسى ىلگەرىلەپ, ءبىراز تابىس تۇسە باستاعان 2003 جىلى جۇمابيكە سالىققىزى بالالارىنا «موسكۆيچ» ساتىپ الادى. سول كولىككە ءمىنىپ ەندى ماڭايداعى اۋىلداردان شىنى جيناۋعا كوشەدى. ارقالىقتىڭ اينالاسىنداعى اۋىلداردىڭ ءبىرىن قالدىرماي ارالايدى. قازاقى اۋىلعا بارسا, ماشيناسى تولماي قالادى. ورىس اۋىلىنا بارسا, كولىككە بوتەلكە سىيماي قالا بەرگەن سوڭ, وسىعان سەنۋگە بولادى-اۋ دەگەن كىسىلەرگە اقشا تاستاپ كەتەتىن بولدى. وسىلايشا, ءار اۋىلدان كىشىگىرىم قابىلداۋ ورىندارىن اشىپ تاستادى. ول جەردەگىلەر شىنىنى ەكى تەڭگەدەن قابىلداسا, جۇمابيكە اپاي ودان ءۇش تەڭگەدەن ساتىپ الىپ وتىردى.
– ساعاداتتىڭ ەڭبەككە دەگەن قابىلەتى, ءىستىڭ كوزىن تابا بىلەتىنى, الداعىنى ويلايتىن العىرلىعى سول كەزدەن-اق بايقالدى. ءبىر كۇنى «موسكۆيچ» الايىق دەيدى. «بالام-اۋ, ونى قايتەسىڭ, سەن كولىك جۇرگىزە المايسىڭ, قۇداي بەتىن ءارى قىلسىن, ەرتەڭ جولدا بىردەڭەگە ۇشىراپ قالساڭ, وسى كۇنىمىزگە زار بولىپ قالمايمىز با؟» دەگەنمىن. سوندا ماعان ساعاداتتىڭ: «اناشىم, ءسىز كىشكەنتاي كەزىڭىزدە ۇستىڭىزدەگى كۇرتەنى كيۋدى ءبىلدىڭىز بە؟ اجەم كيگىزىپ كورسەتكەننەن كەيىن عانا بارىپ ۇيرەنگەن جوقسىز با؟ كولىك تە سول سياقتى. جۇرت جۇرگىزىپ ءجۇر عوي, مەن دە ۇيرەنبەيمىن بە؟» دەگەنى ەسىمنەن كەتپەيدى. ودان كەيىن «ۋاز» ساتىپ الدىق. ءبىر قاپقا 60 بوتەلكە, «ۋازعا» 80 قاپ كەتەدى. وزىمىزگە وتىراتىن ورىن دا قالماي قالادى. قاسىمدا ەكى بالا – جەڭىسبەك پەن ساعادات بار – 30-40-پەن اقىرىن ءىلبىپ وتىرىپ جەتەمىز ايتەۋىر. قوستانايعا, استاناعا ايىنا ءتورت «كاماز» شىنى جىبەرەمىز. قاي جەردە قىمبات قابىلدايدى, سول جاققا جونەلتەمىز. ەكى بالامنان قالماي, ءوزىم بارىپ ءجۇردىم. ول كەزدە زاڭ ءالسىز بولدى عوي. بىرەۋ-مىرەۋ بالاسىنىپ, باسىنا ما دەپ قورقامىن. اۋىل-اۋىلدى ارالاپ بوتەلكە جيناۋعا دا بالالاردى جالعىز جىبەرگەن ەمەسپىن. ۇساق-تۇيەك بۇزىقتاردى ايتپاعاندا, ۋچاسكەلىك ميليتسيانىڭ ءوزى ءار جەرىڭنەن كەمشىلىك تاۋىپ جۇمىس ىستەتپەيتىن. بەنزينگە اقشا تاستاپ كەت دەيدى. ولاردىكى دە كۇنكورىستىڭ قامى. ال ماعان باتا المايدى. اينالايىندار-اۋ, ءبىز بايلىققا ەمەس, نانعا جۇرگەن ادامبىز دەيمىن. سالىق قىزمەتكەرلەرى جەكە كاسىبىڭدى اشپادىڭ دەپ ايىپپۇل دا سالدى. ەلدە 5-6 بالامەن جەسىر قالعان جالعىز مەن ەمەسپىن. تىلەنىپ كەلسەم, كوپ بولسا, كومەگىم وسى دەپ ءبىر قاپ ۇن بەرەرسىزدەر. ول ۇن تاۋسىلسا, كىمگە قول جايىپ بارامىن؟ مەن سول بالالار ءوز نانىن ءوز ماڭداي تەرىمەن ەڭبەكتەنىپ تاۋىپ جەسىن دەپ جۇرگەن اداممىن دەيمىن. سالىق قۋدالاسا دا, بولمادىم. تاڭعى ۇشكە دەيىن بوتەلكە جۋىپ, تورتتە شىنى جيناپ قايتۋعا شىعىپ كەتكەن كۇندەرىم بولدى. ويتكەنى بالالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇيلەنىپ جاتتى. ۇيدە ەنەم بولدى, ءوزىم تاڭعى تورتتە كەتىپ جۇرگەن اداممىن. مەزگىلىمەن شايىن قايناتىپ بەرە الماعان سوڭ, كەلىن العانشا, كۇتۋشى ۇستاۋعا تۋرا كەلدى. قازىر سونىڭ ءبارى ەرتەگى سياقتى. بارىنە قالاي ۇلگەردىم ەكەن دەپ تە ويلاپ قويامىن, – دەيدى جۇمابيكە سالىققىزى.
2008 جىلدان باستاپ ساعادات, جەڭىسبەك باستاعان بالالارى اناسىنا مال شارۋاشىلىعىن قولعا الايىق, مال باعامىن, كوبەيتەمىن دەگەن ادامعا مەملەكەت قولداۋ كورسەتىپ جاتىر دەپ قولقا سالا باستادى. جۇمابيكە انا: «بالالارىم-اۋ, سەندەردى وسى قالاعا مالمەن مال قىلمايىن, كوزدەرىن اشىپ وقىتايىن, ءبىلىم الىپ قىزمەت ەتسىن دەپ الىپ كەلگەن جوقپىن با؟» دەپ ءۇش جىلعا دەيىن رۇقسات بەرمەي ءجۇردى. الايدا ساعاداتى «اناشىم, ويلاندىڭ با, اناشىم, كەلىسىم-باتاڭدى بەرشى. مالدى پۋلتپەن باعىپ جاتقاندار بار ەكەن» دەپ كۇن سايىن قيىلىپ سۇراي بەرگەن.
اقىرى كوپتى كورگەن انا ۇلىنا: «بالام, مال باعام دەسەڭدەر, باعىڭدار. بىراق ءبارىڭ بىرگە بارىڭدار. پۋلتپەن باعىپ جاتىر دەگەنىڭ – جاي ءسوز. مال باعام دەگەنىڭ – ايتۋعا وڭاي بولعانمەن, اۋىرتپالىق-بەينەتى قاتار جۇرەتىن قيىن شارۋا. مالعا بارعان ادام كۇرزى ەتىك كيىپ, مالدىڭ سوڭىندا ءجۇرۋى كەرەك. ساۋىپ, ءونىمىن الۋى كەرەك. ءسال ءوسىرىپ, باس سالىپ ساتا بەرگەننەن ەش پايدا بولمايدى. سوندىقتان ونىڭ ءسۇتىن وڭدەپ, ءونىمىن الا ءبىل» دەپ, كونگەن سىڭاي تانىتقان. كەلىندەرىن دە جەكە جيناپ الىپ, ۇشەۋىڭ دە كۇيەۋلەرىڭدى كوندىرىڭدەر, مالعا بارمايتىن قىلىڭدار. ال باردىڭدار ەكەن, كوزدەرىڭنەن جاس اعىپ اۋىر بەينەتتەن قاشۋشى بولماڭدار. بارساڭدار, قيىندىقتى كوتەرەمىن, توزەمىن دەپ بارىڭدار دەپ توتە تالاپ قويعان. كەلىندەرى كوندى. بۇرىن بيە كورمەگەن ورتانشى كەلىنى قازىر جازداي بيە ساۋىپ, قىمىز ساتۋدى كاسىپ ەتىپ الدى.
جۇمابيكە انا كەيىن ەندى وسى بالالارىمنىڭ باس-باسىنا شارۋاشىلىعى بولسا ەكەن دەپ ارماندادى. ول ارمانى دا ورىندالدى. بۇگىندە ۇلدىڭ ۇلكەنى – جەڭىسبەگى ارقالىقتا جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. مارحابات – مەحانيزاتور, بىلتىردان بەرى جەر الىپ, «اگروسايات» دەگەن شارۋاشىلىق اشىپ, ەگىن ءوسىرىپ جاتىر. ساعاداتى بولسا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ ءجۇر. ول باسقاراتىن «كاۋسار» شارۋا قوجالىعى ون شاقتى ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىر. جالدامانىڭ بويىندا جەكە شابىندىعى بار. بۇل جاقتا جايىلىم كەڭ. امانگەلدىنىڭ ماڭايىندا مالىن جاز جايلاۋعا جىبەرىپ, قىس قىستاۋعا قوندىرىپ, جەر كۇتىمىنە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ساناۋلى فەرمەردىڭ ءبىرى دە وسى – ساعادات. ۇنەمى اۋىل-ايماققا قارايلاسىپ, ەلدىڭ جوعىن بار ەتۋگە دايىن تۇراتىن جومارتتىعى دا جۇرتقا ءمالىم.
ءسات اۋىلى قارايتىن قاراسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى عاسىرسەيىت تەمىرحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ساعادات سايلاۋبەك ۇلى بىلتىر قاراسۋ اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىنە 8 ملن تەڭگەگە اركا ورناتىپ بەرىپتى. مەرەكەلىك ءىس-شارالارعا ۇزبەي اتسالىسىپ, مەكتەپكە دە قولۇشىن سوزىپ, كومەك بەرىپ تۇرادى. قاراسۋدا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن سالىنعان جاڭا مەشىت ءبىراز ۋاقىت بوس تۇرىپ قالعان ەكەن. تاياۋدا ساعادات جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتاردىڭ باسىن قوسىپ, ۇيىمداستىرىپ, ونى 100 ادامدىق اسحانا ەتىپ, ىدىس-اياعى مەن كەرەك جيھازدارىن تۇگەندەپ بەرگەن ەكەن.
– انامىز كىشكەنتايىمىزدان باعىپ-قاعىپ, ەڭبەككە باۋلىپ وسى كۇنگە جەتكىزدى. قازىرگە دەيىن شارۋاشىلىق جايىن اناممەن اقىلداسىپ شەشىپ وتىرامىن. 37 جاسىندا جەسىر قالعان كەلىنىنە اجەمىز دە رازى بولىپ, باتاسىن بەرىپ كەتتى. اجەم 107 جاسقا كەلىپ قايتىس بولدى. 2012 جىلى انامىزدىڭ رۇقساتىمەن «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا ءبىر باس اسىل تۇقىمدى بۇقا, 24 باس سيىر الىپ, وسى اۋىلعا كوشىپ كەلىپ ەدىك. سودان بەرى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسامىز. قولداعى بار مالدى ساتىپ, كەيىنگى جىلدارى ەتتى ءارى اسىل تۇقىمدى گەرەفورد سيىرىن كوبەيتىپ جاتىرمىز. بۇرىنعىداي كوزبەن ساۋدالاسۋ جوق, قازىر مالدى تارازىعا سالىپ ولشەپ الاتىن بولدى عوي. گەرەفورد تۇقىمى سالماقتى كەلەدى, ەڭبەك وتەلەدى. ءبىر جاسار بۇقاشىقتاردى قارابالىقتاعى «تەررا» شارۋاشىلىعىنا, قامىستى اۋدانىنداعى «التىنسارين» سەرىكتەستىگىنىڭ بورداقىلاۋ الاڭىنا وتكىزىپ وتىرامىز, – دەيدى «كاۋسار» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ساعادات سايلاۋبەك ۇلى.
توسكەيدى ءتورت ت ۇلىك مالعا تولتىرىپ وتىرعان «كاۋسار» شارۋا قوجالىعى سەكىلدى شارۋاشىلىقتاردىڭ تەز ەڭسە تىكتەپ كەتۋىنە مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ باعدارلامالارى دا سەبەپشى. ساعادات ءار باعدارلامانى ءتيىمدى پايدالانىپ, وزىنە تيەسىلى سۋبسيديالاردىڭ ءبارىن الىپ وتىر. مىسالى, فەرمەر «قازاگروقارجىدان» 3 تراكتور العان. «قارجىلاي قولداۋ قورىنان» جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, وعان 224 قوي ساتىپ العان. قازىر ول قوي 600-گە جەتتى.
– ءبىر قىزىم – استانادا دارىگەر, ەكىنشىسى – ارقالىقتا مۇعالىم. ۇلدارىم جامان ادەتتەن اۋلاق بولىپ, تاربيەمە كوندى. ەڭبەككە عانا ارقا سۇيەدى. مەنىڭ بار باقىتىم – سول. بۇگىندە ءتورت كەلىنىم, 20-نىڭ سىرتىندا نەمەرەم بار. اللاعا تاۋبە, رازىمىن! بالالارىما دا ۇنەمى: «مەن جەتەكتەدىم, سەندەر جەتەككە ەردىڭدەر دەپ العىس باتامدى بەرىپ وتىرامىن, – دەيدى ارمانى ورىندالعان انا.
قوستاناي وبلىسى
