سۇلتانماحمۇتتىڭ نالاسى

وسىنشاما جاريالىق زامان بولسا دا, ءار-ءار جەرگە كىرىگىپ, باتتاسىپ كەتكەن جامان ادەت, كەسەلگە پارا-پار ارەكەت تۋ­دىرعان. ونى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن كوپ اقىل كەرەك جوق. مۇحتار ماعاۋيننىڭ «نالا» دەگەن شاپ-شاعىن اڭگىمەسىن وقىپ شىقسا جەتكىلىكتى.

ءيا, ءبىز ءاۋ باستا ماعاۋين جازعان «نالا» دەگەن اڭگىمەنى ەمەس, سۇلتانماحمۇتتىڭ ولەڭدەرىن وقىپ شىققانبىز ەرتەرەكتە. ەستى وقىرمان اقىننىڭ 1914 جىلى جازىلعان شۋماقتارىن وقىپ وتىرىپ, نەندەي كۇي كەشكەنىن بىردەن سەزەر ەدى. سول جىلعى جىرلارىنىڭ الدىندا اڭ­داتپا سەكىلدى «كۇندەلىك داپتەرىنەن» اتتى ەكى-ءۇش سويلەم بار. ءارى قاراي الاش اقىنى ولەڭ بولىپ اعىلادى. الگى جالعىز-اق وقيعا ومىرىنە قاتتى اسەر ەتكەن. جان دۇنيەسىنە سوققى بولىپ تيگەن. قانشاما تاريحي ولەڭدەر قال­دىرۋىنا سەبەپ بولدى دەگەنىمىزبەن, ءۇمىتى اقتالماي, مۇراتى كەسىلگەندەي وپىن­دىرعانى اڭدالادى. سوندا دا كۇدەر ۇزبە­گەن, اسىل مۇراتى مەن العان جولىنان قايت­پاعان الداسپان رۋح قايتا قايرالىپ, جارقىلداپ شىعادى. اقىن باسىنان وتكەرگەن ءدال وسى تۇستى مۇحتار ماعاۋين «نالا» اڭگىمەسىندە ۇعىنىقتى جەتكىزىپ قانا قويماي, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن سۋرەتتەپ, ۇلتتىق مۇراتتى كۇيرەتۋگە كەسى­رىن تيگىزگەن كەرىتارتپالىقتاردان جيرەن­دىرەدى. بۇل جەردە اڭگىمەدەگى جا­عىمسىز كەيىپكەرگە عانا شۇقشيىپ, سونى جاز­عىرۋدىڭ ءجونى جوق دەپ بىلەمىز. شىعار­ماداعى سادۋاقاستى جيىنتىق بەينە رەتىندە قاراسا بولادى. كەشە دە بولعان, بۇگىن دە قاپتاپ ءجۇر. جاقسىلىقتارى دا بار. بىراق بار جاقسىلىعىن ۇلتتىق مۇراتتى تۇسىنبەگەن نەمقۇرايدىلىعى جۋىپ-شايىپ كەتەدى. قازاق اراسىنداعى ۇلكەن قاسىرەتتىڭ باسى دا سول. باي بولىپ, جاقسى اتىم شىقسا دەيدى. ارنەگە دەمەۋشىلىك ەتەدى. جارنامانىڭ جەلىگى­مەن ارزىمايتىن ىسكە شاشىلادى. شىن مانىندەگى الاش جولى, ۇلتتىق مۇرات ءسويتىپ كەيىن قالا بەرەدى. حح عاسىردىڭ باسىندا ول ەلدىڭ كوزىن اشۋ, حالىقتى اعارتۋ بولسا, قازىر ماسەلە قايدا ەكەنىن ءتۇسىنىپ ارەكەت ەتۋ اسا ماڭىزدى. ونداي يگىلىكتەردى ءارى وقىعان, قولىندا ءىسى بار باقۋاتتى ادامدار قولعا الماسا, كوپشىلىك زامان اعىمىنا ەرە بەرەرى تاعى انىق جاي. سوندىقتان جازۋشىنىڭ وسى اڭگىمەسىن قازىرگى قازاق قالتالىلارى ءتۇيسىنىپ وقىسا دەگەن وي يەكتەيدى. بۇل جەردە قالتالى دەگەنىمىز باي ەمەسىن ايتامىز. باي – داۋلەتتى عانا ەمەس, ءبىر ەلگە پانا بولعان, داۋلەتىنە ساي رۋحاني الەمى دە جەتىلگەن تولىق ادام ساناتىنان دەر ەدىك. ال ماي كەكىرىپ جۇرگەن, اقشاسى كوپ نەمەسە بار بولسا دا, كورسەتپەۋگە تىرىساتىنداردى قالتالىلار دەپ قويا سالامىز. قازىرگى قازاق قالتالىلارىنىڭ كوبى سۇلتانماحمۇت سىندى ەلدىك جولىن ۇستانعان جاستاردى قولداپ, قازاققا پايدالى ءىستى وركەندەتۋدى كوزدەي بەرمەيدى. وركەندەتۋگە تىرىساتىندار دا بار, بىراق از. قازاق قوڭدانا باستاسا, تويحانا سالىپ, دەمالىس ورىندارىن اشادى. نەمەسە الدەبىر ءونىمسىز ىستەرگە اقشا شاشىپ, اتاعىن شىعارۋدى كوكسەيدى. ونەركاسىپ باستاپ, حالىقتىڭ كوزىن اشايىن دەگەندەرى بىرەن-ساران.

اڭگىمەنى وقىپ بولعاندا ءىشىڭ كۇيەدى. ادەبيەتتەن, وقىعاننان ساباق الماعان مەشەۋلىگىڭە قاپالاناسىڭ. جازۋشىنىڭ تا­نىم-تۇيسىگى مەن شەبەرلىگىنە سۇيسىنەسىڭ. كورە­گەندىگىنە قايران قالاسىڭ. ول زا­مان­داعى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ بۇگىنگە جە­تىپ ار­تىلعانىنا قاپالاناسىڭ. «1914 جىلى 7 جولداسپەن شورمان اۋىلىنا ءوزىمدى قازاقشىلىق اينالاسىندا كورۋ ءۇشىن باردىم. جولداعى ەلدە مەنىڭ كولەڭكەمدى سىرتىمنان ەستىپ, بادىرايتىپ كورسەتپەگەن ەل جوق», دەپ جازادى كۇندەلىك داپتەرىنە سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ. جازۋشى ماعاۋين وسىنى جانە مۇنىڭ الدىنداعى «شوڭ» سەرىكتەستىگى تۋرالى ەكى ولەڭ مەن ودان ارعى ءبىر توپ جىردى نەگىزگە ال­عان دا, وزەگىن جارىپ بەرگەن. اڭگىمەگە ار­قاۋ ولەڭدەر اقىننىڭ «سارىارقانىڭ جاڭ­بىرى» كىتابىنىڭ 100-110-بەتتەرىندە تۇر.

اقىن وسى جىلى تۋعان ەلىنە كەلە­دى. وعان دەيىن ترويتسكىدە مەدرەسەدە ءبىلىم الىپ, «ايقاپ» جۋرنالىندا ولەڭ, ماقا­لالارى باسىلىپ, باعىتىن ايقىنداعان تۇلعا. زامان ىعىنا قاراي ورىسشا دا ۇي­رەنىپ قالعان. ەڭ باستىسى, الاش مۇ­را­تىن ۇعىنىپ, ەل-جۇرتتىڭ كوزىن اشىپ, ساناسىن اعارتۋدى كوزدەگەن, جاسى جيىر­مادان جاڭا اسقان. بار ويى – ەلگە پايداسىن تيگىزۋ. قىردا سالپىلداپ مالدىڭ سوڭىندا قالعان جاستاردىڭ تالاپتىسىن جاڭا ءومىر نارقىنا جەتكەرىپ, ورىسشا ۇيرەتىپ, زاڭ-زاكۇندى بىلدىرسە, قاقىسىن ءبىلىپ وسسە دەگەن تىلەك. سوندا قايتپەك, ءىستى نەدەن باستاماق؟ ەلدەگى بايدىڭ كوبى بالاسىن وقىتۋعا جۇرەكسىنەدى. بارىپ, كورىپ, ۇيرەنىپ كەلگەن ءوزىن كورسە ەپتەپ سەنىم تۋادى, ەكى ارادا دانەكەر بولامىن دەگەن اسىل مۇراتتى ويلاي كەلە مىناعان توقتايدى: «سەرىكتىك اشۋ! ونىڭ ءمانىسى – اعايىن-تۋىس, ەل ءىشىن ارالاپ, جاستاردى وقىتۋ ماقساتىندا كوپكە ورتاق قارجى قورىن جاساۋ. جاڭاعى جاستاردىڭ تىم قۇرىسا مەدرەسە-عالياعا جەتۋىنە جول اشادى. وعان دەيىن بۇل اۋىلعا وسى زامانعى مادەنيەت, عىلىم-ءبىلىم ۇرقىن شاشاتىن كوشپەلى كىتاپحانا ۇيىمداستىرسا نەسى بار؟ ىستانبۇلدان, پەتەربوردان, تاشكەنت, ۋفا مەن قازاننان تۇرىك, شاعاتاي, تاتار تىلدەرىندەگى, ءجاديت ۇلگىسىندەگى جاڭا كىتاپتاردى العىزادى, ودان دا ماندىرەگى, ءدال بۇگىنگى كۇنگە كەرەگى – «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىنا جازدىرسا, قازىرگى اقشالى, ءبىرلى-جارىم كىسى ەمەس, قارا تانيتىن جالپى جۇرت وقىر ەدى عوي. سودان سوڭ بۇل كوشپەلى كىتاپحانا اياسىندا الاشتىڭ ۇلكەن-كىشىسىنە ارناپ ءماندى, ماعىنالى دارىستەر وتكىزىپ تۇرۋعا بولادى: بۇگىنگى زامان رايى, رەسەيدەگى, الىس قيىرداعى جۇرتتاردىڭ احۋالى, قازاقتىڭ ءوز ىشىندەگى جاڭالىقتار مەن ەلگە وي سالاتىن عيبراتتى كەڭەستەر... سەرىكتىك ميلەتتىڭ كوزىن اشۋ جولىنداعى ۇلكەن كۇشكە اينالادى...», دەيدى ماعاۋين.

ەگەر ءىس وسىلاي باستالىپ ءجۇرىپ بەرسە, بۇدان دا بيىكتەرگە قۇلاش ۇرماق نيەتتە. ول زامانداعى ەڭ بيىك مەجە جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ, دۇنيە ىلىمىنە قانىعۋ ەكەنى بەلگىلى. قىسقاسى, ەلدىڭ كوزىن اشىپ, قىزمەت ەتە بەرۋ, ءورىس كەڭەيتۋ. ورىستان قاقىسىن تالاپ ەتە الاتىن ساۋاتتى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ جولىنا تاس بەكىنگەن اقىن اۋىلىنداعى يگى جاقسىلاردى ءىلياس قاجىنىڭ ۇيىنە جيىپ, ۇلكەن ءماجىلىس قۇرادى. تۇپكى ماقساتتى تۇسىندىرەدى. بۇگىن بالا وقىتامىز, ول ەرتەڭ تەڭەلىپ جۇرت قاتارلى ومىرگە باستايدى, وركەنيەت كوشىنە ىلىگۋ, قاقىمىزدى ءبىلۋ, ورىستىڭ زاڭ-زاكۇنىنىڭ وڭ-تەرىسىن اجىراتارلىق ساۋاتپەن ءومىر سۇرۋگە جەتۋ, ۇلت رەتىندە تەڭەلۋ, سول جولدا تەر توگىپ جاتقان ءالي­حان تورە مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىن ايتا وتىرا «شوڭ» سەرىكتىگىنىڭ جالپى مىندەتىن ءتۇسىندىرىپ شىعادى. سويتسە, ماجىلىسكە كەلگەندەردىڭ سيقى مىناۋ: «گازەت-جۋرنالعا ءسوزى باسىلىپ, ەلگە دابىرا بولعان, ءسىرا, ورىس ىشىندە ۇلكەن شەنگە جەتكەن ۇلكەن اقىن جىگىت پاتشا بولماسا دا, جاندارالدىڭ الدەنەندەي شۇعىل جارلىعىن ماعلۇم قىلار دەپ ويلاعان. بىرەۋدە كەتكەن ەسەمدى جوقتاپ شاعىنسام, نەمەسە ويازعا ورىسشا عارىزناما جازدىرىپ السام دەپ كەلگەندەر دە بار. كوردى – ورىسشا كيىنىپ, شاش جىبەرگەنى بولماسا, كەشەگى وزدەرى بىلەتىن ماحمۇت. اق پاتشا قايدا, جاندارال قايدا, بەرىدەگى ويازدان اكەلگەن حابارى جوق. مۇمكىن توقتى-تورىم اتاسا دۋانعا ارىز دا جازىپ بەرەر, بىراق وسى توڭىرەكتىڭ وزىنە حۇكىمى جۇرمەيتىن ءتارىزدى, ەلدىڭ ۇلكەن-كىشىسىنە بۇيرىق قايدا, ءوزى ءوتىنىش جاساپ تۇر, سىڭايى نەندەي ءبىر ب ۇلىڭعىر ىسكە الدە مال, الدە اقشا سۇرايدى», دەپ قايىرادى جازۋشى.

كوركەم دۇنيە دەسەك تە, وقيعا وسى جاع­دايدا وربىگەنى سەزىلەدى. بۇدان تومەنىرەك تە بولۋى مۇمكىن. ول اقىننىڭ ولەڭدەرىن پارىقتاسا دا بايقالادى. جاعدايعا بايلانىستى جىرلاردىڭ وزەگىنە تۇسكەنىنەن بولار, قولىندا باسقا دا دەرەكتەر بولۋى بەك مۇمكىن, جازۋشى قاراڭعىلىقتاعى جۇرتتىڭ مەشەۋ ساناسى تۋىنداتقان احۋالدى كوز الدىڭا اكەلەدى. نانىمدى جەتكىزەدى. «نالا» ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءبىر ماقالاسىن ەسكە سالادى. ەلدىڭ ىشىنە ورىستىڭ بيلىگى دەندەپ ەنگەن سوڭ قازاق بالاسى بۇرىنعىداي ەمەس, مىنەزى وزگەرىپ سالدى دەگەن سىڭايداعى ۇلكەن ماقالا. بولىسقا قاراعىشتىق, جالتاقتىق سياق­تى جاعىمسىز ادەتتەردىڭ پايدا بولۋى حا­قىندا. سول زامانداعى جاڭاشىل جاس اقىن وتكىزگەن ماجىلىستەگىلەردىڭ مىنەز-قۇلقىنان دا الگىندەي ادەتتەر توبە كور­سەتەدى. دەسەك تە ەلدىكتى بەتكە ۇستا­عاندارى دا جوق ەمەس. ءماجىلىستىڭ داس­تارقانىن كوتەرىپ, سول ماڭداعى قازاقتى جيناپ وتىرعان ءىلياس قاجى ءوزى باستاپ جيىرما سوم بەرەدى سەرىكتىككە. ول كەزدە ءبىر قوي ەكى سوم ەكەنىن ەسكەرسەك, از دەۋ­گە كەلمەيدى. ال بىرەر جاعدايلى جۋان توقتى-تورىم اتاپ قۇتىلادى. قالعانى تىپتەن باس كوتەرمەيدى. اسىرەسە مالى بار اۋقاتتىلار. ولاردىڭ ويىنشا, بۇل نە شەشەدى؟ جوعارىدا جازۋشى كەلتىر­گەندەي قالىبىنان اسپاعان جامان وي, ارام پيعىل. «سۇلتانماحمۇت مۇلدە ءتۇڭى­لىپ كەتتى», دەيدى جازۋشى. قارا باسى­نىڭ قامى ءۇشىن ەمەس, ەلدىك اسىل مۇ­راتتى كوكسەگەن ەر سوزىنە ماڭايدىڭ مەن دەگەن قازاقتارى باس كوتەرمەگەن سوڭ, تۇڭىلمەگەندە قايتپەك؟ بىرەن-ساران عانا بولماسا, ساۋ اقىل, سەرگەك كوڭىل مەن ۇلى مۇراتتىڭ وسى ءتۇڭىلىسى ءوز كەزىندە قالىپ قويسا جاقسى ەدى. بەرتىنگە ىلەسىپ, بۇگىنگە دەيىن جەتىپ وتىرعانى كىمدى دە بولسىن قىنجىلتپاي قويمايدى. سون­دا اقىننىڭ تۇپكى ماقساتىن ءتۇسىنىپ, ماڭاي­داعى قازاقتاردى ۇيىنە شاقىرىپ, تاي سويىپ ءماجىلىس جاساپ بەرگەن ءىلياس قاجىلار از دا بولسا ءار ەلدە بار جانە ۇلتتى ساقتاپ كەلگەن وسى سۇلتانماحمۇت پەن ءىلياس ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. اتاۋلى كۇنى ماجىلىستە اتقامىنەر قازاقتاردان ءتۇڭىلىپ كەتكەن اقىندى ۇيىنە قوندىرىپ كۇتىپ, ەرتەسىنە قولداعان جالعىز ءىلياس قانا. «سەرىكتىك قۇردىمعا كەتتى...» دەپ ابدەن ءتۇڭىلىپ, ءتۇنى بويى ۇيىقتاي الماي شىققان سۇلتانماحمۇتتى قاجى سوزبەن كوتەرىپ, شورمان اۋىلىنا باعىتتايدى. ونداعى ويى – وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى سادۋاقاس مىرزانىڭ ۋادەسى. ەلدىڭ جاقسىلارى كوپتەپ-كومەكتەپ اقىن­دى وقۋعا جىبەرگەندە مىرزا «تاعى بىردە كومەكتەسەرمىن, ازىرگە وسى جينالعان قارا­جاتتارىڭ دا جەتەدى ەكەن» دەگەندەي ۋاجبەن قۇتىلىپ كەتە سالعان كورىنەدى. وسىنى ەسەپكە العان قاجى سۇلتانعا سادۋاقاس اعاڭا بارىپ سالەم بەر, الدىنان ءوت دەيدى. الايدا تىلەنىپ سۇرا دەمەيدى. قازاق جولىنا سالسا, وقىعان, ەل بيلەگەن, بەدەلدى ازامات, ءمان-جايدى ۇعۋعا ءتيىس. بىراق... جۇماتاي جاقىپباەۆ اقىنشا ايتقاندا, «ورىستە مالى, وكىمى, بيلىگى جوقتىڭ, سۇيەگىندەگى جۇيرىكتىك كىمدەرگە ءدارى؟..».

مىڭ جەردەن وقىسىن, توقىسىن, قو­لىنا ءمور ۇستاپ ەل باسقارسىن, ەلگە ازدى-كوپتى پايداسى ءتيسىن, ۇلتتىق مۇرات­تى تەرەڭ تانىماعان سوڭ ءبارى بەكەر. ول تۇلعا بولىپ شىقپايتىنىن ۋاقىت دا­لەلدەپ بەردى بۇگىندە. قازاق تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, ۇلت مۇراتىن جەتە تانى­عانداردى وتارلاۋشىلار ءومىرى بي­لىك­كە جىبەرگەن جوق. وزدەرىنە جاعىنباي, ۇلت مۇددەسىن ويلاعانداردى اتىپ تاستاپ وتىردى. الاش ارىستارىنان باستاپ بەر­تىندە قۋعىندالعان تۇلعالاردىڭ ءومىرى دالەل بۇعان. ج.تاشەنوۆ سياقتى بىرەن-سا­ران عانا تۇلعالار اللانىڭ قالاۋىمەن بي­لىككە شىعىپ كەتتى, قالعانىن تۇگەلدەي قى­رىپ-جويۋمەن بولدى. ال پاتشالىق ءھام كەڭەستىك بيلىككە جاققاندار بەلگىلى...

«بۇدان ارعىسىن... جازعىم كەلمەي كەتتى. نەسىن جازام؟» دەپ باستالادى وسىناۋ شاعىن شىعارمانىڭ ەكىنشى ءبولىمى. جاندى جەرىڭنەن تيەتىن تۇسى دا وسى سياقتى. راس, اقىننىڭ قايتقان مەسەلى, جەر بولعان كوڭىلى ودان بەتەر تۇقىرتىلىپ, جەرلەنگەنى ەستى جاننىڭ كەز كەلگەنىن قينايدى. «قالعان كوڭىل – شىققان جان» دەمەي مە حالىق؟ بۇل جەردەگى ماسەلە – قالعان كوڭىل, اقتالماعان ءۇمىت تەك سۇل­­تانماحمۇتتىڭ جەكە باسى ەمەس, ەل بو­لۋ­­دىڭ ءۇمىتى جەلگە ۇشىپ تۇرعانى. ونى ۇقپاعان, ءتىپتى ۇعۋعا دا تىرىسپاعان سادۋاقاس مىرزا سۇلتانماحمۇتتى قۇر قول ات­­تاندىرىپ سالاتىنى ايتپاسا دا تۇسى­نىكتى. ونىمەن قويماي اقىن جانىنداعى جىگىتتەرىمەن ۇيىنە بارعاندا جاتا كەلىپ ماقتانادى عوي. اتالارىنىڭ پاتشادان العان شەنىن, ءتۇرلى سۇمدىق جاۋھارلارىن كورسەتەدى. سوسىن ءبىر تاباق ەت پەن قىمىز. باسقا تۇك جوق. ول ءۇشىن اقىننىڭ ء«بىر ادامعا» اتتى ولەڭىمەن جازاسىن دا تارتتى. بۇل – تاريحتىڭ اششى ساباعى.

«تارىعىپ كەلگەنىن بىلە تۇرا, ءىس جولىندا جۇرگەنىن بىلە تۇرا, تىشقاق لاق اتاماعان. تىم قۇرىسا, ءبىر تاي بەرسە, ءبىر قىستىڭ ازىعى ەدى. بەرمەگەن. اشتان قاتىرعان, اۋرۋدان ولتىرگەن. ءسىزدىڭ اتا­ڭىز. الاشتىڭ ۇلى اقىنىن. بيىل 100 جىلدىعىن بۇكىل قازاق رەسپۋبليكاسى تويلاعالى جاتقان سۇلتانماحمۇتتى!

بەرمەگەنى ساراڭدىق ەمەس دەدىم. قىساس. قاساقانا قورلاۋ. سەنىڭ اتاڭ اق پاتشاعا قارسىلىعى ءۇشىن ايداۋعا كەتكەن, مەنىڭ اتام پاتشا اعزامعا ادالدىعى ءۇشىن ماراپاتقا جەتكەن. سەن كىمنىڭ تۇقىمىسىڭ, مەن كىمنىڭ تۇقىمىمىن – سەن كىم, مەن كىم دەمەك. ۇقتىڭىز با؟ ال سودان بەرى قانشا ۋاقىت ءوتتى؟ كىم-كىم بو­لىپ شىقتى؟ سۇلتانماحمۇتتىڭ ارتىندا قالعان قازىنا, مىنە, 100 جىلدىعىنا جەتتى. شورماننىڭ قازىناسى قايدا؟ سۇل­تانماحمۇتقا بەرمەي قالعان تايىن ءوزى ءمىنىپ كەتتى مە؟» دەگەن جولدار ويلان­دىرۋعا ءتيىس.

تاعى ءبىر تاراپتان ءبىز ادەبيەتتەن, وقىعاننان ۇلگى الىپ, ناتيجە شىعارار ۇلت بولساق, سۇلتانماحمۇت كەشىرگەن سول نالا بۇگىنگە جەتپەۋگە ءتيىس-ءتى. وندا بەرتىندە ءومىر سۇرگەن جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ جاڭاعى ولەڭى جازىلماس ەدى. ءاربىر دارىن­نىڭ سۇيەگىندەگى جۇيرىكتىكتى ەلدىڭ يگى­لىگىنە اينالدىرمايىنشا, ۇلت وركەنيەت كوشىنە ىلەسە المايدى ەكەن. وسىنى ءتۇسىنۋ كەرەك.

بىرەۋدەن ءبىر نارسە الىپ بايۋدى كوز­دەمەگەن اقىن بۇدان جاسىپ قال­ما­عا­نىن جازۋشى ءارى قاراي اسقان شەبەر­لىكپەن تالدايدى. ولەڭدەرىن تالداپ اكەلىپ, اڭگى­مەنىڭ ۇشىن تاۋەلسىزدىككە جالعاعاندا, كوز الدىڭا تۇتاس پانوراما تىزىلەدى. قالاي­دا ۇلتتىڭ نالاسىن, ەلدىڭ جاي-جاپ­سارىن جۇرەگىمەن سەزىنەتىن ۇلتتىق بۋر­جۋازيا قالىپتاسۋ كەرەك. ويتپەگەندە قازاقتىڭ بايلىعى قايدا كەتپەي جاتىر؟ شەتەلدەرگە دەمالىسقا, سەرۋەنگە, وتاندىق وتشاشۋلارعا, اس پەن تويعا, شاتتى-بۇتتىعا...

ال ءومىرىن ۇلتىنىڭ مۇرات-مۇددەسىنە ارناپ, 27 جىل عانا عۇمىرىندا جاتپاي-تۇرماي ىزدەنىپ, رۋح شىراعىن مازداتىپ وتكەن اقىننىڭ جىرلارى – ءالى كۇنگە جان ازىعى. رۋح پەن سانانىڭ قۋات كوزى رەتىندە ۇرپاقتى قورەكتەندىرىپ كەلەدى. «قاراڭعى قازاق كوگىنە, ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام. قاراڭعىلىقتىڭ كەگىنە, كۇن بولماعاندا كىم بولام؟» دەگەن «شاكىرت ويى» مەن ء«بىر ادامعا» ولەڭىنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي الشاقتىق ەمەس, ۇلى مۇراتتىڭ نالاسى مەن كوز جاسى جاتقانعا ۇقسايدى. سول شاكىرتتىك ويىنىڭ جارىعىن قازاق دالاسىنا شاشسام دەپ ەل ىشىنە, ءبىر ادامدارعا بارعاندا العان جاۋابى اناۋ. سويتسە دە مۇقالىپ, جاسىماعان نەتكەن اسقاق ءارى داۋىلپاز رۋح. اۋرۋ-سىرقاۋ, جوقشىلىقتا وتسە دە, قانشاما رومان جازىپ قالدىرعان. جانى مەن جۇرەگىنىڭ الىپتىعىن 30 جىلعا تولمايتىن عۇمىرىندا اقىندىق مەكتەپ قالىپتاستىرىپ كەتكەنىنەن-اق انىق كورۋگە بولادى. الاش اقىندارى اراسىندا ەسىمى ماعجاننان كەيىن, ءتىپتى ونىمەن قاتار اتالۋعا ءتيىس دەگەن ويدامىز. جاسى جەتپەي قالدى, ايتپەگەندە قازاق ولەڭىنىڭ بۇگىنگى ءورىسى بۇدان دا كەڭ بولار ما ەدى, كىم ءبىلسىن. ويتكەنى ءبىز اتىن اتاعان ەكى اقىندى وزىنە ۇلگى ەتكەن اقىن قاسىم امانجولوۆ ەكەنى انىق بايقالادى. ادەبيەتتە ونداي تەگەۋرىندى تولقىن بولماسا, قاسىم دا, قاسىمنان كەيىنگىلەردىڭ دە بولۋ-بولماۋى ەكىتالاي.

الاش مۇراتىن كوكسەگەن اقىندار ىشى­نەن قاسىم نەگە سۇلتانماحمۇتتى تاڭدادى دەپ ويلايسىز؟ ول العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «سۇلتانماحمۇت تۋرالى باللادا» جازدى. تورايعىروۆ 1920 جىلدىڭ 21 مامىرىندا قايتىس بولادى ەكەن دە, قاسىم باللاداسىن 1940 جىلدىڭ 20 مامىرىندا جازىپ, نۇكتەسىن قويادى. اقىن قايتقانىنىڭ 20 جىلدىعىن ءبىلىپ, ەسكەرگەن سياقتى. ول كەزدە ماعجان تۋرالى جازۋ ولىمگە بارۋمەن پارا-پار. سۇلتانماحمۇت ماعجان سىندى «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ, رەپرەسسياعا ىلىكپەگەن. ەرتە ءولىپ قالعاندىعىنان. باستىسى, ايىپتالماي اجال قۇشتى. «الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سونبەيمىز» دەپ الاش گيمنىن جازىپ قالدىرعان ۇستازىن ەسكە الۋ ارقىلى قاسىم كۇللى ستاليندىك جۇيەگە قار­سىلىعىن تانىتقانداي كورىنەدى. بال­لادانى اسىقپاي, شۇقشيىپ وقىعانعا ول انىق بايقالادى. ءبىر كەيىپكەردىڭ سۇلتانماحمۇتتى تىرىگە بالاپ, ولمەس جىرىن ۇلگى تۇتۋى, كەلەسى كەيىپكەر ونى ارام دۇشپانعا بالاپ, «تاريحقا سولاي جازىپ بەرگەم» دەگەنى اقىلعا سىيىمدى دەلىك. الايدا سۇلتانماحمۇتتى كوردەن تۇرعىزۋى شە؟ قابىردەن شىعىپ, وزىنە بولىسقان جاسپەن جازۋشىلار وداعىنان مۇشەلىك بيلەتىن الۋعا جونەلىپ كەتكەنى – سۇلتانماحمۇتتىڭ جەڭىسى دەگەن ءسوز. ياعني اقىندى جاقتاعان كەيىپكەردىڭ پىكىرى دۇرىس بولىپ شىققانى. كەرىسىنشە, اقىنعا كۇيە جاققان كەيىپكەر قابىر باسىندا مولا كۇزەتىپ قالعانى ونىڭ جەڭىلگەنىن بىلدىرەدى. كەراۋىز ۇرپاق كەلمەسكە كەتەدى دە, جاڭا زامان ورنايتىنى تۋرالى ۇلكەن ەمەۋرىن وسىندا تۇر.

ەكىنشىدەن, سۇلتانماحمۇت قاسىمعا ۇستاز دەپ تەگىن ايتقان جوقپىز. قاسىم «اقساۋلە» تاقىرىبىن سول ۇستا­زى­نان العان. سۇلتانماحمۇتتىڭ «اقساۋ­لەسىن» وقى دا, قاسىمدىكىن وقى. ءبىر-ءبىرىن قايتالامايدى, بىراق كەيىنگىسى الدىڭعىسىنان ۇلگى العانى اڭدالادى. سۇلتانماحمۇت «اقساۋلە, كۇمىس ءجۇز­دى, قۇن­دىز قاباق» نەمەسە «نازدى, نازىك, اق ساۋلە» دەپ باستايدى. ولەڭنىڭ تاقى­رىبىنا دەيىن سولاي اتالادى. تسيكل دەۋگە بولادى. قاسىم ونى جاڭاشا جىرلاپ, دامىتىپ جىبەرگەن. «اقساۋلە, اسپاندا ايمەن تالاساسىڭ, توگىلىپ يىعىڭا قارا شاشىڭ» دەگەن جولدار تۋا سالا انگە اي­نالىپ كەتتى. ول تۋرالى كسرو حالىق ءارتىسى, كومپوزيتور, قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور عازيزا جۇبانوۆا: «1955 جىلى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» دەگەن جۋر­نالدى وقىسام, قاسىمنىڭ سوڭعى جازعان ولەڭدەرى بار ەكەن. سونىڭ ىشىندە «اقساۋلە» دەگەن ولەڭى ماعان بىردەن اسەر ەتتى. بىزدەر, كومپوزيتورلار, كەيدە ءبىر ولەڭ ۇناسا, وقىپ جاتقاندا ىشىمىزدەن مۋزىكا شىعىپ جاتادى. وسى ولەڭدى وقى­عانىمدا بىردەن ءانى, مەلودياسى جۇرە­گىمنەن شىقتى», دەپ ەسكە الادى.

سۇلتانماحمۇت «مەن – قازاق, قازاق­پىن دەپ ماقتانامىن» دەسە, قاسىم «مەن – ­قازاقتىڭ بالاسى» دەپ جار سالدى. جانە «سەرتىڭ وسى ازات جىگىت, ازات قىز» دەگەن ولەڭ­دەردىڭ سەرتى اقىنعا سۇلتان­ماح­مۇت­تان كوشكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ونى زەر­دەلى وقىرماننىڭ ءوزى دە بىلەتىن بولۋى كەرەك. ءبىر ۇققانىمىز, سەرتىنە ادالدار ۋاقىت­پەن بىرگە جاساي بەرەدى.