كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ەل مۇراتىن ۇران قىلىپ كوتەرگەن «جاس تۇلپار» قوزعالىسى 1963 جىلى قاراشانىڭ ىزعارىن جىلىتىپ, الاش زيالىلارىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن ماسكەۋدە دۇنيەگە كەلدى. جاستۇلپارلىقتاردىڭ دا قانىندا الاش زيالىلارىنداي تەكتىلىك بولدى. «جاس تۇلپار» قوزعالىسى ۇلت جاستارىنىڭ ساناسىن سەرپىلتىپ قانا قويماي, بار قازاقتىڭ كوكەيىندەگى ارمان-مۇڭىنىڭ جىرشىسى بولعىسى كەلدى. قۇلاعان الاش تۋىن كوتەرىپ, رۋحتى وياتۋعا كىرىستى.
تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان 60-جىلدارداعى جاستار قوزعالىسىنىڭ كوش باسىندا مۇرات اۋەزوۆ, بولاتحان تايجان, ماقاش ءتاتىم, سابەتقازى اقاتاي, مارات سەنبى جانە تاعى باسقالار تۇردى. جاستۇلپارلىقتاردىڭ ءبارى دەرلىك ءوز ويىن جەتەر جەرىنە جەتكىزە الاتىن, سوزدەرى وتكىر, توپ جارعان, قازاقستاننان تىس جەرلەردە وقىپ جۇرگەن جايساڭ ۇلدار مەن قىزدار ەدى. ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ولاردىڭ ەرتەڭگى كۇندى بولجاۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدى.
«جاس تۇلپار» ءدۇبىرى قازاق جاستارىنىڭ ساناسىن ءبىرجولاتا سەرپىلتىپ, ازاتتىق كۇرەسىنە جەتەلەدى. نامىستى جاستار قازاقستاننىڭ بار ايماعىندا جاسىرىن ۇيىرمەلەر ۇيىمداستىرىپ, ءوز شاما-شارقىنشا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا ارالاستى. قۇربى-قۇرداستارىنىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ, ۇلتتىق زەيىنىنە كۇش-قۋات بەردى. قاراعاندىدا «جاس قازاق», قوستانايدا «جاس تۇلەك», وسكەمەندە «ۇلتتىق ماماندارعا ادىلەتتىك توبى», سەمەيدە «تايشۇبار», گۋرەۆتە «ۇشقىن», پاۆلوداردا «جاس ۇلان», تسەلينوگرادتا «تىڭ تۇلپار», «ويان, قازاق», شىمكەنتتە «ادىر قاسقىرلارى», الماتىدا «سارىارقا» جاسىرىن قۇرىلعان ۇيىمدارى – سونىڭ ايعاعى.
جاستار ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەن حالقىنىڭ ۇلىلىعىن كوردi. اۋىز ادەبيەتiمiزدiڭ, شەجiرە تاريحىمىزدىڭ, ءتىلىمىزدىڭ, ونەرiمiزدiڭ بايلىعى ولاردى رۋحتاندىردى. جاستار سانا-سەزiمiنە سەرپىلىس اكەلگەن جاستۇلپارلىقتارعا سەنiپ قانا قويعان جوق, قولداپ, سوڭىنان ەردى. «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ بەدەلiن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابiلەتiنiڭ قانشالىقتى بولعانىن 1966 جىلى اقپان ايىندا الماتىدا وتكەن اشىق ماجىلىستەن كورەمىز.
جينالىسقا زيالى قاۋىم وكىلدەرى, وبلىستاردان كەلگەن جاستار قاتىستى. ءماجىلىس مۇرات اۋەزوۆ پەن بولاتحان تايجانوۆتىڭ ۇلت تاعدىرى تۋرالى مازمۇندى باياندامالارىنان باستالدى. باياندامالارداعى رەپرەسسياعا ۇشىراپ, اتىلعان اقىن-جازۋشىلاردى اقتاۋ, اۋىلداعى جاستاردىڭ جاعدايى, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جابىلۋى تۋرالى كەلەلى ماسەلەلەردى قولداعان, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ سياقتى جازۋشىلار دا ءسوز سويلەدى.
تاريحي جيىنعا قاتىسقان جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ سول كۇندەردى بىلاي ەسكە الادى: «جاستۇلپارلىقتار» كەزدەسۋگە تىڭ ولكەسىن ارالاپ, ونداعى قاريالارمەن, جەرگىلىكتى زەردەلى ازاماتتارمەن سويلەسىپ, مۇنداعى ۇلتتىڭ مۇشكىل ءحالىن كورىپ, ويعا تۇيگەندەرىن ەرەكشە كۇيىنىشپەن ءتىزىپ شىقتى. بايانداماشىلاردىڭ ايتقان سوزدەرى ءار ادامنىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە سارى شەر بولىپ قاتىپ جاتقان ار مەن نامىستى وياتتى, ىشتە قامالىپ كەلگەن ۇلت بولاشاعى جايلى ۋايىمىنا قوزعاۋ سالدى. ولاردىڭ ويلارى مەن وتكىر توپشاۋلارىن جيىلعان جۇرت ۋىزداي جاس جىگىتتەردىڭ البىرت ەموتسياسى دەپ قابىلداعان جوق, مەيلىنشە اقىل توقتاتقان, ۇلت بولاشاعىن بىلىمدارلىقپەن باتىل قوزعاي بىلگەن تولىسقان ازاماتتاردىڭ ءسوزى دەپ ايرىقشا قابىلدادى».
ۇلت اسسيميلياتسياعا تۇسسە, ەرتەڭى بۇلىڭعىر ەكەنىن تريبۋنادان اشىق ايتپاق تۇگىلى سىبىرلاپ سويلەۋدەن جاسقاناتىن كەزەڭدە مۇرات اۋەزوۆتىڭ ءسوزى بيلىك باسىندا وتىرعاندار ءۇشىن اشىق كۇنگى نايزاعايداي قابىلداندى. ءبىر عاجابى, ۇلت ماسەلەسىن وسىندا جۇرگەن قازاق تىلدىلەر ەمەس, قازاقى ورتادان الىستا, بارلىق ءبىلىم مەن تاربيەنى ورىس تىلىندە العان ورىمدەي جاس جىگىتتەردىڭ العاش باتىل كوتەرگەنى كەۋدەسىندە نامىسى بار بارشا قازاقتى جىگەرلەندىرىپ, ۇيقىلى-وياۋ جۇرگەندەرىن وياتىپ, كىم ەكەندەرىن, ەرتەڭ كىم بولارىن ەستەرىنە سالىپ, كوكىرەك كوزىن اشتى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوممۋنيستىك يدەيا ارقىلى قازاقستاندا جۇرگىزگەن اسىرە ينتەرناتسيوناليستىك ساياساتى شەكتەن شىعىپ, قورلاۋدىڭ ءبىر تۇرىنە اينالدى. سوتسياليستىك يدەولوگيا ۇلتتىق يممۋنيتەتتى جويۋدى ماقسات ەتىپ قويدى. ول ماقساتتارىنا جەتتى دە. كوپشىلىكتىڭ ساناسىن ۋلاپ, بويلارىنا جالعان نامىستىق, وتىرىك قولداۋ, جاعىمپازدىق ءتارىزدى جامان قىلىقتاردى قازاقتىڭ بويىنا ءسىڭدىرىپ, ازدىردى. ەل ىشىندە ءوز ۇلتىنىڭ كىم ەكەنىن ايتۋعا ۇيالاتىن, باسقا ۇلت وكىلىن تۋعان باۋىرىنان جوعارى قوياتىن, ارالاس نەكە قيۋعا ۇمتىلعان قازاقتار پايدا بولدى. جالعاندىق ادام جادىن تورلاپ, ەلدى توقىراۋلىققا دۋشار ەتتى. ويتكەنى ەلدىك سانا نەگىزىندە ازاماتتىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرا الماعان, وتىرىك ءومىر ءسۇرۋدى داعدىعا اينالدىرعان قوعام ساياسي كاتاكليزمگە بەيىم كەلەدى. ۇلتسىزدانۋ قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپىندا بولماعان شەكتەن شىققان پەندەشىلىك پەن ساتقىندىق سياقتى جامان قاسيەتتەردى ورىستەتىپ جىبەردى.
جاستۇلپارلىقتار اتا-بابالارىمىزدىڭ بولىنۋگە ەمەس, بىرلىككە سەنگەن, بوتەندىككە ەمەس, تۋىستىققا باس ۇرعان قاسيەتتەرىنە سۇيەندى. ء«بىر قازاقتىڭ بالاسىمىز, ۇرانىمىز – الاش» دەپ بولىنبەدى, بىرلىكتى بيىك ۇستادى. ەل نامىسى, بۇكىل قازاقتىڭ مەرەيى, بولاشاق ۇرپاقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن الدارىنا ۇلى ماقساتتار قويدى. جاستاردىڭ ۇلتىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قۇرعان كۇرەس ۇيىمى «جاس تۇلپار» اتالۋى – تاريحتى, ۇلتتىق بولمىس-سانانى, ەرەكشەلىكتى جاقسى بىلگەندەرىنىڭ دالەلى.
«جاس تۇلپار» دەگەن ءسوز بوداندىق شەڭگەلىندە ۇلتسىزدانۋعا ۇرىنىپ, ەتنوس ەسەبىندە جوعالىپ كەتۋگە قارسىلىق كورسەتۋدىڭ رامىزىنە اينالدى.
ماسكەۋدەن باسقا «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ بولىمشەلەرى لەنينگراد, كيەۆ, ريگا, حاركوۆ, ومبى ت.ب. قالالاردا قۇرىلدى. جاستۇلپارلىقتار ۇيىمنىڭ بولىمشەلەرىن اشۋدان بولەك ءۇش باعىتتا جۇمىس ىستەدى. ءبىرىنشى باعىت – قازاقستاننان تىس جەردە وقيتىن قازاق جاستارىنا كومەك كورسەتۋ. ەكىنشىسى – قىسقى-جازعى دەمالىس كەزدەرىندە قازاق اۋىلدارىن ارالاپ, ەلمەن تانىسۋ, بۇقارا حالىقپەن تىكەلەي بايلانىس ورناتۋ. ءۇشىنشى باعىت – ۇلت ماسەلەسى. جالپى, باعدارلاما ءۇش باعىتتا عانا بولعانىمەن, ولار الدارىنا كوپ سالالى, جان-جاقتى ۇلكەن ماقساتتار قويا الدى. ەڭ باستىسى, كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارىن تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە, رۋحاني بولمىسىن بۇتىندەۋگە شاقىردى. قازاق جاستارى «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ ارقاسىندا ەسەيۋ جولىنا بەت بۇردى. حالقىمىزدىڭ ءداستۇر-سالتىنا, ونەرى مەن ادەبيەتىنە زور قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەندى. ۇلتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن تانىدى. «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ ۇرانى «ونەر, ءبىلىم, عىلىم» بولدى. جاستۇلپارلىقتار ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ, ادەت-عۇرپىنىڭ تاريحىن, انا ءتىلىن كەمىتىپ قارالاپ وتىرعان مەملەكەتتىك ساياساتپەن كەلىسپەيتىنىن اشىق مالىمدەدى. «قازاق ەلى», «قازاق جەرى» دەگەن ۇعىمداردى جويۋعا جول بەرمەدى.
ۇيىم مۇشەلەرى «الاش زيالىلارىنىڭ ءىسىن جالعاستىرۋشىلارمىز» دەپ قورىقپاي اشىق ايتتى. ۇلت زيالىلارى ەڭبەكتەرىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقىدى. 20-جىلدارداعى گازەت-جۋرنالداردى وقۋ ءۇشىن توتە جازۋدى مەڭگەردى. ولار مۇستافا شوقاي مەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ومىرىمەن, ەڭبەكتەرىمەن ونكولوگ دارىگەر سايىم بالمۇحانوۆتىڭ گەرمانيادان اكەلگەن «ياش تۇركىستان» جۋرنالى ارقىلى تانىستى.
مۇرات اۋەزوۆ ەستەلىكتەرىندە «جاس تۇلپاردىڭ» قۇرىلۋىن بىلاي سيپاتتايدى: ء«بىز ءوزىمىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى, تاريحىمىزدى بىلگىمىز كەلدى. قازاق ۇلتىنا جاسالىپ وتىرعان ادىلەتسىزدىكتى كوردىك. سول ۋاقىتتاردا قازاق مەكتەپتەرى جابىلا باستادى. سەمەي پوليگونىندا يادرولىق جارىلىس جۇرگىزىلدى. قازاقستاننىڭ بەس وبلىسىن قامتيتىن تىڭ ولكەسى قۇرىلىپ, وعان سىرتتان نەشە ءتۇرلى ادامدار اكەلىندى. بەس وبلىس ءۇشىن ءبىر عانا قازاق گازەتى شىعارىلدى. ونىڭ ءوزى ورىسشا باسىلىمنىڭ اۋدارماسى. اشارشىلىق تۋرالى ەستىگەنىمىز بار. ەشقانداي دەرەكتەر جوق, بىراق اتا-انالارىمىزدىڭ, ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداعانبىز. اقيقاتتىڭ اشىلماي جاتقانىن ءىشىمىز سەزىپ ءجۇردى. قازاقتىڭ اتىلعان اقىن-جازۋشىلارى, الاش زيالىلارى ول تاعى بار. وسىنىڭ ءبارى ءبىز سياقتى جالىنداپ تۇرعان جاس جىگىتتەردى ويعا قالدىردى. ءبىزدىڭ وي-پىكىرىمىز قالىپتاسا باستادى. 2-3-كۋرستان باستاپ ەكونوميكانى وقىدىق. قازاقستاننىڭ شيكىزات بازاسى ەكەندىگىنە, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ قۇربانى بولعانىنا كوز جەتتى. «جاس تۇلپاردى» قۇرعاندا بىزدە اعا بۋىن وكىلى بولعان جوق. قايتا ولار زاماننىڭ كاتالدىعىنان جاسقانىپ, «بۇلارىڭدى قويىڭدار, ۇلتشىلدار اتاناسىڭدار» دەپ ءجۇردى. ءبىز ءوز بەتىمىزشە كالىپتاستىق. قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى جانە بولاشاعى جونىندە سول كەزدەن باستاپ مازالاعان ويلار مەنى مىناداي ءۇش ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلتىرگەن ەدى. بىرىنشىدەن, ءبىز الاشورداشىلاردى تانىپ, مويىنداۋىمىز كەرەك. ءوز يدەيامىز بەن ءىس-قيمىلدارىمىزدىڭ باستاۋىن سولاردان الۋىمىز ءلازىم دەيتىنمىن. ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن جيناپ, ساقتاۋىم جانە ۇلىمنىڭ اتىن ماعجان قويۋىم دا وسى يدەيانىڭ جەتەگىندە جۇرگەندىگىمنىڭ كورىنىسى ەدى. ەكىنشىدەن, 30-جىلداردىڭ اشارشىلىق اپاتى تۋرالى شىندىقتى اشىق ايتىپ, ونى تۋدىرعان سەبەپتەردى اشكەرەلەۋ قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ قارىزى مەن پارىزى دەپ سانايتىنمىن. ۇشىنشىدەن, قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى جونىندە ويلاعاندا, شەتەلدەردەگى باۋىرلارىمىزدى قامتىپ وتىرماساق, ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىمىز قيىن دەپ ەسەپتەيتىنمىن. 70-جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىندا ءبىزدىڭ ورتامىزعا 60-جىلدارداعى شىعىس تۇركىستان ۇلتتىق قوزعالىستارىنىڭ باسشىسى ايتان ءنۇسىپحان كەلىپ قوسىلعان كەزدە مەن ءوزىمنىڭ وسى پايىمداۋلارىمنىڭ دۇرىستىعىنا بۇرىنعىدان بەتەر كوز جەتكىزە ءتۇستىم».
«جاس تۇلپار» ۇيىمى جاستاردى ساياسي شىڭدالىپ, ۇلتتىڭ ۇلى بولۋ ادامي قاسيەتتىڭ شىڭى دەپ قاندارىنا ءسىڭىردى. ولاردىڭ ءوز زامانداستارىنان وزگەشەلىگى ۇلتشىل بولا الۋىندا. ماسكەۋدە وقيتىن قازاق جاستارى باستاپ, باسقالارى قوستاپ: ء«بىز, قازاق, نەگە كوشتەن قالىپ بارا جاتىرمىز؟» دەپ جان-جاققا كوز سالىپ, جوعالتقانىن ىزدەۋگە كىرىستى. ورنى تولماستاي بولىپ, ۇڭىرەيىپ قالعان تاريحي ولقىلىقتى جانتالاسا تولىقتىرۋعا ۇمتىلدى. ۇلتتىق يدەيا كورىنىسىن الاش يدەياسىنان ىزدەگەن جاستۇلپارلىقتار قازاقتىڭ جاڭا ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسىن قالىپتاستىرۋشى كۇشكە اينالدى.
تاريح شەجىرەسىنەن, اۋىلدىڭ جۇرەككە ىستىق كورىنىستەرىنەن ومىرگە قايتا كەلگەندەي, ىزدەگەندەرىن تاپقانداي قۋات الىپ, سول ۇردىستەردى قالاعا, كوپشىلىككە جەتكىزدى. ءوزىمىزدىڭ ەل ەكەنىمىزدى, ءوز تەگىنە ۇڭىلەتىن تامىرى بار تۇتاس ۇلت ەكەندىگىمىزدى دالەلدەي الدى. قازاقتا كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جاستاردىڭ ءالى دە بار ەكەنىن, رۋحى وشپەيتىنىن كورسەتىپ بەردى.
الاش زيالىلارى مەن جاستۇلپارلىقتاردىڭ ورتاق ءبىر قاسيەتى بار. ول – ۇلى رۋحتان شىققان جۇرەك تۇپكىرىندەگى ۇلت بولاشاعىنا سەنىمى. قازاق مۇراتىنىڭ ەرتە مە, كەش پە, ورىندالاتىنىنا ەش كۇماندانباۋى.
ال ءومىر تولقىنىندا ۇلتى ءۇشىن ۇلى ىستەرگە بارا العان جاستۇلپارلىقتارداي تەكتى ۇل مەن قىزداردىڭ دۇنيەگە كەلىپ, تاريح ساحناسىنا شىعۋى – حالىقتىڭ تىلەگى, ۇلتتىق رۋحتىڭ كورىنىسى. جاستۇلپارلىقتار قازاقتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن سارالاپ, جاڭادان ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىنە, ەڭ الدىمەن, جاستاردىڭ كوزىن جەتكىزدى.
جاستۇلپارلىقتاردىڭ الدىڭعى ساپى ەلگە ورالعاندا, سوڭىنا ىلەسكەن جاستار ولاردىڭ ءىسىن جالعاستىردى. قوزعالىس كەڭىنەن قولداۋ تاۋىپ, جاڭا بەلەستەرگە شىقتى. بىراق جۇرەگى الىپ-ۇشىپ, تۋعان جەرىم, وتانىم دەپ, وقۋلارىن ءبىتىرىپ, ەلگە قايتقان جاستۇلپارلىقتاردى قازاقستاندا قيىنشىلىقتار توسىپ تۇردى. جۇمىسقا المادى, سەنىمسىزدىك كورسەتتى. قايدا بارسا دا كگب-نىڭ نازارىندا بولدى.
جاستۇلپارلىقتار 60-جىلدارى جاستاردى ەركىندىك, ادىلدىك ءۇشىن كۇرەسكە شاقىرسا, 70-جىلدارى شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم اراسىندا جۇمىس جۇرگىزدى. ولار ءتۇرلى سالالاردا كىزمەت جاساپ, پاراساتتى ازامات, جاقسى مامان اتالدى. قاي سالادا بولسىن حالىق ىشىندە, كوز الدىندا ەڭبەك ەتتى. ادەبيەتتە اۋدارمامەن, عىلىم مەن تەحنيكادا جاڭالىق اشۋمەن, ينستيتۋتتاردا ءبىلىم بەرىپ, جاستاردى تاربيەلەۋمەن اينالىستى. قوعامدىق ومىردەن دە الشاقتامادى. توڭىرەكتەرىنە عالىمداردى, ادەبيەتشىلەردى, ونەر-مادەنيەت مايدانىنداعى جاستاردى جيناپ, ولارعا ۇلتتىق مازمۇنداعى تاقىرىپتار ۇسىندى. «حرۋششەۆتىك جىلىمىقتىڭ» تۇسىندا ءدۇر ەتىپ كوتەرىلگەن جاڭا لەك – ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ءساتىمجان سانباەۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ ت.ب. جاستۇلپارلىقتار قاتارىنا قوسىلىپ, ۇلتتى جانداندىردى. تۋىندىلارىنداعى توسىن شەشiم, تىڭ ۇردىسپەن ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەندەردىڭ كوش باسىندا سۋرەتشiلەر ساليحيددين ايتباەۆ, ماقىم قيسامەدينوۆ, باقتيار تابيەۆ, قولونەر شەبەرى داركەمباي شوقپار ۇلى, ساۋلەتشى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ت.ب. تۇردى.
جاستۇلپارلىقتار جəنە ولاردىڭ ءىزباسارلارى ادىلەتسىز جۇيەنىڭ كۇيرەۋىنە, سوتسياليستىك يدەيانىڭ əلسىرەۋىنە əسەرىن تيگىزدى. قازاقستاننىڭ تəۋەلسىزدىك الۋىنا شيرەك عاسىر ۇلان-اسىر كۇش جۇمساپ, جاس ۇرپاقتى كۇرەسكە تəربيەلەدى. «جاس تۇلپار» ۇيىمى يدەياسى بۇگىندە ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ دىڭگەگى ىسپەتتەس. كەڭەستىك توتاليتارلىق مودەلگە قارسى شىققان العاشقى قارلىعاشتارىمىز دا سولار.
«جاس تۇلپار» قوزعالىسى مۇشەلەرىنەن ءبىلىم, عىلىم, ونەر, ونەركəسىپ سالاسىنىڭ كوش باستار مايتالماندارى شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, لەنين سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ايگىلى بيولوگ مۇرات ايتحوجين, لازەرلىك قارۋ سالاسىنىڭ مامانى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى لاۋرەاتى, ۆيتسە-پرەمەر-مينيستر عالىم Əبىلسەيىتوۆ, ءبىلىم ءمينيسترى شايسۇلتان شاياحمەتوۆ, قازاقستان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى باس ديرەكتورى قايرات قادىرجانوۆ, «الماتى ەنەرگيا جۇيەسى» باس ديرەكتورى التاي قادىرجانوۆ, قازاقستاننىڭ بيوتەحنولوگيالىق ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك مۇرات عىلمانوۆ, عىلىم اكادەمياسىنىڭ بيوينجەنەرلىك ينستيتۋتى ديرەكتورى, اكادەميك ءىزباسار راحىمباەۆ, دەفەكتولوگيا سالاسىن ۇيىمداستىرۋشى اكادەميك جəميلا نامازباەۆا, قازاقستان بايلانىس ۆيتسە-ءمينيسترى الدار تۇڭعىشباەۆتار ت.ب. بار. سونداي-اق عالىم ماقاش ءتəتىم قازاقستانداعى دەموگرافيا عىلىمىن ۇيىمداستىرىپ, قازاقتىڭ سانى مەن ساپاسىن زەرتتەدى. سابەتقازى اقاتاي عىلىم مەن قوعام جۇمىسىن تەڭ ۇستاپ, حالقىنا قىزمەت ەتۋدەن جالىقپادى. مارات سەمبى كونە تاريح كومبەلەرىن اشسا, تيمۋر سۇلەيمەنوۆ سəۋلەت ونەرى سالاسىنىڭ مايتالمانى اتالدى. م.بالتاباەۆ, س.ەلەۋسىزوۆ, ب.قاراقۇلوۆ, ءا.مۇحامبەتوۆا, س.تىنىشتىعۇلوۆا مۋزىكا سالاسىندا زور جەتىستىكتەرگە جەتتى.
جاستۇلپارلىقتار بۇگىن دە ساياسي ارەنادان تۇسكەن جوق, قوعامداعى وزگەرىستەردىڭ ورتاسىندا ءجۇر. ولاردىڭ پاراساتتى, وتانسۇيگىشتىگى ءəلى دە ءوز كۇشىندە. ۇلت بولاشاعى ۇيىتىپ, ارماندارىنا جەتكەن جاستۇلپارلىقتار قاتارى تابيعات زاڭىمەن سەلدىرەسە دە, مۇرات Əۋەزوۆ « ۇلى جىبەك جولى ۇستىندەگى سۇبحاتتار» اتتى مəدەني-رۋحاني باعدارلامانى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى زيالى قاۋىمنىڭ باسىن قوسىپ, ايماقتاعى بايىرعى مəدەني-رۋحاني بايلانىستاردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جولىن ىزدەستىرۋى – باۋىرلاس تۇركىتەكتەس ۇلتتاردىڭ ورتاق مəدەني قۇندىلىقتارىن جانداندىرۋعا سەبەپشى. باعدارلاما اياسىندا «ىستىقكول جاعاسىنداعى كەزدەسۋلەر» ءوتتى. قازاق, وزبەك, قىرعىز, تۇرىكمەن, تəجىك زيالى قاۋىمىنىڭ ورتاق جوبالارى ءوز نəتيجەلەرىن بەرە باستادى. بۇل ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ مəدەني, رۋحاني, ساياسي بىرلىگىن əلەمدىك وركەنيەتپەن جالعاستىرىپ وتىر.
«جاس تۇلپار» قوزعالىسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى – ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ ەلەۋلى تاريحي كەزەڭى.
ءامىرجان الپەيىسوۆ,
«جاس تۇلپار», «سارىارقا» ۇيىمدارىنىڭ مۇشەسى, تاريحشى
