بيىلعى جىلدىڭ باس باسەكەسى

وسى اپتانىڭ جۇما كۇنى تۇڭعىش رەت افريكا قۇر­لىعىندا جانكۇيەرلەردىڭ ءتورت جىل تاعاتسىزدانا كۇتكەن فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى باستالادى. ءدۇبىرلى دودانىڭ وتەتىن جەرى – وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى. ءبىر اي بويى جالعاساتىن الەم چەمپيوناتىنا تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان قارا ءۇزىپ, جولداما العان 32 ەلدىڭ قۇرامالارى جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىڭ بىرنەشە قالالارىندا باق سىناسادى. جالپى, فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى ءوت­كەن عاسىردىڭ 30- جىلدارىنان بەرى وتكىزىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. العاش رەت ۋرۋگۆايدا 1930 جىلى جالاۋىن كوتەرگەن چەمپيونات وعان دەيىن ەۋروپا, وڭتۇستىك, ورتالىق جانە سولتۇستىك امەريكا مەن ازيا ەلدەرىندە جال­عاسقان بولاتىن. ەندى, مىنە, الەم چەم­پيو­ناتىن وتكىزۋگە كەزەك افريكا قۇرلىعىنا كەلىپ تۇر. بۇل شەشىمدى فيفا 2004 جىلدىڭ 15 مامىرىندا شۆەيتساريانىڭ تسيۋريح قالاسىندا ورنالاسقان شتاب-پاتەرىندە قابىلدادى. سول كەزدە چەمپيوناتتى وتكىزۋگە وار-دان باسقا ماروككو, ەگيپەت, ليۆيا مەن تۋنيس ەلدەرى بىرىگىپ ءوتىنىش بىلدىرگەن ەدى. ءبى­راق, سوڭعى ساتتە ليۆيا مەن تۋنيس جارىستى وتكىزۋگە شامالارى جەتپەيتىندىگىن مويىن­داعاننان كەيىن ماروككو, ەگيپەت جانە وار اراسىندا داۋىس بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە سوڭ­عى­سى كەزەكتى الەمدىك دودانى وتكىزۋ قۇقىعىنا يە بولدى. وسى راسىمدە ماروككو 10 داۋىس ال­سا, وڭتۇستىكافريكالىقتار 14 داۋىس جينادى. ال, ەگيپەتكە بىردە-ءبىر داۋىس بەرىلمەدى. الەم چەمپيوناتىنىڭ تاريحىنا قاراساق, وعان العاشقى كەزدە 13 ەلدىڭ قۇرامالارى عانا قاتىسقانىن كورۋگە بولادى. 1930 جىلى بۇكىل ويىندارى ۋرۋگۆايدىڭ استاناسى مونتە­ۆي­دەودا وتكەن باسەكەدە الاڭ يەلەرى چەمپيون اتاندى. ودان كەيىن 1934 جانە 1938 جىلدارى يتاليا قۇراماسىنىڭ باعى جاندى. ال ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن قايتا جالعاسىن تاپ­قان فۋتبول باسەكەسىنە 16 ەلدىڭ قۇرامالارى قاتىسىپ, جارىس كورىگىن قىزدىرا باستادى. 1982 جىلى يسپانيادا وتكەن چەمپيوناتقا قۇرامالار 6 توپقا ءبولىنىپ, العاش رەت 24 كو­ماندا بولىپ قاتىستى. وسى ءداستۇر 1998 جىلعا دەيىن جالعاستى. سول كەزدە فرانتسيادا جالاۋىن كوتەرگەن چەمپيوناتقا قاتىسقان 32 كوماندا 8 توپقا ءبولىنىپ كۇش سىناستى. بۇل ۇدەرىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. 1930 جىلدان باستاۋ العان الەم چەمپيو­نا­تىنا بيىل 70 جىل تولىپ وتىر. وسى ۋا­قىت ارالىعىندا برازيليا قۇراماسى – 5, يتاليا – 4, گەرمانيا – 3, ارگەنتينا مەن ۋرۋگ­ۆاي 2 رەت الەم كۋبوگىن جەڭىپ السا, ان­گليا مەن فرانتسيا ءبىر رەتتەن چەمپيون اتاندى. بۇگىندە الەم چەمپيوناتىن ءوز الاڭىندا وتكىزۋ قاي ەلگە بولماسىن مارتەبە. ويتكەنى, ول دۇنيە جۇزىنە ەلدىڭ تۋريستىك ءيميدجىن, سپورتتاعى بەدەلىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن ۇلكەن جارناما بولىپ سانالادى. وسى ورايدا 1998 جىلى فرانتسيادا اياقتال­عان الەم چەمپيوناتىنان كەيىن بولعان مىنا جاعدايدى ايتۋعا بولادى. سول كەزدە فيفا-عا كەلەسى الەم بىرىنشىلىگىن قاي ەلدە وتكىزۋ كەرەك دەگەن ماسەلە قويىلعاندا, دۇنيەجۇزىلىك فۋتبول فەدەراتسياسى چەمپيوناتتى ەندى باسقا جەرلەردە ەمەس, ازيا قۇرلىعىندا وتكىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. ءسويتىپ, سارى قۇرلىقتان كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردى تارازىعا سالىپ, اقى­رىن­دا 2002 جىلى بو­لا­تىن الەم چەمپيوناتىن وتكىزۋگە كۇنشىعىس ەلى لايىق دەپ تانىلعان ەدى. الاي­دا, سول تۇستا فيفا ءوتى­نىش بەرگەن­دەر­دىڭ قا­تارىندا وڭ­تۇس­تىك كو­رەيا­نىڭ دا بول­عانىن, ونىڭ دا جا­رىس­تى ۇيىم­دا­س­تىرۋعا ءمۇم­كىندىگى بار ەكەنى ەسكەرىلمەگەن سوڭ بۇل ەل نارازىلىق بىلدىرگەندە عانا ءوتىنىشتى قايتا قاراۋعا تۋرا كەل­گ­ەن. سونىڭ ناتيجەسىندە فيفا ەكى ەلدىڭ اراسىندا داۋ-داماي, ونىڭ سوڭى وكپە-رەنىشكە ۇلاسىپ كەتپەۋى ءۇشىن كورەيا مەن جاپونياعا جارىستى بىرىگىپ وتكىزۋگە رۇقسات بەردى. ەندى بيىلعى باسەكەگە كەلەر بولساق, 11 ماۋسىمنان باستاپ ءبىر اي بويى جالعاساتىن چەمپيوناتقا 8 توپقا بولىنگەن 32 قۇراما كو­ماندا قاتىسىپ, 64 كەزدەسۋ وتكىزەتىن بولادى. الەم چەمپيوناتىنىڭ العاشقى ماتچى 11 ماۋسىم كۇنى يوحاننەسبۋرگتىڭ قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەتىپ جاسالعان, 94 700 ادام ەركىن سياتىن “سوككەر سيتي” ستاديونىندا الاڭ يەلەرى مەن مەكسيكا قۇرامالارىنىڭ ارا­سىندا وتەدى. وسى جەردە وار الەم چەم­پيو­­­ناتىن لايىقتى وتكىزۋ ءۇشىن جاڭا ستا­ديوندار سالىپ, ەسكىلەرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزگەنىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ولاردىڭ ارا­سىندا “سوككەر سيتيدەن” باسقا, يوحاننەس­بۋرگ­تىڭ تاعى ءبىر “ەللين پارك” ستاديونى بار. بۇل ارەنانى كوپ جەردە “كوكا كولا پارك” دەپ تە اتايدى. ونىڭ سەبەبى, امە­ري­كالىقتار افريكادا ءوز ءونىمىن جارنامالاۋ ءۇشىن كەزىندە وار ۇكىمەتىنە 30 ملن. ەۋرو ءتو­لە­گەن دەگەن دەرەك بار. بۇدان باسقا دۋربان­داعى “موزەس مابيدا” (70 000), كەيپتاۋن­داعى “كەيپتاۋن” نەمەسە باسقاشا اتاعاندا “گرين پوينت” (69 070), پرەتورياداعى 51 760 جانكۇيەرگە ارنالعان “لوفتۋس ۆەرسفەلد”, پورت-ەليزابەتتەگى “نەلسون-ماندەلا-بەي” (48 000), بلۋمفونتەيندەگى “فري ستەيت” (48 070), پولوكۆانەدەگى “پيتەر موكابا” (4600), ريۋستەنبۋرگتەگى “رويال بافوكەنگ” (44 530) پەن نەلسپەرەيتتەگى “مبومبەلا” (43 589) ستاديوندارىن ايتۋعا بولادى. ءسوز سوڭىندا بيىلعى چەمپيوناتقا العاش رەت سلوۆاكيا قۇراماسى مەن سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىنىڭ بىرگە قاتىسقالى وتىر­عانىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. سونىمەن ءبىر­گە وسى جىلعى جارىسقا ميحاەل باللاك, دە­ۆيد بەكحەم, ريو فەرديناند پەن رونالدينيۋ سياق­تى شەبەرلەردىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرگە باي­لانىستى قاتىسا المايتىنىن ەسكەرتە كەتكەنىمىز ءجون. داستان كەنجالين. فۋتبولشىلار قۋانىشى فۋتبول دەسە دەلەبەسى قوزىپ, وعان جان-تانىمەن بەرىلمەيتىن ءۇل­كەن-كىشى جوق. جانكۇيەرلەر جەڭسە بوركىن اسپانعا اتىپ, جەڭىلسە كۇيى­نەدى. ال, ەلىمىزدىڭ كوكبايراعىن دو­دالى جارىستاردا بيىككە كوتەرىپ جۇرگەن ۇلتتىق قۇرامانىڭ جەڭىسى ءبىز ءۇشىن ەرەكشە دەسەك, ولار جا­قىن­دا ۇلكەن قۋانىشقا بولەندى. ولار­دىڭ بۇعان دەيىن شەبەرلىكتەرىن شىڭدايتىن, جاتتىعىپ, دەمالاتىن جەكە بازاسى بولماعان ەكەن. وسى ولقىلىقتىڭ ورنى تولتىرىلىپ, فيفا وكىلدەرى مەن ەلىمىزدىڭ فۋت­بول فەدەراتسياسى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن تالعار قالاسىندا جا­ڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان فۋتبول بازاسى اشىلدى. جەڭىس وزدىگىنەن كەلمەيدى. ول ءۇشىن جاتتىعۋ, شىڭدالۋ, جان-جاق­تى داي­ىندىق قاجەت. ءاردايىم ەل فۋت­بول­­­­­شىلارى جانكۇيەرلەرىن جەڭىس­تە­رى­مەن قۋانتسىن دەگەن ءۇمىت­پەن 2004 جى­لى قۇرىلىسى باستال­عان نىسان زا­مان تالابىنا ساي جاتتىعۋ زالى, 28 جا­تىن بولمەلەرى مەن دەمالاتىن ور­نى, باسسەين, مونشا, ءماسليحات زالى, تاعى باسقا قاجەتتىلىكتەرمەن قامتىلىپتى. قۇرىلىستىڭ ساپاسىندا ءمىن جوق, كوركى دە كوز قىزىقتىرادى. اتالعان شارانىڭ اشىلۋىندا نىساندى سالۋعا ۋەفا مەن فيفا قارجىلاي كومەك كورسەتسە, جالپى قۇرىلىسقا 5 ملن. ەۋرو جۇمسالعان. جاڭا فۋتبول بازاسىنىڭ اشى­لۋىنا الىس-جاقىننان كەلگەندەر تاڭدانىستارىن جاسىرمادى. ەندى جانكۇيەرلەردىڭ فۋتبولشىلار حا­لىق­ارالىق ارەنادا نامىستى قول­دان بەرمەي, بيىكتەن كورىنسە, دەگەن تىلەگى ورىندالسا, قۇبا-قۇپ. ۇلتتىق قۇراما مۇشەلەرى جاڭا ورىنداعى جاتتىعۋلارىن باستاپ تا كەتتى. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى. بىرەگەي سپورت كەشەنى ويىل اۋداندىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە جاڭا سپورت كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. سپورت كەشەنىنىڭ سالتا­نات­تى اشىلۋ راسىمىنە ويىلدىقتار تاي­لى-تاياعى قالماي جينالدى. الىس­تاعى اۋدان ورتالىعىنداعى ءبى­رە­گەي سپورت عيماراتىنىڭ ەل يگىلى­گىنە قىزمەت ەتۋىن مۇنداعىلار كوپتەن كۇتكەن بولاتىن. سوندىقتان دا بۇل ءساتتىڭ سالتاناتى باسىم ءتۇسىپ جاتتى. سپورت كەشەنىنىڭ اشىلۋىندا ءسوز العان ويىل اۋدانىنىڭ اكىمى مۇحتار جۇماعازيەۆ ءوڭىر حالقىنىڭ ەڭبەكقورلىعىن العا تارتا سويلەدى. بىرىڭعاي مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن اۋدانداعى سوڭعى جىلدارداعى الەۋمەتتىك سالاداعى وڭ وزگەرىستەردى ەلباسى ساياساتىمەن, وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندى­قوۆتىڭ ىسكەرلىگىمەن ساباقتاستىرا اڭگىمەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ –قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋعا جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاس­تىرۋعا باسا نازار اۋدارعانىن جەت­كىزە كەلىپ, سپورت كەشەنىنىڭ پاي­دالانۋعا بەرىلۋى سپورت مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى اۋدان ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ەلەۋلى وقيعا بولىپ وتىر­عا­نىن اتاپ كورسەتتى. بۇل جاستىڭ دا, جاسامىستىڭ دا سپورتپەن, دەنە ءتار­بيەسىمەن اينالىسۋىنا تاپتىر­ماي­تىن ورىن بولاتىنىنا توقتالدى. سونداي-اق, كەشەگى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە قولدارىندا ۇستاپ قالعان بۇرىنعى اۆتوبازا عيماراتىن بيلىك­تىڭ قولقالاۋىمەن تەگىن قايتارىپ بەرگەن كاسىپكەرلەر سامات جانە ۇلان شىڭباەۆتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سالتاناتتى ساتتە كەزىندە وسى اۋداندى باسقارعان, قازىر وبلىستىق باسقارمالاردى باسقارىپ وتىرعان قۋانتقان ءالىموۆ, سەرىك ورىنباەۆ, وبلىس اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى قاناتباي ەلەۋسىز جانە باسقالارى شىعىپ ءسوي­لەپ, بوس تۇرعان عيماراتتىڭ حا­لىقتىڭ كادەسىنە اسۋىنا ريزاشى­لىق­تارىن ءبىلدىردى. سپورت كەشە­نىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋ سالتا­نا­تىندا وبلىستىڭ قوبدا, تەمىر, باي­عانين جانە كورشىلەس اتىراۋ وب­لىسىنىڭ قىزىلقوعا جانە با­تىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قارا­توبە اۋداندارىنىڭ اكىمدەرى كەلىپ, يگى تىلەكتەرىن ءبىلدىردى, بايعازى­لارىن ۇسىندى. سپورت كەشەنىن ارالاپ كورگەن قوناقتار دا, وسى سالانىڭ مامان­دارى دا, اۋىلدىقتار دا قانشاما جىلدار بوس تۇرعان عيماراتتىڭ جا­ڭارىپ, جاڭعىرعان سپورت كەشەنىنە اينالعانىنا ءتانتى بولدى. كور­شى­لەس اۋدانداردىڭ باسشىلارى وسىن­دا اۋدانارالىق جارىستار وتكىزۋ تۋ­رالى دا وي ءبىلدىردى. ءتىپتى رەسپۋبلي­كالىق دەڭگەيدەگى جارىستار وتكىزۋگە بولاتىنىن تىلگە تيەك ەتكەندەر دە بولدى. قالاي دەگەندە دە, شال­عايداعى اۋدان ورتالىعىندا ءسانى دە, سالتاناتى دا كەلىسكەن, وسى زامانعى سپورت قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان جاڭا سپورت كەشەنىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى – ۇلكەن قۋانىش ءارى ەلىمىزدىڭ ەڭسەلەنە ءتۇسىپ كەلە جات­قانىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى.