كومىردەن – گازعا: الماتى اۋاسىنا كەرى اسەر ازايادى: جەو كوگىلدىر وتىنعا كوشىرىلە باستادى

جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى, كومىرمەن جىلىتىلاتىن جەكە سەكتور, اۆتوكولىك, سونداي-اق ءتيىس­تى نورمالاردى ەسكەرمەي سالى­نىپ, جەلدىڭ تابيعي اينالىمىن بو­گەي­تىن قۇرىلىس ‒ قالا اۋاسىنىڭ لاس­تانۋىنا, سايكەسىنشە, تۇرعىن­دار دەنساۋلىعىنىڭ سىر بەرۋىنە اكە­لە­تىن بۇلتارتپاس فاكتورلار ەكەنى ايقىن. جىل سايىن اتموسفەراعا شامامەن 125 مىڭ توننا لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارى تارايدى. قورشاعان ورتاعا اۆتوكولىكتىڭ ‒ 55%, قالالىق جەو مەن ونەر­كا­سىپتىك كاسىپورىنداردىڭ ‒ 35%, سونداي-اق گازداندىرىلماعان جەكە ۇيلەردىڭ ‒ 10% كەرى اسەرى تىركەلگەن. وسىنىڭ ءبارى قالانىڭ تازا اۋامەن تىنىستاۋىنا بارىنشا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. اتمو­س­­فە­رالىق اۋاداعى (كولىكتەن, قا­زان­­دىقتاردان, جەو-دان جانە باس­قا كاسىپورىنداردان) NO2 ازوت ديوك­سيدىنىڭ مولشەرى شەكتى رۇق­سات ەتىلگەن كونتسەنتراتسيادان ەكى ەسە ارتىق. اۋا لاستانۋىنىڭ  اسقىنىپ كەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ جانە جەكە سەكتوردىڭ ك ۇلى كوپ كومىردى جاعۋى. جىل سايىن جىلىتۋ ماۋ­سىمىندا 2-جەو شامامەن 1,5 ملن توننا كومىر جاعىپ, 660 مىڭ توننا كۇل شىعارادى. ەندەشە, اسەم الماتى قويۋ تۇمشاعا بوك­پە­ۋى ءۇشىن ەكولوگيالىق جاع­داي­دى ساۋىقتىرۋعا, ءتۇرلى سالا­­دا تاۋە­كەل­دەردى ازايتۋعا ار­­نال­عان  بايسالدى كوزقاراس, اقىل­­عا قو­نىمدى ءىس-قيمىل قا­جەت. وسى­عان بايلانىس­تى 2030 جىلعا دە­يىن ونەركاسىپتىك جانە جەكە سەك­تور­لار­عا گاز تارتۋ كوز­دە­لىپ, ءتيىستى جوبا قالانى دامىتۋ باع­دار­لاماسىندا جانە الماتى­نىڭ جا­ڭارتىلعان باس جوسپارىندا بەكى­تىلگەن.

الماتىنىڭ جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا قاجەتتىلىگىن ءىرى ءۇش جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى قامتاماسىز ەتە­تىنى بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا بار­لىق ءۇش ستانسادا جاڭعىرتۋ جانە گازعا كوشىرۋ جۇمىستارى قار­قىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. اتاپ وتسەك, جال­پى قۋاتى 225 مۆت-قا دەيىن بۋ-گاز قوندىرعىلارىن ورناتۋمەن ستانسانى كەڭەيتۋدى كوزدەيتىن 1-جەو جوباسى 2025-2028 جىلدارى ىسكە اسىرىلادى. 2-جەو-دا قۋاتى 557 مۆت-قا جەتەتىن بۋ-گاز قوندىرعىسى بازاسىندا قورشاعان ور­تاعا اسەردى بارىنشا ازايتا وتىرىپ, ستانسانى جاڭعىرتۋ جانە جاڭا ستانسا سالۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ال 3-جەو جوباسى بويىنشا جالپى قۋاتى 545 مۆت بۋ-گاز قوندىرعىلارىن ورناتۋمەن ستانسانى كەڭەيتۋ جوسپارلانعان.

بۇگىندە الماتى 2-جەو بەلگى­لەن­گەن ەلەكتر قۋاتى 510 مۆت جانە جىلۋ قۋاتى 1411 گكال/ساع بىرىك­تىرىلگەن ءوندىرۋ بويىنشا ەلى­مىزدەگى ەڭ ءىرى جىلۋ ستانساسى سانالادى. ستانسا ورتالىق­تان­دى­رىلعان جىلۋمەن جابدىقتاۋ ايماعى جىلۋىنىڭ شامامەن 70 پايىزىن جانە الماتى ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ 50 پايىزىن قام­تا­­ما­سىز ەتەدى بارلىق جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى «الماتى ەلەكتر ستان­تسيالارى» اق-عا تيەسىلى. ال­ما­تى جەو جاڭعىرتۋ جوباسىن «سا­مۇ­رىق-ەنەرگو» اق جۇرگىزسە, گاز ينفراقۇرىلىمىن سالۋمەن «QazaqGaz» كومپانياسى جۇيەلى تۇردە اينالىسادى. ايتۋلى جوبا قا­لا­داعى جانە قالا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە اۋانىڭ لاستان­ۋ­ىن ازايتۋ ارقىلى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا, ەنەرگيا تاپشىلىعىن جويۋعا باعىتتالعان. ءسويتىپ, شىعارىندىلاردىڭ اينا­لا­عا كەرى اسەرىن ازايتۋ ماق­سا­تىندا ەكىباستۇز كومىرىمەن جانە مازۋتپەن جۇمىس ىستەيتىن جەو-2, جەو-3 كەزەڭ-كەزەڭىمەن گازعا اۋىستىرىلادى. الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسقار ءامريننىڭ اي­تۋىنشا, تابيعي گازعا كوشۋ 2026 جىلعا قاراي لاستاۋشى زات شىعارىندىلارىنىڭ كولەمىن جىلىنا قازىرگى 37 مىڭ توننادان 3 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. گاز بەرۋدىڭ قو­سىمشا كوزى ەنەرگەتيكالىق قا­ۋىپ­سىزدىكتى ساقتاۋعا جانە الما­تى وبلىسى بويىنشا, ونىڭ ىشىندە جەو-2 جانە جەو-3 گازداندىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, الماتى ەنەرگوكەشەنى ءۇشىن گازدى سەنىمدى جانە ۇزدىكسىز تاسىمالداۋعا با­عىت­تالادى. ناتي­جە­سىندە, جالپىالەمدىك ستان­دارت دەڭگەيىندە جەتكىلىكتى تازا اۋانى قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزىلمەك. 

«سامۇرىق-ەنەرگو» اق-نىڭ 2017 جىلى الماتىداعى ەڭ كونە 1-جەو-نى  ەكولوگيالىق تازا وتىن­عا اۋىستىرۋى قورشاعان ور­تا­عا زياندى شىعارىندىلار كولە­مىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە ىقپال ەتتى. مىسالى, 2013 جىلى اتموسفەراعا زياندى زاتتار شىعا­رىن­دىلارىنىڭ كولەمى 3 مىڭ توننا بولسا, 2019 جىلعا قاراي كورسەتكىش 0,8-گە دەيىن ازايعان. بۇل رەتتە جەو-دا ەلەكتر ەنەرگياسى مەن جىلۋ ءوندىرۋ ءۇشىن كومىردىڭ جانۋى كەزىندە پايدا بولعان كۇل-قوج قالدىقتارىن جويۋعا مۇمكىندىك تۋدى. «الەس» اق دە­رەگىنە قاراعاندا, گاز تارىزدەس وتىن­عا كوشۋ كەزىندە ونى پايدالانۋ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا قول جەت­كىزىلدى. سونىمەن بىرگە تابيعي گازعا كوشۋمەن قازاندىقتاردىڭ جۇ­مى­سىنداعى تەحنولوگيالىق اۋىت­قۋ­شىلىقتار دا ازايدى.

سونىمەن ءبىرىنشى كەزەڭگە ءبىر اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى جانە «الماتى-بايسەركە-تالعار» مەن «قازاقستان-قىتاي» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارىن بىرىكتىرەتىن ءتىر-04 جالعاستىرعىش قۇبىرى گاز ەسەپتەۋ ستانساسىمەن كىردى. باتىس جىلۋ كەشەنى اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسىنا (اگتس) جوندەۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلدى. «مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «QazaqGaz» الماتى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن گاز ينفرا­قۇرىلىمىنا اۋىستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتاپ وتىر. بۇدان بولەك, ءبىز  جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن گازعا كوشىرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە ءوتۋ ءۇشىن «الماتى-باي­سەركە-تالعار» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى جەلىسىن سالۋدى باستادىق», دەپ اتاپ ءوتتى گاز ماماندارىن اۋقىمدى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىمەن قۇتتىقتاعان «QazaqGaz» باسشىسى سانجار جاركەشوۆ.

اۆ­توماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسى 2-جىلۋ ەلەك­تر ورتالىعىن  تابيعي گازبەن قام­تا­ماسىز ەتۋگە ارنالعان. ونىڭ ونىم­دىلىگى – 250 مىڭ م3/ساعات. «مەم­لەكەت باسشىسى «سامۇرىق-قازىنا» قورى, «QazaqGaz» ۇلت­تىق كومپانياcى مەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە اتالعان جوبانى جەدەلدەتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. جالپى, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسى, الماتى قالاسىنىڭ ەكولوگياسى, ورتا جانە شاعىن بيزنەسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى جوبا دەپ ايتسام قاتەلەسپەيمىن. الماتى قالاسىنىڭ يندۋستريالدىق ايما­عىندا ورنالاسقان بيزنەس سۋبەك­تى­لەرىنە ۇلكەن كومەك بولادى», دەدى «سامۇرىق-قازىنا» اق ستراتەگيا جانە اكتيۆتەر بويىنشا تەڭ باس­قا­رۋ­شىسى ەلجاس وتىنشيەۆ.

سونداي-اق «قازاقستان-قىتاي» جانە «الماتى-بايسەركە-تالعار» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارى اراسىنداعى TIP-04 جالعاستىرعىش گاز قۇبىرى گاز ەسەپتەۋ ستانساسىمەن الماتى جىلۋ ەلەكتر ور­تا­لىعىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الماتى جانە الماتى وبلى­سىنىڭ تۇرعىندارىن دا تۇراقتى گازبەن قامتاماسىز ەتە الادى. گاز قۇبىرىنىڭ جالپى ۇزىن­دىعى – 9,6 كم, ال ونىمدىلىگى ‒ 1 ملن م3/ساعاتتى قۇرايدى. بۇدان بولەك, «باتىس جىلۋ كەشەنى» اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسى «الماتى» ين­دۋس­تريالىق ايماعىندا ءىرى ونەر­كا­سىپتىك جانە وندىرىستىك بيز­نەس-جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن گاز جەتكىزەدى. «باتىس جىلۋ كەشەنى» اۆتوماتتاندىرىلعان  گاز تاراتۋ ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن 2016 جىلى جەكە مەردىگەرلىك ۇيىم جۇرگىزگەن, بىراق سول كۇيى پاي­دا­لا­نۋعا بەرىلمەگەن. 2023 جىلى «QazaqGaz» بۇل ولقى­لىق­تى جو­يىپ, نىساندى ءوز قا­را­جاتى ەسەبىنەن جاڭعىرتتى. اگتس ونىمدىلىگى 140 مىڭ م3/ساع قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە ستان­سا­نىڭ  ەكى جەلىسى – الماتى تۇر­عىن­دارىنا ساعاتىنا 90 مىڭ تەكشە مەتر جانە يندۋستريالىق ايماققا ساعاتىنا 50 مىڭ تەكشە مەتر گاز تاراتادى. «الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى تۇر­عىندارى ءۇشىن بۇل جوبانىڭ ما­ڭىزى ەرەكشە. پرەزيدەنتتىڭ وڭىرلەردى گازداندىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنىڭ اياسىندا الماتى قالاسىنىڭ 2-جىلۋ ەلەكتر ورتا­لىعىنا ارنالعان اۆتوماتتى گاز تاراتۋ ستانساسى (2-جەو اگتس) قۇ­رى­­لىسىنىڭ اياقتالۋى بار­لى­عىمىزعا ورتاق ءساتتى قا­دام دەپ سا­نايمىن. الماتى وبلى­سى­­نىڭ قاراساي, ىلە, تالعار اۋدان­دارىندا ورنالاسقان جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن كوگىلدىر وتىنعا اۋىس­تىرۋ, وبلىسىمىزدىڭ بىرنەشە ەلدى مەكەندەرىنىڭ ەكولوگياسىن جاقسارتىپ,  بىرقاتارىن گازبەن قامتيتىن بولادى. اتالعان جوبا سونىمەن قاتار  «G4 City» جوباسى اياسىندا سالىناتىن قالانى گازبەن جابدىقتايدى», دەپ اتاپ ءوتتى الماتى وبلىسى اكى­­مىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان قۇدايبەرگەنوۆ.

TIP-04 جالعاستىرعىشى گاز ەسەپتەۋ ستانساسىمەن زاماناۋي تەحنولوگيالار بويىنشا سالىنعان. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق توراپ پەن جابدىق تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ, قۇرىلىس-مونتاج جۇمىس­تارى اياقتالدى. «ينتەرگاز ور­تا­لىق ازيا» اق الماتى ماگيس­ترالدىق گاز قۇبىرلارى باس­قارماسى فيليالىنىڭ ديرەك­تورى رۋسلان سۇيىندىكوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, رە­زەرۆتىك جەلىلەر قولدانىستاعى سۇ­رانىستارعا تولىق سايكەس كە­لەدى. نىسان بولاشاق سۇرانىستى تولىعىمەن جابۋ ماقساتىندا 20-30 جىلعا ەسەپتەلىپ سالىنعان. اتاپ وتەرلىگى, «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» كومپانياسى گاز سالاسىن جاڭارتۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا  مول تاجىريبەگە يە. كومپانيا ەل­دىڭ ترانزيتتەۋ الەۋەتىنىڭ جو­عارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا رەسپۋبليكادا ورنا­لاسقان ماگيسترالدىق جانە تاراتۋشى گاز قۇبىرلارىنىڭ بارلىق جۇيەسىمەن ساپالى وپەراتورلىق قىزمەتتى, بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جا­ۋاپكەرشىلىگىن, سونىمەن بىرگە جەر­گىلىكتى كادرلاردى دامىتۋدى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.

«QazaqGaz» باسشىسى س.جاركەشوۆ اتاپ كورسەتكەندەي, گازدى جىل سايىن تۇتىنۋ, اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرلەردە, الماتىنىڭ شىعىس بولىگىندە, تالعاردا وسۋدە. ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارىندا قىسىمدى قاجەتتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن بۇل كوپىر شەشۋشى ءرول اتقارادى. جالعاستىرعىش نى­سان جۇمىسىنىڭ نەگىزگى قا­عي­داسى ‒ قىسىمدى تومەندەتۋ. ويتكەنى «قازاقستان-قىتاي» ما­گيسترالدىق قۇبىرى ارقىلى گاز جوعارى قىسىممەن (100 كگ) كەلەدى. ال «الماتى-بايسەركە-تالعار» قۇ­بى­رىنا دەيىن جالعاستىرعىش قۇبىردا قىسىم رەتتەلىپ, ەكى ەسە تو­مەندەتىلەدى. ول ءۇشىن جو­عا­رى تەح­نولوگيالى ارنايى ولشە­ۋىش ستانسا جۇمىس ىستەيدى. ءسوي­تىپ, گاز ءاربىر ۇيگە جەتكەنشە قى­سىم تاعى وزگەرتىلىپ, ءتيىستى قا­­­لىپقا كەلتىرىلەدى. دەگەنمەن كوپ­شىلىك قاجەتتى قىسىمنىڭ بو­لۋىنا قاراماستان, جىلۋدىڭ السىز­دىگىنە شاعىمدانىپ جاتادى. ايتا كەتۋ قاجەت, قازىردە قىزمەتى ەشكىم­مەن رەتتەلمەيتىن جەكە مەكەمەلەر قىسىمدى ۇستاپ تۇرۋعا, تەحنيكالىق قاجەت­تىلىكتەرگە, قىز­مەت كورسەتۋ ساپاسىن كوتەرۋگە ءار كەز قارجى بولە بەر­مەيدى. سوعان قا­راماستان ولار كاسىپكەرلىك كودەكس, باسەكە­لەس­تىكتى قورعاۋ, مەم­لەكەتتىڭ بيزنەسكە قاتىسۋىن ازايتۋ اياسىندا جۇمىستارىن ەركىن جالعاستىرىپ جاتىر. س.جار­كە­شوۆ­تىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي كوم­پانيالاردىڭ قىزمەتى زاڭمەن رەت­تەلىپ, ءتيىستى ورگانداردىڭ با­قى­­­لاۋىنا الىنۋى قاجەت.

سونىمەن قاتار جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن گازعا كوشىرۋ شاراسى جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇ­نىنا قالاي اسەر ەتەتىنى دە ال­ما­­تىلىقتاردى تولعاندىرماي قوي­­­مايتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە ما­­ماندار ءتاريفتى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى باقى­لاي­تىنىن, بەلگىلى ءبىر ءوسىم ورىن  العانىمەن, بۇل باعانىڭ كۇرت قىمباتتاۋىنا اكەلمەيتىنىن ايتادى. كوگىلدىر وتىن تۇرعىندارعا ىشكى باعامەن جەتكىزىلەتىن بولادى. ارينە, گاز كومىردەن قىمباتىراق بولعاندىقتان, ءتاريفتىڭ بىرتىندەپ وزگەرە باستايتىنى, بۇل تۇرعىدا قاندايدا ءبىر ۇدەرىس الداعى جىلدارى 2-جەو-نى گازعا كوشىرۋ جۇ­مىس­­تارى بەلسەندى جۇرە باستا­عان كەزەڭدە ناقتىلاناتىنى تۇسى­نىك­تى.    

الماتى