ەرتىستىڭ ەكوجۇيەسىنە تونگەن قاۋىپ

تۇششى سۋدىڭ قورى از

سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مي­نيستر­لىگىنىڭ سۋ شارۋاشىلى­عى كومي­تەتى ۇسىن­عان مالىمەتتەر­­گە سۇيەنسەك, پاۆ­لو­دار وبلىسىن­دا 1 200-دەي سۋ ايدىنى بار. ونىڭ 100-گە جۋىعى عانا تۇششى سۋ ايدىن­دارى, وزگەسى تۇزدى, ياعني اششى سۋ تو­بىنا جاتادى. ايماقتاعى سۋ قورى­نىڭ جالپى كولەمىن انىقتاۋ ءۇشىن عىلى­مي تۇرعىدان زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. ەرتىس, شىدەرتى, ولەڭتى, سىلەتى, اششى­سۋ, تۇندىك وزەندەرى جانە قانىش سات­باەۆ اتىنداعى كانال – جەر ۇستىندە ورنا­لاسقان نەگىزگى سۋ كوزدەرى. ولارعا جەكە-جەكە توقتالا كەتسەك.

ەرتىس وزەنى. پاۆلودار وبلىسى اۋما­عىنان اعىپ وتەتىن ەرتىس وزەنىنىڭ ۇزىندىعى 720 شاقىرىمدى قۇرايدى. ارنانىڭ ورتاشا ەنى 600 مەتر بولسا, كەي جەرلەردە ول 3,5 شاقىرىمنان اسادى. وزەننىڭ سۋ جيناۋ الاڭى – 260 مىڭ تەكشە شاقىرىم, ورتاشا تەرەڭدىگى – 3-4 مەتر. شىعىس قازاقستانداعى بولىگى بوگەندەر كاسكادىمەن بوگەلگەن. وزەن بويىندا تەح­نولوگياسى سوعان تاۋەلدى ونداعان ۇل­كەن كاسىپورىن, ەلەكتر ستانسالارى ور­نالاسقان.

شىدەرتى وزەنى. وبلىستىڭ باتىسىندا اعاتىن وڭىردەگى ەكىنشى ءىرى وزەن. ارناسى وبلىستا 325 شاقىرىمدى باسىپ ءوتىپ, شىعاناق كولىنە بارىپ قۇيادى. وزەن اعىسى بوگەلگەن, ونىڭ جوعارعى اعىسىنداعى 183 شاقىرىمى ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالعا كىرەدى. نەگىزگى بولىگى ەرتىس وزەنى مەن كا­نالعا تاۋەلدى.

ولەڭتى وزەنى. بۇل وزەن نەگىزى اقمولا­نىڭ ەرەيمەنتاۋ تاۋلارىنان باس­تاۋ الادى. ۇزىندىعى – 273 كم. وزەننىڭ كەيبىر تۇستارى تاسقىندى, تومەنگى ارنالارى جازدا جىلدام قۇرعاپ قالادى.

سىلەتى وزەنى. استانا قالاسىنان سول­تۇستىككە قاراي 30 شاقىرىم جەردەن باس­تاۋ الىپ, سىلەتى-تەڭىز كولىنە بارىپ قۇيا­دى. وزەننىڭ جالپى ۇزىندىعى 407 شاقىرىم بولسا, پاۆلودار وبلىسىنان نەبارى 12 شاقىرىمى وتەدى.

اششىسۋ وزەنى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ وساكاروۆكا اۋدانى اۋماعىنان باستالاتىن وزەن باياناۋىلداعى جاركول تۇزدى كولىنە قۇيادى. ۇزىندىعى 276 شاقىرىم وزەننىڭ 90 پايىزى ءبىزدىڭ ءوڭىر ارقىلى اعادى. بۇل – كوكتەمدە عانا سارقىراپ اعاتىن وزەن. جازدا تولىعىمەن قۇرعاپ قالادى.

تۇندىك وزەنى. قاراعاندى وبلى­سىنداعى تاۋلاردان اعىپ, قاراسور تۇزدى كولىنە قۇيادى. ەرتىس-بايان ءوڭىرى بويىنشا 82 شاقىرىمى اعىپ وتەدى. بۇل دا قار سۋىنا تاۋەلدى ايدىن.

ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى. «قازسۋشار» رمك-عا قارايتىن فيليال رەتىندە تىركەلگەن. كانال فيليالىنىڭ تەڭگەرىمىندە پاۆلودار وبلىسى بويىن­شا 1 سۋ قويماسى, 7 بوگەت, 6 سۋ تورابى, 21 كانال جانە 12 سورعى ستانساسى بار. بۇعان قوسا پاۆلودار فيليالىنىڭ يەلىگىندە 2 ماگيسترالدى كانال, 2 ارالىق شارۋاشىلىق كانالى بار.

ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى سۋ جۇيەسى جوعا­رىدا اتالعان وزەندەر مەن كانالدىڭ نەگىزىندە قۇرالادى. وكىنىشكە قاراي, ايماقتا سۋ ايدىندارىنىڭ الەۋەتى تەك ساتباەۆ اتىنداعى كانال مەن شىدەرتى وزە­نىندە عانا تولىق پايدالانىلىپ وتىر دەۋگە كەلەدى. بۇلاردا سۋدى رەتتەيتىن كاس­كادتار, ارنايى قاقپالار بار. ال كوك­تەمدەگى مول سۋدى ۇستاپ قالاتىن مۇم­كىندىك ەرتىس وزەنىن ايتپاعاندا, وزگە وزەندەردە مۇلدە قاراستىرىلماعان. قى­زىل سۋ ءساۋىر-مامىر ايلارىندا تەكتەن-تەك جەرگە ءسىڭىپ, ىسىراپ بولادى. كەڭەس وكىمەتى جىلدارى ۇساق وزەندەردىڭ بارلىعىندا سۋدى رەتتەپ وتىراتىن قاقپالار مەن كولتاباندار بولعان. ليماندىق سۋارۋ جۇيەلەرى اۋماقتاردا كەڭىنەن پايدالانىلدى. الايدا توقىراۋ جىلدارى ونىڭ بارلىعى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, بوگەتتەر مەن رەتتەگىشتەردىڭ بارلىعى بۇزىلدى. ونىڭ زاردابى جازدا فەرمەرلەر جەمشوپ دايىنداۋ كەزىندە عانا ءبىلىنىپ وتىرعان جوق, كوكتەمدە سۋ قاتتى تاسىعاندا وزەن­دەر ارناسىنان شىعىپ ەلدى مەكەندەرگە قاۋىپ ءتوندىرىپ, ۇلكەن اۆتوجولداردى شايى­پ جاتادى. بۇل تاراپتا اششىسۋ مەن سىلەتى وزەندەرىنەن كەلىپ وتىرعان زيان كوپ. ول سۋدى ءار جەرگە ورناتىلعان قاقپالار ارقىلى بۇرىپ, ويپاڭ جەر­لەردەگى شابىندىقتارعا باعىتتاسا, مال ءوسىرۋشى قاۋىم جازدا جارىلقانارى انىق. الايدا بۇل ءىستىڭ قولعا الىنباي وتىر­عانى جەرگىلىكتى سۋ مەن جەرگە جاۋاپتى ورگانداردىڭ ق ۇلىقسىزدىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەۋگە بولار. ونىڭ ۇستىنە بىلتىر اقمولا وبلىسىنىڭ الدەبىر كاسىپكەرى ولەڭتى وزەنىن بوگەپ, اقكول-جايىلماعا سۋ جىبەرمەي, لاڭ سالعانى تاعى بار. سول ۋاقىتتا كەرەكۋدىڭ اتقارۋشى بيلىگى مەن حالىق قالاۋلىلارى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇددەسىن جەتكىلىكتى قورعاي الماعانى كوڭىلگە كىربىڭ ءتۇسىردى.

سۋ ارتەرياسىن قالاي ساقتاپ قالامىز؟

سۋ – تىرشىلىك كوزى عانا ەمەس, بۇگىن­دە الەم ەلدەرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ستراتە­گيالىق بايلىق سانالادى. بىلەتىندەر بولاشاقتاعى سوعىستىڭ سەبەبىنە دە اينالادى دەيدى. وسى رەتتە كەيىنگى جىلدارى ەرتىس وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىنە قاتىستى ۇلكەن ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىرعانىن ايتايىق.

ەرتىس – پاۆلودار وبلىسى ءۇشىن عانا ەمەس, قازاقستانداعى ەڭ ۇلكەن وزەن. بي­ىل كوكتەمدە «Egemen Qazaqstan» گا­زەتى شىعىس قازاقستانداعى كاسكادتى سۋ قوي­مالارىنان سۋدىڭ از بولىنۋىنەن وزەننىڭ جەتكىلىكتى تاسىماعانىن, سالدارىنان جايىلمالاردىڭ نەبارى 32 پايىزىنا عانا سۋ جەتكەنىن ماسەلە ەتىپ كوتەرگەن. ونىڭ زاردابى قازىرگى كۇنى ايقىن ءبىلىنىپ وتىر. وزەن بويىن جاعالاعان ەلدى مەكەندەر ءتورت ت ۇلىگىنە قاجەت ازىقتى جەتكىلىكتى جيناي المادى. سۋ جانۋارلارى ءساۋىر-مامىر ايلارىندا ۋىلدىرىق شاشۋ ءۇشىن تاياز جەرگە شىقپادى. سالدارىنان وزەندەگى بالىقتىڭ ازايعانى دا تىركەلىپ وتىر. جايىلمالاردا جىلدا گۇلدەپ تۇرا­تىن سان مىڭداعان وسىم­دىكتەردىڭ ءتۇرى قۋراپ, ەكوجۇيەدە ايتار­­لىقتاي اپات قالىپتاستى.

بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۆيكتور كامكيننىڭ سوزىنشە, وزەن بويىنداعى اۋدانداردا مال ازىعىنىڭ 95 پايىزعا جۋىعى ەرتىستىڭ جايىلمالارىنان دايىندالادى.

– وزەن جايىلمالارى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن دە ماڭىزى زور. ونىڭ اسە­رىمەن كليماتىمىز رەتتەلىپ وتىرادى. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى ۋاقىتتا جايىلمالاردى ءتيىمسىز پايدالانۋ, جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەۋ سالدارىنان ونىڭ ەكوجۇيەسىنە ۇلكەن زالال كەلىپ جاتىر. 60-جىلدارعا دەيىن ەرتىس وزەنى تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا جىلىنا ەكى مارتە تاسيتىن. ونىڭ العاشقىسى كوكتەمدە 75-100 كۇن ارالىعىندا جۇرەتىن. جازدىڭ باسىندا سۋ قايتقاندا توپىراقتىڭ ىلعالدىلىعى كەرەمەت بولعان. وسىمدىكتەر جىلدام قاۋلاپ ءوسىپ, فلورا جاقسى ساقتالعان. ويپاڭ جەرلەر مەن باتپاقتى اۋماقتار, ۇلكەندى-كىشىلى وزەن-كولدەردىڭ بارلىعى سول سۋمەن تولىققان. مۇنداي تابيعي ۇدەرىستەن جايىلمالاردىڭ 97 پايىزىنا دەيىن سۋعا قانىققان. جەر تىرشىلىك نارىنە مەيلىنشە تويىنعان سوڭ اينالانىڭ ءبارى ۇنەمى جاپ-جاسىل بولىپ تۇرعان. ەكولوگيالىق بالانس قازىرگىدەي بۇزىلماعان. ال وزەننىڭ ءوز ارناسىنان ەكىنشى رەت اسۋى كۇزدە, التاي تاۋ­لارىنداعى مۇزدىقتار ەرىگەن ۋا­قىتتا ورىن العان. بۇل دا قىس الدىندا توپى­راقتىڭ ىلعالدى مول الۋىنا اسەر ەتكەن, – دەيدى ول.

60-جىلدارى ەرتىستىڭ جوعارى جاعىندا بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ سالىنۋى بۇل تابيعي ۇدەرىستى ساپ تىيدى. ەندى ول جىلىنا ءبىر مارتە عانا تاسيتىن بولدى. سال­­دارىنان جايىلمالاردىڭ 60-70 پايىزى­نا عانا سۋ شىعىپ, وزەن ماڭىنداعى وسىم­دىكتەر سيرەپ كەتتى. ال جەرگىلىكتى حالىق مال ازىعىنىڭ ساپاسى دا ناشارلاپ كەتكەنىنە ءجيى شاعىمدانادى. 1988 جىلى ءشۇلبى سۋ قويماسى قاتارعا قوسىلعان سوڭ ەرتىستىڭ گيدرولوگيالىق رەجىمىندە وڭ وزگەرىستەر تۋىنداعان. الايدا ونىڭ نا­تيجەسى دە 2012 جىلدان بەرى ءالسىز باي­قالىپ وتىر. بۇقتىرما سۋ قويماسى ءىس جۇزىندە 49-50 تەكشە شاقىرىم سۋ جيناۋعا قابىلەتتى بولعانىمەن, سول جىلى نەبارى 25 تەكشە شاقىرىم عانا سۋ جينالعان. سويتسە, سۋ قويماسىنىڭ باسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرىپ وتىرعان كومپانيا ارتىق تابىس تاپپاق نيەتپەن قاقاعان قىستا سۋ بوساتۋ شارالارىن جۇرگىزگەن. مۇنى جەرگىلىكتى باسسەيندىك ينسپەكتسيا مۇلدە بايقاماعان. وسى جاعداي بيىل دا قايتالاندى. سەبەبى كوكتەمدە رەسمي مالىمەتتە قويمادا 26-27 تەكشە مەتر سۋ عانا بار دەپ كورسەتىلدى. سۋ قويماسىنىڭ قوجايىندارى ءۇلبى مەن ۋبا وزەندەرىنە كوكتەمدە تاۋدان مول سۋ اعىپ تۇسە مە دەپ ۇمىتتەنگەنىمەن وي­لا­عاندارى بول­مادى. ال سالدارىن وزەننىڭ تومەنگى اعىسىنداعى حالىق تارتتى.

عالىمدار ەسكەرتكەندەي, ەرتىس جانە جەلەزين اۋداندارىنداعى جايىلمالارعا كوكتەمدە سۋ وتە از شىعىپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە جايىلمادا جينالاتىن سۋدىڭ مينەرالدانۋى, بويىنا ءتۇرلى پايدالى قازبالاردى جيناۋى دا ناشارلاپ قالعان. سۋلانۋ از كۇنگە عانا سوزى­لعاندىقتان جايىلمالار سورتاڭدانىپ, جا­لاڭاشتانۋى زورايىپ بارادى. وزەننىڭ ەن بويىنداعى فلورادا وسىمدىكتەردىڭ 545 ءتۇرى انىقتالسا, ونىڭ 89 پايىزى ءشوپ تۇرلەرىنە جاتادى ەكەن. مۇندا بۇتالاردىڭ 22 ءتۇرى, اعاشتىڭ 16 ءتۇرى تىركەلگەن. گيدرولوگيالىق رەجىمنىڭ وز­گەرۋىنەن جايىلمالارداعى اعاشتار دا زيان شەگىپ وتىرعانى انىق. عالىمداردىڭ تىلىمەن ايتساق, كەيبىر اعاشتاردىڭ تابيعي تۇردە تۇقىمى تارالماي وتىر. مىسال ءۇشىن, ۇيەڭكى اعاشىنىڭ بۇرشىگى جەرگە تۇسكەندە 2 كۇن ىشىندە توپىراققا ءسىڭىپ ۇلگەرۋى كەرەك. ۇيەڭكى – وزەن بويىنداعى توپىراق ەروزياسىنىڭ تارالماۋىنا سەبەپ بولاتىن بىردەن-ءبىر اعاش ءتۇرى. ماماندار كەيىنگى جىلدارى جاس ۇيەڭكىلەردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايىپ بارا جاتقانىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. مۇنىڭ بارلىعى – جەتكىلىكتى ىلعالدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن.

«قازگيدرومەت» مەكەمەسىنىڭ وڭىرلىك فيليالىنىڭ باسشىسى گ.شپاكتىڭ پى­كى­رىنشە, ەرتىس وزەنىندەگى سۋدىڭ كولەمى مەن ساپاسى جەتكىلىكتى باقىلانباي وتىر. وزەن شىعىس قازاقستاننان وبلىسىمىزعا كىرگەننەن بەرى قاراي 250 شاقىرىم جەردە بىردە-ءبىر گيدروبەكەت جوق. وبلىس بويىن­شا اتالعان وزەندى باقىلايتىن نەبارى 5 بەكەت بار ەكەن. ونىڭ ەكەۋى – وبلىس ورتالىعىندا, وزگەسى تەرەڭكول, ەرتىس جانە جەلەزين اۋداندارىندا ورنالاسقان.

ء«بىرىنشى گيدرولوگيالىق بەكەت قالا اۋما­عىندا ورنالاسقان پاۆلودار گيدرو­لوگيالىق بەكەتى (زاتون), ال وبلىس­قا كىرە­بەرىستەن شامامەن 250 كم قاشىق­تىقتا بىردە-ءبىر گيدرولوگيالىق بەكەت جوق. سايكەسىنشە گيدرولوگيالىق رەجىم باقىلاۋعا الىنباعان. وسىعان بايلانىس­تى ءبىزدىڭ فيليالىمىز اققۋلى اۋدانىندا گيدرولوگيالىق بەكەت اشۋ تۋرالى ۇسىنىستى «قازگيدرومەت» رمك قاراۋىنا جولدادى. ءبىز ءبىر عانا بەكەت ارقىلى سۋدىڭ 48 ءتۇرلى كورسەتكىشىن باقىلاي الامىز. ال كەيىنگى بەس جىلدا ەرتىس جانە ۋسولكا وزەندەرىنىڭ ساپاسى وزگەرگەن جوق. سۋدىڭ ساپاسى ەڭ جاقسى ساپا كلاسىنا جاتادى», دەيدى مەكەمە باسشىسى.

وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باس­قارماسىنىڭ باسشىسى ايگەرىم قا­بىل­تاەۆا ەرتىستەگى ەكوجۇيەنى جاق­سارتۋ ءۇشىن سۋ اعىندارىن تازارتۋ, ياعني جا­عالاۋلاردى قوقىستاردان جانە قۇلاعان اعاش­­تاردان تازالاۋ قاجەت دەپ ەسەپ­تەيدى. جايىلماداعى ەكوجۇيەنى جانە ونىڭ بيولوگيالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ ماقساتىندا جىل سايىن جوعارعى ەرتىس كاسكادىنان كوكتەمگى سۋ جىبەرۋلەر جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. الايدا ونىڭ ءوزى جىل وتكەن سايىن السىرەپ, جايىلمانىڭ كەمى 50 پايىزىنا جەتۋگە ءتيىس دەگەن كور­سەتكىش ورىندالماي قالىپ جاتىر. بۇل تاراپتا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالماعىن سۋ قوي­مالارى يەلەرىنە جۇكتەگەن دۇرىس بولار.

ال ەكولوگيالىق تەحنولوگيالار جو­­­نىندەگى قۇزىرەتتىلىك ورتالىعىنىڭ ديرەك­تورى ومىربەك احاننىڭ ايتۋىنشا, ەرتىس وزەنىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن سۋ ارتە­رياسىنىڭ جاعالاۋىنا ۇزىندىعى 200 شاقىرىم, ەنى 1 شاقىرىم بولاتىن اعاش ورماندارى, ياعني دەندروجولاق سالىنۋى كەرەك. سول ارقىلى ءوڭىردىڭ كلي­­ماتتىق جاعدايىن دا جاقسارتۋعا بولا­دى. ەكولوگتىڭ پايىمىنشا, وزەن جاعالاۋىنداعى ورمان اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىندى شاقىرىپ, سۋ باسسەينىن تولتىرادى. سونداي-اق اعاشتار جەر­استى سۋى كوتەرىلگەن جاعدايدا ونى ۇستاپ تۇرادى. جوبا يەلەرى ەۋروپالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن تەحنيكالىق قۇجات دايىنداعان. ىسكە اسىرۋ ءۇشىن شامامەن 200 ملن دوللار كەرەك. جوبانى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ەكى ءىرى كومپانيا قارجىلاندىرۋعا دايى­ن كورىنەدى. كەلەر جىلدىڭ كوكتەمىندە دەندروجولاق جوباسى باستالىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. اعاش­تار اقسۋ ستانساسىنان دەگەلەڭ ستانساسىنا دەيىنگى ارالىقتا ەگىلمەك.

«قازسۋشار» كانالدى تەسپەي سورىپ وتىر

تاعى ءبىر تۇيتكىل, ايماقتا سۋدى ءتيىم­سىز پايدالانۋ ماسەلەسى دە شەشىلمەي وتىر. ەرتىس باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ دەرەكتەرىندە سۋ پايدالانۋشىلاردىڭ سانى 227 سۋبەكتى دەپ كورسەتىلگەن. سۋ پاي­دالانۋشىلاردىڭ اراسىندا وب­لىس­تىڭ ءىرى وندىرىستىك كاسىپورىندارى مەن «پاۆلودار-ۆودوكانال» جشس, «پاۆلودار-ۆودوكانال سەۆەرنىي» جشس جانە سۋارۋمەن اينالىساتىن جەكە شارۋاشىلىقتار مەن زاڭدى تۇلعالار بار. بىلتىر پاۆلودار وبلىسىنداعى اۋىز سۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن جەرگىلىكتى سۋ ايدىندارىنان 59 124,4 مىڭ تەكشە مەتر سۋ الىنعان. جەرگىلىكتى جەردە سۋدى زاڭسىز پايدالانۋعا قاتىستى وقيعالار دا ازايماي تۇر. ماسەلەن, 2022 جىلى ينس­پەكتسيامەن 3 تۇلعا, ال بيىل العاشقى 9 ايدا تاعى 3 جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. ولارعا قىسقارتىلعان ءوندىرىس نەگىزىندە جالپى سوماسى 569 250 تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. پاۆلودار قالاسىنداعى اۋىز سۋدىڭ گيدروتەحنيكالىق تورابى تۇتاسىمەن «پاۆلودار-ۆودوكانال» كومپانياسىنا باسىبايلى بەرىلگەنى دە جۇرتشىلىقتى الاڭداتىپ وتىر. لوگيكالىق تۇرعىعا سال­ساق, ستراتەگيالىق نىسان مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋعا ءتيىس ەدى. بىراق بۇعان باس قاتىرىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ورگاندار دا بايقالمايدى.

ەلىمىزدىڭ ورتالىق بولىگى مەن ەلوردا حالقىن تىرشىلىك نارىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ار­ناسىنىڭ جاعدايى دا جىل ساناپ كەرى كەتىپ بارادى. «قازسۋشار» رمك قۇرامىنا ەنگەلى مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ كادرلىق جانە الەۋمەتتىك الەۋەتى تومەندەپ قانا قويماي, ستراتەگيالىق نىساننىڭ تەحنولوگياسىن جاڭارتۋدا ەلەۋلى كەمشىلىكتەر پايدا بولعان. پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەكەمەگە دەربەس زاڭدى تۇلعا مارتەبەسىن قايتارىپ بەرۋدى سۇراعانىمەن, جاۋاپتى مينيسترلىك ونى قۇلاعىنا ىلمەدى. رەسپۋبليكالىق مەكەمە تۇركىستان, جامبىل, اقتوبە وبلىستارىنداعى سۋارۋ جۇيەلەرىن جوندەۋگە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان ۇزاق جىلعا 316 ملن دوللار كولەمىندە (145,4 ملرد تەڭگە) نەسيە العان. سونى ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانال ارقىلى تۇسەتىن پايدانىڭ ۇلەسىنەن جاۋىپ وتىرعان جايى بار. مۇنداي قارىز قامىتى سۋ ارناسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن وسىرۋگە, الەۋمەتتىك جاع­دايلارىن دۇرىستاۋعا كەدەرگى بولىپ وتىر. بۇگىندە كادر تاپشىلىعى 25 پايىزدان اسىپ وتىر. قارجى جەتكىلىكسىزدىگىنەن سۋسورعى ستانسالارىنا دۇرىس جوندەۋ دە جۇر­گىزىلمەي كەلەدى. ونداعى جابدىق­تاردىڭ دەنىنە 50 جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. ءبىر كۇنى ستانسالاردا جۇيەلى اپات ورىن السا, سۋ بەرۋ توقتاپ قالۋى عاجاپ ەمەس. باسشىلىق بىرەگەي نىسانداعى سۋ توراپتارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەلەك­ترتەحنيكالىق, گيدرومەحانيكالىق جانە گيدروتەحنيكالىق جۇيەلەردىڭ كىدىرىسسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتە الماۋ­دا. «قازسۋشار» رمك 2015-2018 جىلدارى ءوز قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن ارنانىڭ تابىسىنان 2,8 ملرد تەڭگە جىرىپ العان. بۇل اتالعاندارعا قوسا, تەمىرتاۋ قالاسىنداعى «اپان» ەكولوگيالىق پوليگونىن, «جاي­رەم-قاراجال», «ەسقۇلا», ء«ۇيتاس-ايدوس» توپ­تىق سۋ قۇبىرلارىن ۇستاپ تۇرۋ دا ار­نانىڭ قارجىلىق مىندەتىنە كىرەدى ەكەن.

«قازسۋشار» مۇنىمەن قويماي, كەلەر جىلى كانالدان بوساتىلاتىن سۋدىڭ ءتاريفىن ەكى ەسەگە, ياعني تەكشە مەترى ءۇشىن قازىرگى 2,6 تەڭگەدەن 5,8 تەڭگەگە ءوسىرۋدى ۇيعارىپ وتىر. اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارى­ن وندىرۋشىلەر قازىرگى كۇنى ءار تەكشە مەتر سۋ ءۇشىن 27,85 تەڭگە شىعىندانسا, جاڭا تاريف بويىنشا 59,24 تەڭگە تولەۋگە ءماجبۇر بولادى ەكەن. ءتاريفتىڭ بۇلايشا قىمباتتاۋى ەلەكتر ەنەرگياسى مەن اۋىز سۋ تاريفتەرىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتپەك. جەرگىلىكتى شارۋالار ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانال ونسىز دا رمك-عا پايدانى مول بەرىپ تۇرعانىن, پاۆلودار وبلىسىندا تاريف كوتەرىلسە, جەرگىلىكتى جەردەگى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارى قىمباتتايتىنىن العا تارتادى. كانال بويىندا جۇزدەگەن شارۋاشىلىق كوكونىس, مال ازىعى داقىلدارىن ءوسىرىپ, ايماق حالقىن ارزان ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان جايى بار.

ونىڭ ۇستىنە قازىرگى كۇنى وبلىستاعى ءۇش قالانىڭ اۋىز سۋ جۇيەسى دە ابدەن توزىپ تۇر. وڭىرلىك ەنەرگەتيكا جانە تۇر­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باس­­­قارماسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وبلىس­تاعى اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ جە­لىلە­رىنىڭ جالپى توزۋى – 49,1 پايىزدى, سونىڭ ىشىندە پاۆلودار قالاسىندا – 70,8, ەكىباستۇزدا – 58,5, اقسۋدا 74,4 پايىزدى قۇراپ وتىر. ەسكى قۇبىرلاردىڭ سالدارىنان قانشاما اۋىز سۋدىڭ ىسىراپ بولىپ جاتقانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

سۋارمالى ەگىستىكتىڭ كەلەشەگى زور

مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا سوڭعى ءۇش جىلدا وب­لىستاعى سۋارمالى القاپتاردىڭ كولەمى 48 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. قازىرگى كۇنى ونىڭ اۋماعى 150,2 مىڭ گەكتارعا جەتىپ وتىر. وڭىرلىك جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇرات حاميتوۆ بۇگىندە قو­سىمشا 17,5 مىڭ گەكتار القاپتاعى سۋار­مالى ۋچاسكەلەرگە ينجەنەرلىك-كوم­مۋ­نيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى جەتكىزۋ بويىنشا 9 جوبا ىسكە اسىرى­لىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ولاردىڭ تورتەۋى «قازسۋشار» رمك ارقىلى, وزگەسى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى مەن جەكە ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. ۇل­كەن جوبانىڭ ءبىرى – «قازسۋشار» ار­قىلى جابدىقتالىپ جاتقان «ەرتىس – ۋس­پەنكا» كانالى. ەرتەرەكتە سالىنا باس­تاپ, قۇرىلىسى توقتاپ قالعان كانالدىڭ ۇزىندىعى – 11 شاقىرىم. بۇگىندە وندا 3 اۆانكامەرا, 700 مەتر نوسەر وتكىزۋ كانالى سالىنىپ, شاعىن ستانسانىڭ جابدىقتارى دا ورناتىلىپ بولىپ قالدى. جوبا كەلەر جىلى تولىق تاپسىرىلادى.

تاعى 18,7 ملرد تەڭگە سوماسىنا جالپى اۋدانى 18,6 مىڭ گەكتار سۋارمالى ۋچاس­كەلەرگە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى جۇرگىزۋ بويىنشا اوك سۋبەكتىلەرىنىڭ ءوز ەسەبىنەن ازىر­لەنگەن 19 جوبا بار. «بيزنەستىڭ جول كار­تاسى» باعدارلاماسى اياسىندا 16 جو­با قاراستىرىلعان. 10 جوبا بويىنشا بيۋدجەتتىك ءوتىنىمدى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگى قاراستىرۋدا, ال تاعى 3 جوبا جەر پايدالانۋشىلاردىڭ پىسىقتاۋىندا.

پاۆلودار وبلىسى قاۋىپتى ەگىنشىلىك ايماعىندا ورنالاسقاندىقتان استىق ال­قاپتارى كوبىنە كوكتەمگى ىلعالعا تاۋەلدى. سوعان وراي وڭىردەگى باي سۋ رەسۋرستارى مەن ەرتىس وزەنىنىڭ الەۋەتىن كە­ڭىنەن پايدالانۋ قاجەت. بۇل ءوز كەزەگىندە اۋىلشارۋاشىلىق دا­قىلدارىن وندىرۋدە تۇراقتى جانە جو­عارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋگە مۇم­­كىندىك بەرەدى.

ايتپاقشى, بۇعان دەيىن پاۆلودار وب­لىسىنىڭ باسشىلىعى ايماقتا بۇقتىرما سياقتى جەكە سۋ قويماسىن سالامىز دەپ ايتقانى ەسىمىزدە. بۇل ۋادە قۇر ءسوز بولىپ قالمايتىنىنا سەنىمدىمىز.

تۇيىندەي ايتساق, پاۆلودار وبلى­سىن­داعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ, سونىڭ ىشىن­دە ەرتىس وزەنىنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. قور­­شاعان ورتانى قورعاۋشىلار بيىلعى قۇر­عاقشىلىق پەن سۋ جەتىسپەۋشىلىگى ناعىز ەكولوگيالىق اپاتتىڭ باسى دەيدى. الداعى جىلدارى سۋ ايدىنىن ساقتاۋ باعىتىندا كەشەندى شارالار قولعا الىنباسا, ەرتىس وزەنىن جاياۋ كەشىپ ءوتۋىمىز مۇمكىن. ال وبلىس حالقىنىڭ باسىم بولىگى, ۇلكەن-ۇلكەن كاسىپورىندار وزەن­نىڭ سۋى ارقىلى كۇنەلتىپ وتىر. ال ق.ساتباەۆ اتىنداعى كا­نالدىڭ ءوزى دە ءباسىبۇتىن ەر­تىسكە تاۋەل­دى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.

پاۆلودار وبلىسى