جاڭعىرتۋ – ساپا مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىككە جول

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 8 قىركۇيەگىندە اتىراۋ ءموز-ىنە 65 جىل تولادى. ءاتموز-ءدىڭ بۇكىل ەڭبەك جولى – بۇل وتاندىق مۇناي وڭدەۋ سالاسى كوشباسشىسىنىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋىنىڭ تاماشا تاريحى. الايدا, ءوندىرىس باسشىلىعى مەرەيتويدى جالاۋلاتۋدى ءجون كورىپ وتىرعان جوق – زاۋىت كەڭ اۋقىمدى قايتا جاڭعىرتۋ تابالدىرىعىندا تۇر. ۇجىم مىندەتى كەڭ – كولەمدى ءداستۇر مەن تاجىريبەنى جاڭا تەحنولوگيالارمەن ۇيلەستىرۋ. بۇل زاۋىتتى تاياۋ بولاشاقتا جەتەكشى حالىقارالىق كومپانيالار دەڭگەيىنە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءاتموز-دە تابان اۋدارماي التى جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان كاسىپورىن ديرەكتورى تالعات بايتازيەۆ پەن ونىڭ ورىنباسارى قايرات ورازباەۆ ءبىزدى قارسى الىپ, “ەگەمەن قازاقستان” وقىرماندارىنىڭ ەلىمىزدىڭ مۇناي سالاسى كۇتىپ تۇرعان پەرسپەكتيۆالارىمەن العاشقىلار قاتارىندا تانىسۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. جالعاسى بار حيكايا – ءبىزدىڭ كاسىپورىننىڭ 65 جىلدىق تاريحى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا باستالعان, – دەدى بىزگە زاۋىتتى تانىستىرۋ كەزىندە تالعات بايتازيەۆ. – زاۋىتتى جوبالاۋعا كسرو مۇناي ونەركاسىبى حالىق كو­ميس­سارىنىڭ جوسپارلى تاپ­سىرماسى نەگىزىندە 1943 جىلى كىرىسىلگەن. 2 جىل بويى اقش-تان “لەند-ليزۋ” بويىنشا اكەلىنگەن قۇرال-جابدىقتار نەگىزىندە سوعىس ۋاقىتى جاعدايىندا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگەن. بۇگىندە ءبىز اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۇناي وڭدەۋ سالاسىنىڭ تۇڭعىشى دەپ ورىندى ماقتان تۇتامىز. زا­ۋىتتىڭ سول كۇندەردەگى نەگىزگى ءمىن­دەتى باكۋ مۇنايى ارقىلى اۆي­اتسيا بەنزينىن شىعارۋ بولاتىن. زاۋىتتىڭ باستاپقى وڭدەۋ كەزەڭىندەگى ونىمدىلىگى جىلىنا 800 مىڭ توننا مۇناي قۇراعان. قازىرگى كەزدەگى جوبالىق قۋاتى جىلىنا – 5 ملن. توننا. ءىرى كاسىپورىن تۇراقتى تۇردە ىلگەرى ءجۇرىپ كەلەدى. وڭدەۋ تەرەڭدىگىن ۇلعايتۋ, وندىرىستىك شىعىنداردى ازايتۋ, شىعا­رىلاتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, وندىرىستىك جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىن جەتىلدىرۋ, باسقارۋدىڭ ءتيىمدى كورپوراتيۆتى تاسىلدەرىن ەنگىزۋ ارقىلى كاسىپورىن باس­شىلىعى قىسقا مەرزىمدە ءون­دى­رىستىڭ ساپالىق جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋدى كوزدەپ وتىر. – ءبىزدىڭ كاسىپورىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن كەز كەلگەن جوبا سياقتى ءبىز رەكونسترۋكتسيالاۋدا دا ءبىرىنشى كەزەكتە ۇجىمىمىزعا ارقا سۇيەيمىز, – دەيدى تالعات بايتازيەۆ. – زاۋىتتىڭ باستى ارتىقشىلىعى – تۇراقتى­لى­عىندا. زاۋىتتىقتار وزدەرىنىڭ بولاشاعىنا سەنىمدى. مۇندا ەڭبەكاقىنى كەشىكتىرۋ دەگەن ءجايت مۇلدەم بولعان ەمەس, بىردە-ءبىر ادام قىسقارتىلعان جوق, الەۋمەتتىك پاكەت ساقتالعان. قايتا جاڭعىرتۋ: قادام ارتىنان قادام زاۋىتتى قايتا جاڭعىرتۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋ ءىس جۇزىندە وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىل­دارىنان بەرى توقتاتىلعان ەمەس جانە باتىس قازاقستانداعى جالقى مۇناي وڭدەۋ كاسىپورنى رەتىندە اتىراۋ ءموز-ءى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نەگىزى بولىپ تابى­لادى. قازىرگى زامانعى رى­نوك قولدا بار ءوندىرىستىڭ تەح­نيكالىق جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىن شەشىپ, شىعارىلاتىن مۇناي ءونىم­دە­رىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جو­لىنداعى پروگرەسسيۆتىك يدەيا­لاردى جۇزەگە اسىرۋمەن قاتار, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى ەڭسەرۋدى دە تالاپ ەتەدى. – اتىراۋ ءموز-ءى ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ مەن رەكونس­ترۋك­تسيالاۋدىڭ باي تاجىريبەسىنە يە. 2003-2006 جىلدارداعى رەكونس­ترۋكتسيالاۋ شىعارىلاتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە قورشاعان ورتاعا زالالدى ىقپال ەتۋدى ازايتۋ جونىندەگى نەگىزگى مىندەتتەردى شەشىپ بەردى. وندىرىستىك قۋات زامانالىق دەڭگەيگە جەتتى. بىزدەر قورشاعان ورتاعا شىعارىندىلار كولەمىن كەمىتىپ, سىرتتان سۋ الۋدى ازايتۋ ارقىلى سۋ اينالىمى كوەف­في­تسيەن­تىن ۇلعايتۋدى جانە ەنەرگيا قۋاتىن تۇتىنۋدى تومەندەتۋدى مۇمكىن ەتتىك. جانە, باستىسى – موتور وتىنىنىڭ ساپاسىن جاق­سارتىپ, ونىڭ اسسورتيمەنتىن كەڭەيتۋ, – دەيدى تالعات باي­تازيەۆ, جولاي وندىرىستىك ۇدەرىس­تەردى اۆتوماتتى باسقارۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن ورتالىقتان باسقارۋ قوندىرعىسىن كورسەتە ءجۇرىپ. 11 تەحنولوگيالىق قوندىر­عى­نىڭ 8-ءى تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىنە كوشىرىلدى. مۇنايدى باستاپقى وڭدەيتىن ەلوۋ-اۆت-3 قوندىرعىسىن قازاقستاندىق كومپانيا اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسىنە كوشىرسە, بۇل ەلى­مىزدەگى العاشقى تاجىريبە بولدى. 2009 جىلى نەگىزگى تەحنولوگيالىق قون­دىرعىلار جوندەۋدىڭ ەكى جىل­دىق تسيكلىنا كوشىرىلدى. بۇل ورايدا وندىرىستىك شىعىندار (قارجىنىڭ باسىم بولىگى جاڭ­عىر­تۋعا باعىتتالاتىن بولادى) مەن قايتا وڭدەۋ سانى جانە ءماجبۇرلى تەحنولوگيالىق جوعالتۋ قىسقا­ر­تىلا تۇسۋدە. اتموسفەرانى لاستاندىرۋشى زاتتار 2009 جىلى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 991 تونناعا تومەندەدى. زاۋىتتىڭ وندىرىستىك اعىمدارىن بيولوگيالىق تازالاۋ قوندىرعىلارىن سەنىمدى پايدالانۋ 2009 جىلى 2008 جىلمەن سالىس­تىرعاندا لاستاندىرۋشى زاتتاردى 360 تونناعا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. قازىرگى كەزدە ءاتموز ەۋرو-2 تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن جانە جوعارى وكتاندى بەنزيندەردىڭ جالپى وندىرىستەگى ۇلەسىن 2 ەسە ۇلعايتۋ ارقىلى كۇكىرتتىڭ قۇرامىن ازايتا وتىرىپ رەگۋليار-92, پرەميۋم-95, سۋپەر-98 اۆتوموبيل بەنزيندەرىن شىعارادى. جوعارى وكتاندى بەنزيندەردى شىعارۋ كولەمى رەكونسترۋكتسيالاۋعا دەيىن جالپى شىعارىلاتىن بەنزيننىڭ 7 پايىزىن قۇراسا, بۇل كولەم بۇگىندە 28 پايىزعا دەيىن ءوستى. ديزەل وتىنى دا ەۋرو-2, 3, 4 (قىسقى جانە جازعى ەكولوگيالىق تازا, دو ەرىتىندىلەردى قولدان­باستان -350 س تەمپەراتۋراسىندا قاتادى) تالاپتارىنا سايكەس شىعارىلىپ كەلەدى. تس-1 رەاكتيۆتى وتىنىن ءوندىرۋدىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى ناتيجەسىندە گيدرو­تازالانعان ارالاس كەروسيندى جىلىنا 200 مىڭ تونناعا دەيىن وندىرۋگە قول جەتكىزىلدى. ينفوبوكس: رەكونسترۋكتسيالاۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ ناتيجەسى: - كۇكىرت انگيدريدىن اتموس­فەراعا شىعارۋ جىلىنا 4,0 مىڭ تونناعا دەيىن ازايتىلدى; - كۇكىرت انگيدريدىن اتموس­فەراعا شىعارۋ 38 پايىزعا قىس­قارتىلسا, بۇل 1963 توننانى قۇرايدى; - جايىق وزەنىنەن سۋ الۋ جىلىنا 9,8-دەن 3,5 ملن.م3-گە ازايتىلدى; - “ورتالىق زاۋىت زەرتحاناسى” سىناق ورتالىعى وتىن ساپاسىن ەۋرو دەڭگەيىندە سىناق وتكىزەتىن جابدىقتارمەن جاراقتاندىرىلعان. ەكولوگيا – مۇناي وڭدەۋدىڭ اجىراعىسىز بولىگى ەكولوگيالىق باعدارلامالار دا زاۋىتتى جاڭعىرتۋدىڭ اجىرا­عىسىز بولىگى بولىپ تابىلادى. – قورشاعان ورتانى لاستاۋعا تولەم تومەندەۋ جاعىنا قاراي ويىسىپ كەلەدى. 2008 جىلى ءتو­لەمدەر 176,3 ملن. تەڭگەنى قۇ­راسا, 2009 جىلى – 48,8 ملن. تەڭگە بولدى, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جوسپارلى كورسەتكىشى – 28,6 ملن. تەڭگە. تولەمدەردىڭ تومەندەۋىنە سونداي-اق زاۋىتتىڭ سۇيىق وتىن­دى جاعۋدان لاستاندىرۋشى زات­تاردىڭ شىعارىندىلارىن قىس­قارتۋ بويىنشا جۇرگىزىپ كەلە جاتقان جۇمىسى وڭ ىقپال ەتۋدە, – دەپ تۇسىندىرەدى ەكولوگيالىق ۇردىستەردى تالعات بايتازيەۆ. ۇستىمىزدەگى جىلى وتكەن جىل­دىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا ەلەكتر قۋاتىن پايدالانۋ 3 پايىزعا قىسقارسا, بۋ پايدالانۋ 23 پايىزعا ازايعان. جىلۋدى كادەگە جاراتۋ 2 ەسە ۇلعايعان. قۋات ۇنەمدەۋ باعدارلامالارىن ورىنداۋ ناتيجەسىندە قورشاعان ورتاعا ەميس­سيالاردى قىسقارتۋعا قول جەتكىزىلدى. جوسپارلى تابيعات قورعاۋ شارالارىمەن قاتار, تەحنولو­گيالىق قوندىرعىلاردى تابيعي گازبەن جابدىقتاۋعا كوشىرۋ جونىندەگى قوسىمشا جۇمىستار ورىن­دالىپ, مۇنايدى باستاپقى وڭدەيتىن ەلوۋ-اۆت-3 قوندىر­عىسىنا وندىرىستىك ۇدەرىستەردى ميكروپروتسەسسورلىق باقىلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى, تاۋارلى رەزەر­ۆۋار­لار دەڭگەيىن ولشەۋدى ميك­رو­پروتسەسسورلىق باقىلاۋمەن جاراق­تاندىرۋ جۇمىستارى باستالدى. 2010-2011 جىلدارى تابيعات قورعاۋ شارالارىن 8,72 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ورىنداۋ جوسپارلانعان. بۇل مۇنايدى باستاپقى وڭدەۋ قوندىرعىلارىنا جاڭا پەشتەردى ەنگىزۋ, جان-جاقتى توزعان تاۋارلى بەنزين پاركتەرىن اۋىستىرۋ, ۆاكۋمدىق قۋ بلوگىن زاماناۋي ۆاكۋمقۇرۋشى جۇيەلەرمەن جاراق­تاندىرۋ جانە باسقا دا بىرقاتار شارالار. سونىمەن قاتار, جەر­گىلىكتى باسشىلىقتىڭ تىلەگىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ۇستىمىزدەگى جىلى 50,0 ملن. تەڭگە ءاتموز قىزمەتىنىڭ وڭىردەگى ەكولوگيالىق احۋال مەن تۇرعىندار دەنساۋ­لىعىنا اسەرىن زەرتتەۋ ماقساتىنا باعىتتالدى. زاۋىت اۋماعىن كوگالداندىرۋعا قوسىمشا 22 ملن. تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانعان. وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە عانا زاۋىت 6000 اعاش وتىرعىزدى. ولاردىڭ 4400-ءى سانيتارلىق-قورعاۋ ايما­عىنا وتىرعىزىلسا, 600-ءى – زاۋىت اۋماعىنا, 1000-ى زاۋىتقا بەكىتىپ بەرىلگەن قالا اۋماعىنا وتىر­عىزىلدى. 2009 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جوبادا قاراستىرىلعان زاۋىت ايماعىندا اروماتتى كومىرسۋتەگى ءوندىرىسى بويىنشا ەڭ زامانالىق قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتان­دىرىلعان 4 ستاتسيونارلىق جانە 1 ءموبيلدى اۆتوماتتى ستانسا اۋا اتموسفەراسىنىڭ سانيتارلىق-قورعاۋ كەشەن قۇرىلىسى پايدا­لانۋعا بەرىلدى. بارلىق ستانسا­لاردان اۋانىڭ ساپاسى تۋرالى اقپارات “اتىراۋ گيدرومەتەور­و­لو­گيا ورتالىعى” دگپ-نىڭ ورتالىق سەرۆەرىنە ء“onlىne” رەجىمىندە بەرىلىپ تۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا زاۋىت جۇمىسشىلارى مەن ءتيىستى قالا قىزمەتتەرىن وقىتۋ باعدار­لاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ستانسادا تاجىريبە-وندىرىستىك شارالار ءوتىپ, رەسمي دەرەكتەر ەكىنشى جارتىجىلدىقتان باستاپ تانىلاتىن بولادى. ەۋرو-4 – جاقىن بولاشاقتىڭ پەرسپەكتيۆاسى اتىراۋ ءموز-ىندە 2010 جىلعا دەيىن ەكى ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان: اروماتتى كومىر­سۋتەگى ءوندىرىسى كەشەنى مەن مۇ­نا­يدى تەرەڭدەتە وڭدەۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىستارى. اروماتتى كومىر­سۋتەگى قۇرى­لىسىنىڭ جوباسىن “قاز­مۇ­نايگاز” ساۋدا ءۇيى” اق پەن “اتىراۋ ءموز” جشس جۇزەگە اسىرادى. اروماتتى كومىرسۋتەگى ءوندىرىسى بويىنشا كەشەن سىزباسى يىلمەلى جانە نەمەسە بارىنشا جوعارى وكتاندى بەنزين الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى نە بولماسا جىلىنا قو­سىمشا 133 مىڭ توننا بەنزول مەن 496 مىڭ توننا پاراكسيلول الۋعا جاعداي تۋعىزادى. تەحنولوگيانىڭ ليتسەنزيارى فرانتسۋزدىڭ “Axens” كومپانياسى بولىپ تابىلادى. – بۇل جوبا اروماتتى كومىر­سۋتەكتەرى ءوندىرىسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, سونداي-اق ەكولوگيالىق تازا بەنزيندەر ءون­دىرىسىنە جاعداي تۋعىزادى. ءبۇ­گىندە بىزدەر اۆتوموبيلدەر شى­عاراتىن گازدار بۋىمەن بىرگە دەم الاتىن كانتسەروگەندى زاتتار ەندى مۇناي حيمياسىنىڭ شيكىزاتى تۇرىندە جەكە بولىنەتىن بولادى, – دەپ تۇسىندىرەدى تالعات بايتازيەۆ. ينفوبوكس: رەكونسترۋكتسيالاۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى: - اۆتوبەنزيندەردىڭ جوعارى وكتاندى كومپونەنتتەرى كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا قايتالاما ۇدەرىستەر قۋاتىن جىلىنا 1000 تونناعا دەيىن كوبەيتۋ; - قوسىمشا قۇنى جوعارى ونىمدەر – بەنزول مەن پاراك­سيلول ءوندىرۋ; - گيدروتازارتقىش پەن ءونىم ساپاسىن جوعارىلاتۋ قوندىر­عىلارى ءۇشىن قاجەتتى سۋتەگى بويىنشا رەسۋرستاردى ۇلعايتۋ; - باتىس قازاقستاندا مۇناي حيمياسى ءوندىرىسىن دامىتۋ جونىندەگى جوبالارمەن ينتە­گراتسيالانۋ; - تەحنولوگيالىق قۋاتتاردى قازىرگى زامانعى تەحنيكالىق دەڭگەيگە شىعارۋ ءۇشىن رەكونس­ترۋكتسيالاۋ مەن قازاقستاندى ساپالى موتور وتىندارىمەن, مۇناي حيمياسى جانە وزگە دە مۇناي ونىمدەرى ءۇشىن شيكى­زاتتارمەن, سونداي-اق ساپاسى الەمدىك ستاندارتتار مەن ىشكى جانە ەكسپورتتى رىنوكتار تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋى ءتيىستى مۇناي ونىمدەرى ەكسپورتىمەن قامتاماسىز ەتۋ; - اتىراۋدا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ. – قازاندىق وتىنى رەتىندەگى مازۋتقا سۇرانىستىڭ تومەن ءۇردىسى بىزدەردەن شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ ماسەلەلەرىندە جاڭا شەشىمدەر ىزدەۋدى تالاپ ەتەدى, – دەيدى تالعات بايتازيەۆ. – مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنىنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن بايلانىستى زاۋىت اقشىل فراكتسيالاردى (بەنزين, ديزەل وتىنى) رەتتەۋدى ۇل­عايتىپ, سول ارقىلى سۇرا­نىسسىز مازۋت سانىن قىسقار­تادى. اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قولدانىستاعى قۇرىلعىلاردى رەكونسترۋكتسيالاۋ مەن كاسىپ­ورىندى جاڭا تەحنولو­گيالار مەن قۇرال-جابدىقتار نەگىزىندە جاڭعىرتۋ ەسەبىنەن زاۋىت قىز­مەتىنىڭ تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل “قاز­مۇنايگاز” ءسۇ” اق مۇناي ونىمدەرى بولشەك ساۋدا جەلىسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن جوعارى ساپالى موتور وتىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە جاعداي تۋعىزادى. ءبىرىنشى كەزەكتە بىزدەر كۇكىرتتى, ازوتتى, شەكتەۋسىز جانە وزگە دە قوسىن­دىلاردان تۇراتىن تاۋارلى ونىمدەردى تومەندەتۋ ەسەبىنەن جۇرگىزەتىن ەۋرو-4 دەڭگەيىنەن تومەن ەمەس جوعارى ساپالى بەنزينمەن جانە ديزەل وتى­نىم­ەن قامتاماسىز ەتۋ ءمۇم­كىندىكتەرىن قاراستىراتىن بولا­مىز. سوڭعى ەكى جىلدا اتىراۋ ءموز-ءى ءوزىنىڭ وندىرىستىك قىز­مەتىندە ۇلكەن ىلگەرىلە­ۋ­شىلىكتەرگە قول جەتكىزدى. بۇگىندە ونىڭ الدىندا بۇدان دا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. زاۋىت باسشىلىعى ويىنا العان نارسەلەردىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىراتىنىنا ەش كۇمان جوق. تاريحي تۇرعىدان ناق اتىراۋ ءموز-ءى قازاقستاننىڭ مۇناي ءوندىرىسىن دامىتۋدا جاڭا بەتبۇرىس جاساعانى زاڭدىلىق سياقتى كورىنەدى. اتىراۋ ءموز-ءى پايدالانۋعا بەرىلگەنشە ەلىمىز تەك شيكىزات كوزى عانا بولىپ كەلدى جانە دە العاشقى بەنزين وسى جەردە الىندى. زاۋىت ەلىمىزدە العاشقى بولىپ ەۋرو-2 دەڭگەيىندەگى اۆتوموبيل بەن­زينىن, ەۋرو-2, 3, 4 دەڭگەيىندەگى ديزەل وتىنىن شىعارا باستادى. اۆتوموبيلدەردەن شىعاتىن زياندى زاتتار قۇرامىن رەت­تەيتىن ەۋرو-4-ءتىڭ ەكولو­گيالىق ستاندارتى 2014 جىلدىڭ قاڭ­تارىنان باستاپ-اق ىسكە قو­سىلاتىن بولادى. جانە, ارينە, جوعارى ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن اۆتوموبيل بەنزيندەرىن قازاقستانعا العاش بولىپ اتىراۋ ءموز-ءى بەرەدى. ءانۋار ابەنوۆ.